فظظ
ف - ظ - ظ
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ٨
معناه في القرآن: Kaba
ملاحظاتي
المعاجم(٨)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٤٨باب الظاء والفاء
ف ظ يستعمل فقط
فظ:
رجلٌ فَظُّ: ذو فَظاظة، أي فيه غِلَظٌ في مَنطقِه وتَجَهُّمٌ والفَظَظُ خُشُونةٌ في الكلام.
والفَظُّ: ماءُ الكَرِش، والعَرَب إذا اضطَرّت شَقُّوا الكَرِش وشَرِبوا منها الماءَ، ويقال: افتظَّ ماءَها وافتَظّوا ماءَها.
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٠٦الفَظُّ: الرجلُ الغليظُ. وقد فَظِظْتَ يا رجل فَظَاظَةً. والفَظُّ أيضاً: ماءُ الكَرِشِ. ومنه قولهم: افْتَظَّ الرجل، وهو أن يسقي بعيره ثم يشدُّ فمه لئلا يجترَّ، فإذا أصابه عطش شقَّ بطنَه فعصر فَرْثَهُ فشرِبه.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٩١ف ظ ظ
أنحى عليه بفظاظته وعنفه وما كنت فظّاً ولقد فظظت علينا وغلظت.
وعطشوا حتى شربوا الفظّ وهو ماء الكرش وافتظوا الكرش: أخذوا فظّها.
وقال: وتقول: قوم غلاظ فظاظ كأن أخلاقهم فظاظ.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٢٬٨٥٥الفظُّ: الخَشِنُ الكلام، وقيل: الفظ الغليظ؛ قال الشاعر رؤبة: لما رأَينا منهمُ مُغتاظا،
تَعْرِف منه اللُّؤْمَ والفِظاظا
والفَظَظُ: خشونة في الكلام. ورجل فَظٌّ: ذو فَظاظةٍ جافٍ غليظٌ، في مَنطقِه غِلَظٌ وخشونةٌ. وإِنه لَفَظٌّ بَظٌّ: إِتباع؛ حكاه ثعلب ولم يشرح بَظّاً؛ قال ابن سيده: فوجهناه على الإِتباع، والجمع أَفظاظ؛ قال الراجز أَنشده ابن جني:
حتى تَرى الجَوَّاظَ من فِظاظِها
مُذْلَوْلِياً، بعد شَذا
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٨٥* ف ظ ظ * * الفَظُّ * من الرجال الغليظ وقد * فَظَّ * يفظ بالفتح * فظاظةً * بفتح الفاء
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٬٣٨٣الفظ من الرجال: الغليظ، كما في الصحاح، وفي بعض نسخه زيادة: الجافي، بعده. وفي العباب: هو الغليظ الجانب السيئ الخلق القاسي. وقال الحراني: الفظ: الخشن الكلام. وقال الليث: هو الذي في منطقه غلظ وتجهم. يقال: رجل فظ بين الفظاظة، بالفتح. والفظاظ، بالكسر، والفظظ، محركة. قال رؤبة - ويروى للعجاج-:
تعرف فيه اللؤم والفظاظا والفظظ: خشونة في الكلام، كالفظاظ، عن ابن عباد.
وقد فظظت، بالكسر،
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦١٦فَظَّ
فَظَّ U ( n. ac. فَظّ 1 ),
a. Pressed, squeezed out ( water from a ruminant's stomach ).
b. A ( n. ac. فَظَظ 4 , فَظَاْظَة 22t ), Was rough, rude; was harsh, inhuman.
أَفْظَظَ
أَفْظَظَ IV ,
a. see I (a) .
b. Turned back.
اِفْتَظَظَ
اِفْتَظَظَ VIII ,
a. see I (a) .
فَظّ
فَظّ 1 ,
a. Rough, rude, coarse; churlish, uncivil, surly, blunt; harsh, cruel, inhuman.
b. ( pl. فِظَاْظ 23
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٨٬٧١٣فظظ
فَظَّ - يَفَظُّ - فَظّ
فَظَّ - يَفَظُّ + الكائن: يأتي بأفعال مقرفة وخشنة وكريهة وقاسية وقبيحة: منها مثلاً (شقَّ كرش بعير أَو عصره): يخشن الكلام والمعاملة، ويتعامل بعدم اللطف واللباقة والكياسة
فَظّ: أصلها " فَظِظ" على وزن " فـَعـِلٌ " اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " فَظَّ - يَفَظُّ ": كثير الفظ: كثير الأفعال الخشنة والكريهة
واللفظ ينتمي إلى
فظظ فَظَّ - يَفَظُّ - فَظّ فَظَّ - يَفَظُّ + الكائن: يأتي بأفعال مقرفة وخشنة وكريهة وقاسية وقبيحة: منها مثلاً (شقَّ كرش بعير أَو عصره): يخشن الكلام والمعاملة، ويتعامل بعدم اللطف واللباقة والكياسة فَظّ: أصلها " فَظِظ" على وزن " فـَعـِلٌ " اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " فَظَّ - يَفَظُّ ": كثير الفظ: كثير الأفعال الخشنة والكريهة واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " صفات السوء والقبح في كائن"، وهي: شَرَّ - يَشِرُّ، ساءَ - يَسوْءُ، خَبُثَ - يَخْبُثُ، فَظَّ - يَفَظُّ، دَنِيَ - يَدْنَى (دَنُؤَ - يَدْنُؤُ)، قَبُحَ - يَقْبُحُ فظ ﴿فبما رحمة من الله لنت لهم ولو كنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولك فاعف عنهم واستغفر لهم وشاورهم في الأمر فإذا عزمت فتوكل على الله إن الله يحب المتوكلين (159)﴾ آل عمران معجم الفرائد القرآنية: ف ظ ظ "فَظّاً" في قوله تعالى:" وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ"(159) آل عمران . الفَظّ : القاسي القلب، الغليظ الجانب، السيِّئ الخلق . مختار الصحاح: ف ظ ظ: الفَظُّ من الرجال الغليظ وقد فَظَّ يفظ بالفتح فظاظةً بفتح الفاء فظ الفظ: الكريه الخلق، مستعار من الفظ، أي: ماء الكرش، وذلك مكروه شربه لا يتناول إلا في أشد ضرورة. قال تعالى: }ولو كنت فظا غليظ القلب لا نفضوا من حولك{ [آل عمران/159]. ملخص اللسان: 1. فَظٌّ الفظُّ: الخَشِنُ الكلام - ذو فَظاظةٍ جافٍ غليظٌ، في مَنطقِه غِلَظٌ وخشونةٌ 2. الفَظُّ الماءُ يخرج من الكرش لغلظ مَشْرَبِه 3. افتظَّ رجل كرش بعيره وفظَّه وافْتَظَّه: شقَّ عنه الكرش أَو عصره منها 4. رجل فظٌّ أَي سيِّء الخُلق. 5. وفلان أَفظٌّ من فلان أَي أَصعب خلُقاً وأَشرس. والمراد ههنا شدة الخُلُقِ وخشونةُ الجانب، لسان العرب ● - فظظ: الفظُّ: الخَشِنُ الكلام، وقيل: الفظ الغليظ؛ قال الشاعر رؤبة: لما رأَينا منهمُ مُغتاظا، تَعْرِف منه اللُّؤْمَ والفِظاظا والفَظَظُ: خشونة في الكلام. ورجل فَظٌّ: ذو فَظاظةٍ جافٍ غليظٌ، في مَنطقِه غِلَظٌ وخشونةٌ. وإِنه لَفَظٌّ بَظٌّ: إِتباع؛ حكاه ثعلب ولم يشرح بَظّاً؛ قال ابن سيده: فوجهناه على الإِتباع، والجمع أَفظاظ؛ قال الراجز أَنشده ابن جني: حتى تَرى الجَوَّاظَ من فِظاظِها مُذْلَوْلِياً، بعد شَذا أَفظاظِها وقد فَظِظْتَ، بالكسر، تَفَظُّ فَظاظةً وفَظَظاً، والأَول أَكثر لثقل التضعيف، والاسم الفَظاظةُ والفِظاظ؛ قال: حتى ترى الجَوّاظ من فِظاظِها ويقال: رجل فَظٌّ بَيِّنُ الفَظاظةِ والفِظاظِ والفَظَظِ؛ قال رؤبة: تَعْرِفُ منه اللُّؤْمَ والفِظاظا وأَفْظَظْت الرجلَ وغيرَه: ردَدته عما يريد. وإِذا أَدْخَلْتَ الخيطَ في الخَرْتِ، فقد أَفْظَظْتَه؛ عن أَبي عمرو. والفَظُّ: ماء الكرش يُعتصر فيُشرب منه عند عَوَزِ الماء في الفلوات، وبه شبه الرجل الفظ الغليظ لغِلَظِه. وقال الشافعي: إِن افتظَّ رجل كرش بعير نحره فاعتصر ماءه وصَفَّاه لم يجز أَن يتطهر به، وقيل: الفَظُّ الماءُ يخرج من الكرش لغلظ مَشْرَبِه، والجمع فُظوظ؛ قال: كأَنهُمُ، إِذْ يَعْصِرون فُظوظَها، بدَجْلةَ، أَو ماءُ الخُرَيبةِ مَوْرِدُ أَراد أَو ماء الخُرَيْبةِ مَوْرِدٌ لهم؛ يقول: يستبيلون خيلَهم ليشربوا أَبوالها من العطش، فإِذاً الفُظوظُ هي تلك الأَبوال بعينها. وفظَّه وافْتَظَّه: شقَّ عنه الكرش أَو عصره منها، وذلك في المفاوز عند الحاجة إِلى الماء؛ قال الراجز: بَجَّك كِرْشَ النابِ لافتظاظها الصحاح: الفَظُّ ماء الكرش؛ قال حسان بن نُشْبة: فكونوا كأَنْفِ اللَّيثِ، لا شَمَّ مَرْغَماً، ولا نال فَظَّ الصيدِ حتى يُعَفِّرا يقول: لا يَشُمُّ ذِلَّةً فتُرْغِمَه ولا يَنال من صيده لحماً حتى يصرعه ويُعَفِّره لأَنه ليس بذي اختلاس كغيره من السباع. ومنه قولهم: افتظَّ الرجلُ، وهو أَن يسقي بَعيرَه ثم يَشُدَّ فمه لئلا يجتَرَّ، فإِذا أَصابه عطش شق بطنه فقطر فَرْثَه فشربه. والفَظِيظُ: ماء المرأَة أَو الفحل زعموا، وليس بثَبَتٍ؛ وأَما كراع فقال: الفظيظ ماء الفحل في رحم الناقة، وفي المحكم: ماء الفحل؛ قال الشاعر يصف القطا وأَنهن يحملن الماء لفراخهن في حواصلهن: حَمَلْنَ لها مِياهاً في الأَداوَى، كما يَحْمِلْنَ في البَيْظ الفَظِيظا والبَيْظُ: الرحم. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: أَنتَ أَفَظُّ وأَغلظ من رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم؛ رجل فظٌّ أَي سيِّء الخُلق. وفلان أَفظٌّ من فلان أَي أَصعب خلُقاً وأَشرس. والمراد ههنا شدة الخُلُقِ وخشونةُ الجانب، ولم يُرَدْ بهما المفاضلةُ في الفَظاظةِ والغِلْظةِ بينهما، ويجوز أَن يكون للمفاضلة ولكن فيما يجب من الإِنكار والغلظة على أَهل الباطل، فإِن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، كان رؤوفاً رحيماً، كما وصفه اللّه تعالى، رَفيقاً بأُمته في التبليغ غيرَ فَظٍّ ولا غليظٍ؛ ومنه أَن صفته في التوراة: ليس بفظ ولا غليظ. وفي حديث عائشة، رضي اللّه عنها، قالت لمروان: إِن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، لعن أَباك وأَنت فُظاظةٌ من لعنةِ اللّه، بظاءين، من الفَظِيظ وهو ماء الكرش؛ قال ابن الأَثير: وأَنكره الخطابي. وقال الزمخشري: أَفْظَظْتُ الكرشَ اعتصرتُ ماءها، كأَنه عُصارةٌ من اللعنة أَو فُعالة من الفَظيظِ ماء الفحل أَي نُطفةٌ من اللعنة، وقد روي فضض من لعنة اللّه، بالضاد، وقد تقدم. مقاييس اللغة: (فظ) الفاء والظاء كلمةٌ تدلُّ على كراهةٍ وتكرُّه. من ذلك الفَظ: ماءُ الكَرِش. وافتُظَّ الكرِش، إذا اعتُصِر. قال الشاعر([24]) : فكانوا كأنفِ اللَّيث لا شَمَّ مَرْغَماً *** وما نال فَظَّ الصَّيد حَتَّى يُعفِّرا([25]) قال بعضُ أهل اللُّغة: إِنَّ الفَظاظةَ من هذا. يقال رجلٌ فظٌّ: كريه الخُلُق. وهو من فَظِّ الكَرِش، لأنه لا يُتناول إِلاَّ ضرورةً على كراهة. ويقولون: الفَظِيظ: ماءُ الفَحْل. القاموس المحيط: الفَظُّ الغليظُ الجانِبِ، السَّيِّىءُ الخُلُقِ، القاسِي الخَشِنُ الكلامِ، فَظٌّ بَيِّنُ الفَظاظَةِ والفِظاظِ، بالكسر، والفَظَظِ، محرَّكةً، وماءُ الكَرِشِ يُعْتَصَرُ ويُشْرَبُ في المَفاوِزِ. وقد فَظَّه وافْتَظَّه عَصَرَه. والفَظيظُ، كأَميرٍ ماءُ الفَحْلِ أو المرأةِ. والفُظاظَةُ، بالضم فُعالَةٌ منه، ومنه قولُ عائشةَ لمَرْوانَ ولكنّ الله لَعَنَ أباكَ وأنتَ في صلْبِه، فأنتَ فُظاظَةٌ من لَعْنَةِ الله. ويُرْوَى فُضُضٌ، وتقدَّمَ. وفَظٌّ بَظٌّ إتْباعٌ. تاج العروس: ف ظ ظ الفَظُّ من الرِّجَالِ : الغَلِيظُ كما في الصّحاح وفي بَعْضِ نُسَخِه زِيَادَةُ : الجافِي بَعْدَهُ . وفي العُبَاب : هو الغَلِيظُ الجانِبِ السَّيِّئُ الخُلُقِ القَاسِي . وقال الحَرّانيّ : الفَظُّ : الخَشِنُ الكَلامِ . وقالَ اللَيْثُ : هو الّذِي في مَنْطِقِه غِلَظٌ وتَجَهُّم . يُقَالُ : رَجُلٌ فَظٌ بَيِّنُ الفَظاظَةِ بالفَتْح . والفِظَاظِ بالكَسْرِ والفَظَظِ مُحَرَّكَة . قالَ رُؤْبَةُ - ويُرْوَى لِلْعَجاج - : " تَعْرِفُ فِيهِ اللُّؤْمَ والفِظَاظا والفَظَظُ : خُشُونَةٌ في الكَلامِ كالفِظَاظِ عنِ ابنِ عَبّادٍ وقد فَظِظْتَ بالكَسْرِ تَفَظُّ فَظَاظَةً وفَظَظاً : والأَوّلُ أَكْثَرُ لِثِقَلِ التَّضْعِيف . والفَظُّ مَاءُ الكَرِشِ كما في الصّحَاحِ وزادَ غَيْرُه : يُعْتَصَرُ ويُشْرَبُ مِنْهُ عِنْدَ عَوَزِ الماءِ في المَفَاوِزِ والفَلَوَاتِ وقَدْ فَظَّهُ وافْتَظَّهُ : شَقَّ عَنْهُ الكَرِشَ أَو عَصَرَهُ مِنْهَا وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيّ لِلْشَّاعِرِ وهو حَسّانُ بنُ نُشْبَةَ العَدَوِيّ كما في العُبَابِ . وقال أَبو مُحَمَّدٍ الأَسْوَدُ : إِنَّمَا هو جِسَاسُ بنُ نُشْبَة ككِتَابٍ : " وكانُوا كَأَنْفِ اللَّيْثِ لا شَمّ مَرْغَماًولا نالَ فَظَّ الصَّيْدِ حَتَّى يُعَفِّرَا يَقُولُ : لا يَشَمُّ ذِلَّةً فتُرْغِمَهُ ولا يَنالُ مِنْ صَيْدِه لَحْماً حَتَّى يَصْرَعَهُ ويُعَفِّرَهُ لأَنّه لَيْسَ بِذِي اخْتِلاسٍ كغَيْرِهِ من السِّبَاعِ . قالَ : ومِنهُ قَوْلُهم : افْتظَّ الرَّجُلُ وهو أَنْ يَسْقِيَ بَعِيرَهُ ثُمَّ يَشُدَّ فَمَهُ لِئلاَّ يَجْتَرَّ فإِذا أصَابَهُ عَطَشٌ شَقَّ بَطْنَهُ فَعَصَرَ فَرْثَهُ فشَرِبَه وانْتَهَى وقالَ الشافِعِيُّ رَحِمَهُ الله : إِن افْتَظَّ رَجُلٌ كَرِشَ بَعِيرٍ نَحَرَهُ فاعْتَصَرَ ماءَهُ وصَفَّاهُ لَمْ يَجُزْ أَنْ يَتَطهَّرَ به . وقال الراجِزُ : " بَجَّكَ كِرْشَ النّابِ لافْتِظاظِها وقال ابنُ دُرَيْدٍ والفَرّاءُ : الفَظِيظُ كأَمِيرٍ زَعَمُوا : ماءُ الفَحْلِ أَوْ المَرْأَةِ ولَيْسَ بثَبتٍ . : وأَمَّا كُرَاع فقالَ : الفَظِيظُ : ماءُ الفَحْلِ في رَحِمِ النّاقةِ وأَنْشَدَ ابنُ سِيدَه للشّاعِرِ يَصِفُ القطا وأَنَّهُنَّ يَحْمِلْنَ الماءَ لِفِرَاخِهِنَّ في حَوَاصِلِهِنَّ : حَمَلْنَ لَهَا مِيَاهاً فِي الأَدَاوَى ... كمَا يَحْمِلْنَ فِي البَيْظِ الفَظِيظا والفُظَاظَةُ بالضَّمِّ : فُعَالَةٌ مِنْهُ أَي من الفَظيظِ : ماءُ الفَحْلِ أَو ماءُ الكَرِشِ والأَخِيرُ أَنْكَرَهُ الخَطَّابِيّ أَو من الفَظِّ . ومِنْهُ قَوْلُ عائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا لِمَرْوانَ بنِ الحَكَم : ولكِنَّ اللهَ لَعَنَ أَبَاكَ وأَنْتَ في صُلْبِهِ فأَنْتَ فُظَاظَةٌ مِنْ لَعْنَةِ اللهِ أَيْ نُطْفَةٌ مِنها ويُرْوَى : فُضُضٌ بضَمَّتَيْنِ جَمْعُ فَضِيضٍ وهو الماءُ الغَرِيضُ ويُرْوَى : فَضَضٌ مُحَرَّكة فَعَلٌ بمَعْنَى مَفْعُولٍ ويُرْوَى : فَضِيض كأَمِيرٍ وقَدْ تَقَدَّم في ف ض ض : وهو فَظٌّ بَظٌّ إِتْبَاعٌ قالَ ابنُ سِيدَه : حَكَاهُ ثَعْلَبٌ . ولَمْ يُفَسِّرْ بَظَّاً فوَجَّهْنَاهُ على الإِتْبَاعِ وممّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : أَفَظَّهُ إِفْظَاظاً : رَدَّهُ عَمّا يُرِيدُ . وإِذا أَدْخَلَتَ الخَيْطَ في الخَرْتِ فقدْ أَفْظَظْتَهُ عن أَبِي عَمْرٍو . وهو أَفَظُّ مِنْ فُلانٍ أَي أَصْعَبُ خُلُقاً وأَشْرَسُ وقال الزَّمَخْشَرِيّ : أَفْظَظْتُ الكَرِشَ : اعْتَصَرْتُ ماءَهَا وجَمْعُ الفَظِّ بمَعْنَى الرَّجُلِ السِّيّئُ الخُلُقِ أَفْظَاظ أَنْشَدَ ابنُ جِنّي للرّاجِزِ : حَتَّى تَرَى الجَوَّاظَ مِنْ فِظَاظِهَا ... مُذْلَوْلِياً بَعْدَ شَذَا أَفْظاظِهَا وجمعُ فَظِّ الصِّيْدِ فُظُوظٌ . قال مُتَمِّمُ بْنُ نُوَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ : وكانَ لهُمْ إِذْ يَعْصِرُون فُظُوظَهَا ... بِدجْلَةَ أَوْ فَيْضِ الخُرَيْبَةِ مَوْرِدُ يَقُولُ : يَسْتَبِيلُون خَيْلَهم لِيَشْرَبُوا بَوْلَهَا مِن العَطَشِ فإِذا الفُظُوظُ هِيَ تِلْكَ الأَبْوالُ بِعَيْنِهَا كما فِي اللّسَان
الصيغ(١)
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٥ (الإجمالي: ٢٤)
- شور
الآيات المشتركة: ١ · Danışmak
- لين
الآيات المشتركة: ١ · “Line” değişik renkte hurmalıkları olan ağaçlıklardır
- عزم
الآيات المشتركة: ١ · Kesin karar
- فضض
الآيات المشتركة: ١ · Fidde, (dat) Gümüş demektir
- غلظ
الآيات المشتركة: ١ · Ğaliz (zı), Sert topraktır
- حول
الآيات المشتركة: ١ · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
- عفو
الآيات المشتركة: ١ · Affetti
- وكل
الآيات المشتركة: ١ · Kuşların yumurta bıraktığı yerdir
- حبب
الآيات المشتركة: ١ · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
- قلب
الآيات المشتركة: ١ · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
- غفر
الآيات المشتركة: ١ · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
- أمر
الآيات المشتركة: ١ · Murar acı bir ağacın adıdır
الآيات التي ورد فيها(١)
فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ …
Kaba
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فظظ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | غلظ, جفو, قسو |
| Zıt Kök | لين |
| Çekirdek Özet 1 | Çölde susuzluk anında devenin işkembesinden sıkılan acı, kaba, tiksindirici ve içimi son derece zor su |
| Çekirdek Özet 2 | Muhatabı iten, kırıcı, nobran, sert ve dışlayıcı konuşma veya mizaç hali |
| Çekirdek Özet 3 | Toplumsal kaynaşmayı ve tebliğ zeminini parçalayan, merhamet ve incelik karşıtı iletişim tutumu |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca alelade bir ahlaki kabalık olarak daraltıp peygamberî liderliğin kurucu unsuru olan kuşatıcı nezaket ve lütuf ilkesinden koparmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فظ | Basınç altında bir şeyi dışarı püskürtme, tiksinti verici yoğunluk ve sert kabalık | ظ | Çekirdekteki dışarı fışkırtma ve acılık etkisini mükerrer harfle süreklilik arz eden katı bir mizaca, kırıcı ve itici bir dile dönüştürür |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | İletişimin çıkış noktası olan ağzı, sözü ve dışarıya yönelen açık ifadeyi temsil eder |
| ظ | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma (yoğunlaşmış sesle koruma ve baskı) | ط harfinin peltek ve koyu türevi olarak baskılama, sınır koyma ve kuşatıcı sertliği yansıtır; türetme imgedir |
| ظ | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma (yoğunlaşmış sesle koruma ve baskı) | İkinci katmanda baskının ve sertliğin pekişmesini, katı bir kabuk gibi muhatabın üzerine kapanmasını gösterir; türetme imgedir |
| فظظ | Ağızdan çıkan baskıcı ve katı püskürme | Sözün yumuşak bir akış yerine muhatabı yaralayan, itici, boğucu ve sert bir kabuk gibi dışlayan bir biçimde ağızdan fırlatılması hareketidir |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çölde ölümcül susuzlukla karşılaşan bedevilerin devenin işkembesini yarıp sıkarak elde ettikleri, içimi son derece iğrenç, kokusu ağır, kaba ve bulanık sıvı (ماء الكرش) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ru‘be b. el-Accâc’a atfedilen beyitte kin, alçaklık ve katı kabalığın bir arada belirmesini anlatmak üzere geçer: تَعْرِف منه اللُّؤْمَ والفِظاظا / لما رأَينا منهمُ مُغتاظا |
| Erken Arapça kullanım | İbn Cinnî’nin naklettiği erken dönem recez beytinde kibirli ve iri yapılı kişinin kabalık karşısında boyun eğişi tasvir edilir: حتى تَرى الجَوَّاظَ من فِظاظِها / مُذْلَوْلِياً، بعد شَذا أَفظاظِها |
المصدر Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça فظظ kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle çöl hayatının getirdiği bedensel deneyimler üzerinden şekillenmiş ve Arapçada son derece somut bir fiziksel nesneden (işkembe suyu) soyut ahlaki tutuma sıçramış özgün bir semantik gelişime sahiptir. İbrani ve Süryani kollarında doğrudan bu fonetik dizilişle eşleşen yaygın bir kök bulunmamakla birlikte, kökün ilk iki sesi olan f-z/f-t eksenindeki patlamalı ve sürtünmeli ünsüz birlikteliği, Sami dillerinde genellikle püskürme, tükürme, fazlalığı dışarı atma ve iğrenme bildiren onomatopoetik çekirdeklerle akrabadır. Arapça bu kökü, işkembeden çıkarılan o iğrenç ve kaba suyun içen kişiye verdiği rahatsızlık üzerinden alıp, muhatabına aynı türden tiksinti ve kaçma hissi veren kaba, nobran ve kırıcı kişilere ad olarak vermiştir. Dolayısıyla kök, dil ailesi içinde Arapça bağlamında yüksek oranda özelleşmiş ve ses taklidi kökenli bir somut durumdan ahlaki terime dönüşmüştür.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Lisān al-ʿArab, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İşkembeden kaba ve acı suyu sıkıp çıkarmak | Somut maddeden (işkembe suyu) sözlü ve davranışsal nobranlığa doğru semantik genişleme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Püskürme ve tiksinti bildiren ses taklidi çekirdekler | Doğrudan ortak leksikal biçim sınırlı olup ses yapısı bakımından dışarı atma ve iticilik kökleriyle örtüşür | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ve spekülatif olmayan bir eşdeğer tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فظظ | Anlamlı | Kabalık, kırıcı söz, işkembe suyu | Söz ve tavırda sertlik, insanları etrafından kaçıran kaba mizaç | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ظفظ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| ظظف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فظظ | Merkez | Dışlayıcı kabalık | Özellikle dilde, üslupta ve dışa vuran tavırda muhatabı tiksindirip kaçıran nobranlık | İletişim zeminini doğrudan tahrip eden kaba ve kırıcı üslup |
| غلظ | Komşu | Katılık ve kalınlık | Maddi veya manevi dokunun geçirimsiz, esneklikten yoksun ve kalın olması | فظظ dış tavır ve üslup iken غلظ kalbin ve yapının katılığıdır |
| جفو | Komşu | Uzaklaşma ve kabalık | Sıcaklıktan ve ilgiden yoksun, yabani ve mesafeli durma | İlgisizlik ve hoyratlıktan kaynaklanan soğuk kabalık |
| قسو | Komşu | Taşlaşma ve merhametsizlik | Etki kabul etmeyen, duygulanmayan ve yumuşamayan içsel sertlik | Kalbin duygusal iletimi tamamen yitirmesi |
| لين | Zıt | Yumuşaklık ve esneklik | Muhatabı saran, kırmayan, geçişken ve uyumlu tutum | فظظ kökünün tam karşıtı olarak cezbedici ve toparlayıcı nezaket |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فظظ | Kaba, nobran, kırıcı üsluplu | Çekirdeğindeki itici işkembe suyu benzetmesiyle muhatabı kaçıran söz ve tavır sertliğini bütünüyle karşılar | Kesin |
| Latince | Asper, truculentus | Sert, pürüzlü, vahşi mizaçlı | İnsanı rahatsız eden pürüzlü ve yırtıcı tavrı verir ancak işkembe suyundaki tiksindiricilik boyutunu taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Harsh, abrasive, churlish | Kırıcı, aşındırıcı, nobran | Abrasive kelimesi temas ettiği yeri hırpalayan yönü karşılar fakat kaçırıcı tiksinti unsurunu tam yansıtmaz | Güçlü |
| Almanca | Schroff, rüde | Dik, kırıcı, nobran | İlişkilerdeki ani ve kaba sertliği iyi verir, bedensel acılık metaforundan uzaktır | Güçlü |
| Fransızca | Cassant, bourru | Kırıcı, ters, huysuz | Muhatabı tersleyen ve birliği bozan tavrı aktarır | Güçlü |
المصدر Charlton T. Lewis (Latin Dictionary), Oxford English Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَظًّا | Kırıcı, kaba, nobran ve itici üslup sahibi | Uhud Savaşı sonrasında liderlik, af ve istişare bağlamında nebevi ahlakın zıddı olarak Āl-i İmrân 3:159 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlik sıfatları (ismet ve tebliğ kabiliyeti) | Peygamberlerin nefret uyandırıcı fiziksel veya ahlaki kusurlardan arınmış olması gerekliliği | Peygamberin ümmeti etrafında toplaması için fıtraten bu kabalıktan uzak yaratıldığı |
| Fıkıh | İdare hukuku ve emir bi'l-ma'ruf | Yöneticinin halka, muhtesibin muhatabına karşı uygulayacağı muamelenin meşru sınırları | Kabalık ve sertliğin tebliğ ve kamu düzenini ifsat edici bir usul hatası sayılması |
| Tefsir | Āl-i İmrân 3:159 tefsirleri | Uhud hezimeti akabinde müminlerin kusurlarına karşı gösterilen nebevi hilm ve af | فظظ sıfatının kalbin katılığını temsil eden غلظ ile birlikte cemaati dağıtıcı temel afet olarak tanımlanması |
| Hadis | Ahlak ve muamelat rivayetleri | Sert ve nobran kişilerin cennetten uzaklığı ve hayırsızlığı nitelemeleri | İnsanları yüz yüze ilişkilerde azarlayan ve hırpalayan karakter tipi |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Davet ve tebliğ ahlakı | İtici üslup ve nefret uyandırma | Birliği parçalayıcı afet | Hakikati temsil eden kişinin kaba bir dil kullanması hakikatin reddine sebep olur | Kesin |
| İlmi | Talim ve terbiye metodolojisi | Eğitici nobranlığı ve pedagojik sertlik | Öğrenciyi ilimden soğutma | Öğreticinin azarlayıcı tavrı zihinsel açılımı ve soru sorma cesaretini yok eder | Güçlü |
| Siyasi | Liderlik ve yönetilenlerle bağ | Despotik ve nobran idare tarzı | Meşruiyet ve sadakati çökertme | Danışma ve merhametten yoksun yönetim tabanın dağılmasına yol açar | Kesin |
| İktisadi | Ticari muamele ve pazar ahlakı | Kırıcı ve hoyrat esnaflık | Müşteriyi ve ticari güveni kaçırma | Pazar içi ilişkilerde kabalık ekonomik ağları ve güvene dayalı sözleşmeleri daraltır | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yüksek yüzey gerilimi ve itici potansiyel (repulsive potential) | Parçacıkların birbirine yaklaşmasını engelleyen ve temas anında dağılmaya yol açan itme kuvveti | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Dağıtıcı iletişim ve toksik liderlik (toxic leadership) | Grup dinamiğini bir arada tutan empati ve nezaketi yok ederek kurumsal çözülmeye sebep olan nobran yönetim | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca bireysel bir görgü kuralı veya basit bir asabiyet meselesi derekesine indirmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir topluluğu bir arada tutan, kriz anlarında (örneğin Uhud yenilgisi sonrası) dağılmayı önleyen kurucu siyasi ve ahlaki liderlik ilkesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yöneticilerin veya davetçilerin dindeki sertlik ve kabalıklarını meşru görmeleri; usuldeki nobranlığın esastaki hakikati bütünüyle dağıtacağını fark edememeleri |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın tebliğ metodolojisinde dilin ve tavrın en az aktarılan mesaj kadar hayati olduğunu, yanlış bir üslubun en doğru davayı bile bozguna uğratacağını tek bir kelimeyle çarpıcı biçimde ortaya koyduğu için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamber ahlakını, toplumsal kriz yönetimini, istişareyi ve af müessesesini düzenleyen ayetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Haklı olanın kaba ve kırıcı davranmaya hakkı olduğu zannını yıkar; hakikatin ancak lütuf ve yumuşaklıkla ayakta tutulabileceğini gösterir |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamÇölde çaresiz kalındığında devenin işkembesinden sıkılan acı, kaba, kokulu ve içimi tiksinti veren su.
- Soyut anlamMuhatabını inciten, yanından kaçıran, ilişkilerdeki bağı koparan kaba, hoyrat ve kırıcı dil veya mizaç.
- Sistematik karşılıkSosyal çekim ve istişare zeminini dağıtan, birliği parçalayan negatif etkileşim parametresi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , kaba ve kırıcı tutumun () ürettiği itici kuvveti temsil eder. ve iletişim halindeki öznelerin ahlaki yüklerini, aralarındaki mesafeyi, etkileşim katsayısını simgeler. İtici kuvvetin aşırı derecede büyümesi durumunda (), cemaat veya topluluğun yoğunluğu sıfıra yaklaşır; yani ayette belirtildiği üzere topluluk etraftan bütünüyle dağılır (لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ).