مخر
م - خ - ر
جذر- الورود: ٢
- الآيات: ٢
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٢
معناه في القرآن: Suyu yaranlar
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٣٬٩٢٨باب الخاء والراء والميم معهما
خ ر م، خ م ر، ر خ م، م ر خ، م خ ر مستعملات خرم: خُرِمَ الرجلُ، فهو مخروم.
وخَرِمَ أنفه يَخْرَمُ خَرَماً فهو أَخرَمُ، وهو قطْعٌ من الوترة أو الناشرتين أو في طرف الأرنبة لا يبلغ الجدع. والفعل: خَرَمتُه خَرْماً وشَرَمْتُه شَرْماً، وخُرِمَ من قبلهِ وشرمَ.
وإن أصاب ذلك أو نحوه في الشفة وفي أعلى الأذن فهو خرمٌ.
والناشرتان هما المِنخَران.
والخَرْمُ أيضا ما خَرَمَ سيل، أو
باب الخاء والراء والميم معهما خ ر م، خ م ر، ر خ م، م ر خ، م خ ر مستعملات خرم: خُرِمَ الرجلُ، فهو مخروم. وخَرِمَ أنفه يَخْرَمُ خَرَماً فهو أَخرَمُ، وهو قطْعٌ من الوترة أو الناشرتين أو في طرف الأرنبة لا يبلغ الجدع. والفعل: خَرَمتُه خَرْماً وشَرَمْتُه شَرْماً، وخُرِمَ من قبلهِ وشرمَ. وإن أصاب ذلك أو نحوه في الشفة وفي أعلى الأذن فهو خرمٌ. والناشرتان هما المِنخَران. والخَرْمُ أيضا ما خَرَمَ سيل، أو طريق في خُفّ أو راس جبل. واسم ذلك الموضع - إذا اتسع : مَخْرِم كَمَخْرِم العقبة ومَخْرِم المسيل. والخَرْمُ: أنف الجبل، وهي الخُرُوم، ومنه اشتُقَّ المَخْرِمُ. وأخْرَمُ الكتيف: مَحَزُّ في طرف عيرها مما يلي الصدفة، وجمعه: أخارِمُ. واختُرِمَ فلانٌ أي ذَهَبَ فماتَ، واحتَرَمَتُه المَنِيّةُ من بين أصحابه. والأَخْرَمُ من الشعر: ما كان في صدره وتد مجموع الحركتين فخرم أحدهما وطرح، كقوله: إن امرءاً قد عاش تسعين حجةً إلى مثلها يرجو الخلودَ لجاهل وتمامه: وإن امرءاً. رخم: أَرْخَمَتِ النَّعامة والدَّجاجة على بيضها إذا حضنت على بيضها فهي مُرْخِم. ورَخَّمها أهلها: الزموها بيضها. والرَّخَمّةُ: شبه النسر في الخلقة إلا أنها مبقعة ببياضٍ وسواد، وجمعه: رَخَم. والرُّخامُ: حجر أبيض رخو. والرُّخَامَى: نَباتٌ أغبر يضرب إلى البياض وهي بَقْلةٌ حلوة أصلها أبيض كأنه العنقر إذا انتزعته حلب لبناً تجد به السوام. والرُّخامُ: جبلٌ بعينه. والرُّخامة: لينٌ حسنٌ في منطق النساء. وقد رَخُمَتْ رَخامةً فهي رخيمة الصوت، وقد رَخُمَ كلامها وصَوْتُها، ويقال ذلك للمرأة والخشف. وشاة رَخْماء: في رأسها أو وجهها بياض وسائرها لون آخر. ورجلٌ رخيمٌ وأبح وأصحل أي: ضعيف الصوت. مرخ: المَرْخ: مرخك إنساناً بالدهن. ورجلٌ مَرِخٌ: كثير الإدهان. والمَرْخ: شجر سريع الورى. والمِرِّيخُ: والمِرِّيج سهم طويل يقتدر به الغلاء، قال: أو كَمِرَّيخٍ عـلـى شـريانةٍ حشه الرامي بظهران حشر والمَريخُ من الكواكب بهرام. والمِرِّيخُ: المرتك، وإذا انكسر القرن وبلغ إلى العظم الأبيض فذلك العظم المَريخُ، وجمعه: أَمِرخة. رمخ: الرَّمْخُ: من أسماء الشجر المجتمع. مخر: مَخَرْتُ السفينة مَخْراً ومُخُوراً، فهي ماخِرةٌ، وهن مواخِرُ إذا استقبلت بها الريح. وفي بعض وجوه التفسير "مواخر" أي مقبلةٌ ومدبرةٌ بريحٍ واحدةٍ. والفرس يَسْتَمخِرُ الريح ويمتخرها ليكون أروح له أي: يستقبلها. وفي الحديث: "استَمْخِروا الريح وأعدوا النبل" يعني في الاستنجاء واجعلوا القبلة عن اليمين أو عن الشمال. ومَخَرْتُ الأرض مَخْراً فهي مَمْخُورةٌ أي: أرسلت فيها الماء في الصيف ليطيبها. ومُخِرَتِ الأرض فهي مَخْورة أي طابت من ذلك الماء. وامتَخَرْت القوم: انتقيت خيارهم ونخبتهم، قال العجاج: من نخبة القوم الذي كان امتَخَرْ أي: اختارَ. وبنات مَخْرٍ وبنات بَخْرٍ: سحابات تنشأ بالبادية من قبل البحر، بيضٌ، بعضها أكبر من بعضٍ، والقطعة بنت مَخْر، بالميم أكثر. والماخُورُ: مجلس الريبة ومجتمعه، وربما قيل للرجل: ماخُورٌ، قال زيادُ بن أبيه حين قدم البصرة عاملاً بها: "ما هذه المَواخيرُ المنصُوبة? الشرابُ عليها حرامٌ حتى تسوى بالأرض هدماً و إحراقاً ". وجَملٌ يَمْخُورُ العنق أي: طويل، قال: في شعشعان عنفٍ يَمْخُورِ أي: كأنه يعوم في الماء. خمر: اختَمَرَ الخَمْر أي: أدرك، ومُخَمِّرُها متخذها، وخُمْرَتُها: ما غَشِي المَخُمورَ من الخُمار والسكر، قال: فلم تكد تَنَجلي عن قلبه الخُمَرُ واختَمَر الطيب والعجين خُمْرَةً ووجدت منه خَمَرةً طيبةً إذا اختَمَرَ الطيب أي: وجد طيبه. والشارب يصيبه خُمْرةٌ، وقد خَمِرَ وخَمَرَ. وخَمَرتُ العجين والطيب: تركته حتى يجود. واختَمَرَتِ المرأة بالخِمار، والخِمْرة: الاختِمار، وهما مصدران. والمُخْتَمِرة من الضأن: السوداء ورأسها أبيض، ومن المعز أيضاً. وأَخمَرَه البيت: ستره، وخَمَرْتُ البيت أي: سترته. والخَميرةُ فتاق الخَمير. وخامَرَة الداءُ: خالَطَ جوفه، قال: هنيئاً مريئاً غير داء مُخـامِـرٍ لعزة من أعراضنا ما استحلت
وخَمَّرْتُ الإناء: غطيته، قال رسول الله - صلى الله عليه وسلم : "خَمَّرْوا شرابكم ولو بعودٍ". وفي الحديث: "لا تجد المؤمن إلا في إحدى ثلاثٍ: في مسجدٍ يعمره، أو بيتٍ يستره أو معيشةٍ يدبرها". والمُسْتَخْمِرُ: الشريب، هذلية. ودخل في غمار الناس وخمارهم، ودخل في خمار الناس وخَمَرهم أي: جماعتهم فخفي فيهم. والخَمَر: وهدة يختفي فيها الذئب، قال: فقد جاوزتما خَمَرَ الطريقِ والخُمْرةُ: شيء منسوج مثل السعف أصغر من المصلى. واستَخْمَرْتُ فلاناً: استعبدته. وخَمَرْتُ الدابة أَخْمِرُها: أسقيتها خَمْراً. والخَمَرُ أن تُخْرَزَ ناحيتَا أديم المزادة، ثم يُعَلَّى بخرْزٍ آخَرَ فذاك الخَمَر.
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٨٧مَخَرَتْ السفينة تَمْخَرُ وتَمْخُرُ مَخْراً ومُخوراً، إذا جرتْ تشقُّ الماء مع صوت. ومنه قوله تعالى: "وتَرى الفلك مَواخِرَ فيه"، يعني جواري. ويقال: مَخَرْتُ الأرضَ، أي أرسلتُ فيها الماء. وبناتُ مَخْرٍ: سَحائِبُ يجئن قُبُلَ الصيف منتصباتٍ رِقاقاً. واسْتَمْخَرْتُ الريحَ، إذا استقبلتَها بأنفك. وامْتَخَرْتُ القومَ: انتقيت خيارهم ونُخْبَتَهُم. قال الراجز:
من نُخْبَةِ الناسِ التي كان امْتَخَرْ
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ١٦٬٢٩٠خ ر م
خرم ، خمر ، مرخ ، مخر ، رخم ، رمخ : مستعملات .
خرم : قال الليث : يقال : خُرِمَ الرجُل ، هو
مَخْرومٌ .
وخَرِمَ أَنفُهُ . . يَخْرَمُ خَرَماً ، وهو قَطْعٌ في
الْوَتَرَةِ ، أو في النَّاشِرَتْينِ أو في طَرَف
الأَرْنَبَةِ . . لا يَبْلُغُ الْجَدْعَ .
والنَّعْتُ : أَخْرَمُ وخَرْمَاءُ _ كأَشرَمَ وشَرْمَاءَ .
والفِعْل : خَرَمْتُهُ خَرْماً وشَرَمْتُه شَرْماً .
قال : وإن أصاب نَحْوَ ذلك في الشَّفَةِ ،
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٬١٠٧(باب الميم والخاء وما يثلثهما)
(مخر) الميم والخاء والراء أصلٌ يدل على شَقٍّ وفَتْح. يقال مَخَرت السّفينةُ الماءَ مخراً: شَقَّته. قال الراجز في نساءٍ يختصمن ويستعنَّ بأيديهنّ، كما يفعل السَّابح:
* مقدِّمات أيدِيَ المَوَاخِرِ(1) *
ويقال: مَخَرْتُ الأرضَ، إذا أرسلْتَ فيها الماء. ويقال استمخَرْتُ الرِّيحَ، إذا استقبلتَها بأنفِك. وقياسُه صحيح، كأنَّك تشقُّ الرِّيح بأنفك. وقولهم: امتخَرْتُ القومَ،
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٨٦٩- مخر الماء للأرض: استقبالها بالدور فيها. يقال: مخرت السفينة مخرا ومخورا: إذا شقت الماء بجؤجئها (الجؤجؤ: الصدر) مستقبلة له، وسفينة ماخرة، والجمع: المواخر. قال: ﴿وترى الفلك مواخر فيه﴾ [النحل/14] ويقال: استمخرت الريح، وامتخرتها: إذا استقبلتها بأنفك، وفي الحديث: (استمخروا الريح وأعدوا النبل) (قال ابن الأثير: ومنه حديث سراقة: (إذا أتى أحدكم الغائط فيلفعل كذا وكذا، واستمخروا الريح). ورواه الزمخشري،
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٣١٤م خ ر
فلكٌ مواخر تمخر الماء: تشقّه مع صوت ونشأت بنات مخرٍ وهي سحاب الصيف تمخر الجو مخراً.
واستمخرت الريح: استقبلتها بأنفي وخرجت من فيه مخرة خبيثة وهي الريح الخارجة من الجوف.
وكل طائر دفر المخرة.
قال: وتقول: لأن يطرحك أهل الخير في المآخير خير من أن يصدّرك أهل المواخير جمع ماخور وهو مجلس الريبة.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٤٬٠٦٤مَخَرَتِ السفينةُ تَمْخَرُ وتَمْخُر مَخْراً ومُخُوراً: جرت تَشُقُّ الماءَ مع صوت، وقيل: استقبلتِ الريح في جريتها، فَهي ماخِرَةٌ. ومَخَرَتِ السفينةُ مَخْراً إِذا استقبلتَ بها الريح. وفي التنزيل: وترى الفُلْكَ فيه مَوَاخِرَ؛ يعني جَوارِيَ، وقيل: المواخر التي تراها مُقْبِلةً ومُدْبِرةً بريح واحدة، وقيل: هي التي تسمع صوت جريها، وقيل: هي التي تشق الماء، وقال الفراء في قوله تعالى مواخر: هو صوت جري
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٤٠* م خ ر * * مَخَرتِ * السفينة من باب قطع ودخل إذا جرت تشق الماء مع صوت ومنه قوله تعالى ﴿وترى الفلك مواخر فيه﴾ يعني جواري وفي الحديث ﴿إذا أراد أحدكم البول * فَلْيَتَمَخَّر * الريح﴾ أي فلينظر من أين مجراها فلا يستقبلها كيلا ترد عليه البول
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٤٬٤٠٢مخرت السفينة، كمنع، ونصر، تمخر وتمخر مخرا ومخورا، كمنع وقعود: جرت تشق الماء مع صوت، أو استقبلت الريح في جريها، وفي بعض النسخ: جريتها، فهي ماخرة، ومخر السابح: شق الماء بيديه إذا سبح. ومخر المحور القب، إذا أكله فاتسع فيه، نقله الصاغاني. وفي التنزيل وترى الفلك فيه مواخر يعني جواري، وقيل: المواخر هي التي يسمع صوت جريها بالرياح، قاله الفراء. جمع ماخرة، من المخر، وهو الصوت، أو التي تشق الماء بجآجئها،
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣٬٥٧٦مَخَرَتِ السَّفِينَةُ
1 مَخَرَتِ السَّفِينَةُ ذ , (S, A, K,) or مخرت السفينة المَآءَ, (TA,) aor. مَخَرَ (S, K) and مَخُرَ , (S, TA,) inf. n. مَخْرٌ and مُخُورٌ, (S, K,) The ship clave the water with its stem, and ran: (AHeyth:) or clave the water with a noise: (A:) or ran, cleaving the water with a noise: (S:) or ran: or faced the wind in her course: (K:) or advanced and retired. (TA.) And مَخَرَ
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٦٦مَخَرَ
مَخَرَ A , U ( n. ac. مَخْر 1 , مُخُوْر 27 ),
a. Clave, ploughed, furrowed ( the water ).
b. Was watered, irrigated ( ground ).
c. Watered, irrigated.
d. Widened, enlarged.
تَمَخَّرَ
تَمَخَّرَ V ,
a. Faced; sniffed ( the wind ).
اِمْتَخَرَ
اِمْتَخَرَ VIII ,
a. see V .
b. Took out the marrow of; chose the best of.
اِسْتَمْخَرَ
اِسْتَمْخَرَ X ,
a. see V .
مَخْرَة
مَخْرَة 1t
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١٥٬٤٣٩مخر
مَخَرَ - يَمْخَرُ (مَخَرَ - يَمْخُرُ) - مَاخِر - مَاخِرَة - مَواخِر
مَخَرَ - يَمْخَرُ (مَخَرَ - يَمْخُرُ) + كائن + في شيء: يندفع في خلاله فيشقه إلى فرقين: يتحرك مخترقاً شيئاً وخاصة ماء أو شيء طري، فيفرقه إلى قسمين متباعدين، كاختراق السفينة الماء أو اختراق الماء التراب أثناء جريانه
مَاخِر: اسم فاعل صفة مشبهة من " مَخَرَ - يَمْخَرُ "
الجذور المجاورةالمجاورة: ٢٠ (الإجمالي: ٢٨)
- طري
الآيات المشتركة: ٢ · Taze
- حلي
الآيات المشتركة: ٢ · Hilye takı demektir
- لحم
الآيات المشتركة: ٢ · Et
- لبس
الآيات المشتركة: ٢ · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…
- فلك
الآيات المشتركة: ٢ · Fülk (kef), İğ topacı demektir
- بحر
الآيات المشتركة: ٢ · Bahr deniz demektir
- شكر
الآيات المشتركة: ٢ · Sütle dolu memedir
- بغي
الآيات المشتركة: ٢ · Buğa boğa demektir
- فضل
الآيات المشتركة: ٢ · Fadl Deriden yapılan gömlektir
- أكل
الآيات المشتركة: ٢ · Ekel pas demektir
- خرج
الآيات المشتركة: ٢ · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
- ملح
الآيات المشتركة: ١ · Tuzlu
الآيات التي ورد فيها(٢)
… لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
Suyu yaranlar
… لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَوَاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
Suyu yaranlar
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مخر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | شق, جري, سبح |
| Zıt Kök | ركد |
| Çekirdek Özet 1 | Akışkan bir ortamı (su, rüzgâr) göğüsleyerek, yararak ve ses çıkararak ileri doğru yol alma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi yasaların sağladığı kaldırma ve direnç dengesi içinde engelleri yararak ilerleyen seyrüsefer |
| Çekirdek Özet 3 | Karşı dirençleri yararak yol açma, ilahi lütufları aramak için engelleri aşma iradesi ve dinamizmi |
| Kritik Hata Riski | Anlamın yalnızca edilgen bir «suda yüzme» veya «akıntıya kapılma» sanılması, kökteki aktif yarma, direnci karşılama ve sesli sürtünme unsurunun gözden kaçırılması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مخ | Yoğun, içsel ve akışkan bir kütlenin hareketlenmesi, sarsılması veya içinden bir şeyin çekilip çıkarılması; nitekim aynı ikili çekirdeği paylaşan مخض kökünde sütün çalkalanıp yağının ayrışması ve doğum sancısıyla rahimdeki sıvının çalkalanması esastır | ر | Çekirdeğin içsel çalkantı ve akışkanlık hareketine, insan başını ve doğrusal yönelişi simgeleyen ر harfinin eklenmesiyle anlam, akışkan bir kütleyi (su veya hava) cepheden göğüsleyip doğrusal bir hat boyunca yararak ilerleme ve içinden yol çıkarma hareketine dönüşmüştür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Harekete direnç gösteren ve içine girilen akışkan ortamı, denizi veya rüzgâr kütlesini temsil eder. |
| خ | Çit / duvar imgesinin ses yoğunlaşması (hırıltılı nefes, sürtünme); engel, direnç sınırı | Akışkan kütlenin oluşturduğu yoğun mukavemeti, sürtünmeyi ve yarılma esnasında çıkan hışırtılı sesi simgeler (türetme imge). |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst, öne atılma | Direnci göğüsleyen ön cepheyi, geminin pruvasını (baş bodoslamasını) ve ileri doğru doğrusal hamleyi temsil eder. |
| مخر | Suyun dirençli kütlesini baş kısmıyla yararak ve ses çıkararak ileri atılma | Geminin baş kısmıyla akışkan ortamı yararak, direnç sınırını aşıp doğrusal bir hat boyunca yol almasını canlandırır. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Geminin göğsüyle (pruvasıyla) suyu yararak ve hışırtılı bir ses çıkararak denizde ilerlemesi; rüzgârı doğrudan burunla karşılamak; tarlayı ıslah etmek üzere yazın içine su salıp toprağı yarmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem recez şairi, birbiriyle tartışırken yüzen kimseler gibi kollarını öne uzatıp havayı yaran kadınları tasvir ederken kökün çoğul ism-i fâil biçimini kullanmıştır: مُقَدِّمات أَيْدِيَ المَواخِرِ |
| Erken Arapça kullanım | İbnü's-Sikkît ve Asmaî nakillerinde atın rahatlamak için burnunu rüzgâra dönmesi eylemi استمخرت الخيل الريح şeklinde ifade edilmiş; erken dönem fıkıh ve nezafet rivayetlerinde de rüzgârın yönünü göğüsleyip sıçrantıyı önleme anlamında istimhar kavramı kullanılmıştır. |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Tahdhīb al-Lugha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça مخر kökü, Sami dil ailesinde özellikle rüzgârı karşılama, akışkan veya hava akımı içinde sürtünmeyle ilerleme ve soluk alma/koklama ekseninde gelişen fonetik bir yapıya sahiptir. Kökün İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan geminin pruvasıyla suyu yarması anlamında birebir morfolojik bir eşleği yaygın olarak tespit edilmemiştir; bu yönüyle denizcilik ve gemi hareketine dair yarma anlamı Arapçanın kendi iç semantik genişlemesinde özelleşmiştir. Bununla birlikte Doğu ve Kuzeybatı Sami dillerinde burun delikleri, koku alma, soluma ve rüzgâr akımına yönelme (İbranice n-ḥ-r / m-ḥ-r hattındaki hırıltılı nefes ve sürtünme sesleri, Süryanice nḥīrā burun/soluk) kökleriyle fonetik ve onomatopoetik bir paralellik gösterir. Arapçada burnun rüzgârı karşılaması (استمخار) ile gemi bodoslamasının suyu yarması ve bu esnada hışırtılı ses çıkarması arasındaki metaforik geçiş, kökün ilksel somut çekirdeğinin sürtünmeli akışkan yarılması olduğunu teyit eder.
درجة الثقة Muhtemel
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Suyu göğüsleyip sesle yarma, rüzgâra karşı burun verme, kütleden en iyisini yarıp seçme (امتخار) | Göğüs, burun veya pruva gibi ön kısımla bir dirence karşı koyarak ilerleme ve arkasında iz bırakma semantiği Arapça içinde tutarlıdır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve İbranice burun, hırıltılı nefes alma ve hava akımına direnç gösterme kökleri (n-ḥ-r, m-ḥ-r) | Suyun ve havanın sürtünme sesi ile burnun rüzgârı karşılaması arasında ses yansımalı (onomatopoetik) ve işlevsel ortaklık mevcuttur. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve kanıtlanmış bir eşdeğer biçim tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lane's Lexicon.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مخر | Anlamlı | Suyu/havayı yararak ilerlemek | Geminin pruvasıyla suyu hışırtıyla yarması, rüzgârı göğüslemek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| مرخ | Anlamlı | Sürtmek, gevşemek, yağlamak | Ağacı birbirine sürterek ateş çıkarmak (el-merh ağacı), yağı cilde sürmek. | Kur'an'da geçmez; sürtünme ve temas temasıyla ilişkilidir. |
| خمر | Anlamlı | Örtmek, mayalanmak, gizlemek | Aklı veya bir nesneyi örtüp bürümek; hamurun mayalanarak kabarması. | Kur'an'da geçer; kütlesel dönüşüm ve içsel yoğunlaşma. |
| خرم | Anlamlı | Delmek, yarmak, kesmek | Bir şeyin ucunu veya kulağı delmek, bütünlüğü bozup gedik açmak. | Kur'an'da geçmez; yarma ve delme yönüyle hedef kökle yakın temadır. |
| رمخ | Anlamlı | Taze hurma koruğu olmak | Ağacın veya meyvenin yeşillenip nemlenmesi, olgunlaşma başlangıcı. | Kur'an'da geçmez; nadir kullanım. |
| رخم | Anlamlı | Yumuşaklık, şefkat göstermek | Kuşun yumurtası üzerine yatması, sesin yumuşak ve tatlı olması, mermer taş. | Kur'an'da geçmez; pürüzsüzlük ve kuluçka teması. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مخر | Merkez | Akışkan ortamda direnci yararak ilerleme | Akışkan kütleyi (su, rüzgâr) göğüsleyip ses çıkararak ve yararak yol açmayı ifade eder. | Doğrudan dirençle karşılaşma ve cepheden mukavemet göstererek geçiş yapma esastır. |
| شق | Komşu | Ayrıştırma, ikiye bölme | Katı veya somut bir bütünü çatlatıp ikiye ayırmayı bildirir; su üzerinde sürekli akış içermez. | Süreklilik arz eden bir seyrüseferden ziyade yapısal bütünlüğün yarılmasına odaklanır. |
| جري | Komşu | Akma, hareket etme | Suyun veya bir cismin dirençten bağımsız olarak pürüzsüz biçimde akıp gitmesini anlatır. | Seyrin genel hız ve akışına odaklanır; pruvanın suyu yarmasını ve sesini öne çıkarmaz. |
| سبح | Komşu | Yüzme, süzülme | Ortamın üzerinde batmadan, süzülerek ve asılı kalarak yer değiştirmeyi belirtir. | Direnci yarmaktan ziyade batmamayı ve akışkan ortam üzerinde serbestçe süzülmeyi vurgular. |
| ركد | Zıt | Durgunlaşma, hareketsizlik | Suyun veya rüzgârın tamamen durması, seyrüseferin kilitlenip hareketin kesilmesi. | Yararak ilerlemenin ve dinamizmin tamamen yok olduğu atalet durumudur. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مخر | Suyu/havayı yararak gitmek | Geminin veya cismin akışkan bir direnci göğüsleyerek sesle yol alması. | Kesin |
| Latince | sulcare, findere | Yarıp geçmek, iz açmak | Tarla sürer gibi suyu yarıp arkasında iz (çukur/yarık) bırakarak ilerlemeyi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | to cleave (the water), to plough the seas | Suyu yarmak, denizi sürmek | Geminin dalgaları yarıp ses çıkararak ilerlemesini ve iz açmasını tam karşılar. | Güçlü |
| Almanca | pflügen (die Wellen), durchfurchen | Dalgaları yarmak, yarıp geçmek | Su kütlesinde yarık açarak ilerleme hareketini ve dirence karşı kuvveti ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | fendre les flots, sillonner | Dalgaları yarmak, iz bırakmak | Suyun direncini göğüsleyerek yarık açıp yol bulma hareketini yansıtır. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَوَاخِرَ | Gemilerin su kütlesini ve rüzgârı yararak, aynı rüzgârla hem gidiş hem geliş yönünde ilerlemesi | Nimet ve kozmik nizam bağlamı; denizlerin insanın hizmetine verilmesi, ticaret ve rızık temini amacıyla gemilerin suyu yararak akması (Nahl 16:14, Fâtır 35:12). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi kudret ve teshîr delili | Ağır yüklü gemilerin suda batmadan ve karşıt rüzgârlara rağmen suyu yararak ilerlemesinin ilahi kanunların (kaldırma kuvveti, akışkanlar mekaniği) teshîriyle mümkün oluşu. | Tabiatın kendi başına değil, ilahi sevk ve takdirle dirençleri aşılabilir kılması. |
| Fıkıh | Deniz ticareti ve nezafet hükümleri | İstimhar kavramı (استمخار الريح) hadislerde necasetten sakınırken rüzgârı göğüslememe veya rüzgâr yönünü hesaba katma prensibinde; ayrıca deniz seferlerinin meşruiyeti ve ticaret fıkhında tartışılmıştır. | Rüzgârın ve akıntının yönünü hesaplama, fiziksel sürtünmeyi ve yöne bağlı sonuçları dikkate alma. |
| Tefsir | Âyet-i tekvîniyye tefsiri | Ayetlerdeki «mevâhir» lafzının gemilerin suyu yararken çıkardığı ses, gidiş ve dönüşte aynı rüzgârı göğüsleyebilme kabiliyeti (yelken/pruva geometrisi) ile açıklanması. | Salt yüzme değil; yararak, iz bırakarak ve amaca kilitlenerek yol alma tasviri. |
| Hadis | İstikbal ve fetih mecazları | Rumların Şam bölgesine dalıp derinlemesine nüfuz etmelerinin geminin suyu yarmasına benzetilmesi (لَتَمْخَرَنَّ الرُّومُ) ve istincada rüzgârı göğüsleme uyarıları. | Bir ortama göğüsleyerek girme, direnci kırıp derinlemesine yayılma. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmik nizam ve nimet | Teshîr kanununu idrak | Şükür ve tevhid | Denizin ve rüzgârın direncine rağmen ilahi yasa sayesinde yol bulabilmek, insanın aczini ve Allah'ın lütfunu gösterir. | Kesin |
| İlmi | Fizik ve akışkanlar mekaniği | Hidrodinamik ve aerodinamik sürtünme | Direnci enerjiye dönüştürme | Pruvanın ve yelkenin tasarımıyla akışkan kütlenin direncinin aşılması, fiziksel yasaların keşfiyle yol alınmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Jeopolitik ve seyrüsefer | Deniz hâkimiyeti ve lojistik hatlar | Engelleri aşıp irtibat kurma | Denizleri engel olmaktan çıkarıp güç, diplomasi ve irtibat sahasına dönüştürme kudretidir. | Güçlü |
| İktisadi | Küresel ticaret ve rızık arayışı | Uluslararası taşımacılık ve mübadele | Lütuftan pay arama (ابتغاء الفضل) | Üretim fazlası metaların uzak coğrafyalara taşınması ve küresel ticaret ağlarının deniz yoluyla işletilmesidir. | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hidrodinamik sürtünme katsayısı ve bodoslama yarma dinamiği | Bir katı gövdenin akışkan bir vizkozite içinde karşılaştığı direnci geometrik yapısıyla dağıtarak doğrusal kinetik enerjiye dönüştürmesi sürecidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal engelleri aşma ve kurumsal atılım | Bir hareketin veya fikrin, toplumdaki yerleşik atalet ve direnç dalgalarını cepheden göğüsleyip yararak yeni bir toplumsal güzergâh açmasıdır. | Muhtemel |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin sadece «gemilerin yüzmesi» veya sıradan bir «deniz yolculuğu» olarak çevrilmesi; kökteki akışkanı yarma, hışırtılı ses çıkarma ve akıntıya/rüzgâra göğüs germe dinamizminin ihmal edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kök, insanın rızık arayışında pasif bir sürüklenme değil; ilahi yasaların tanıdığı imkânlarla engelleri cepheden yararak, tabiatın zorluklarına meydan okuyarak ilerlemesini simgeler. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın tabiat ve rızık karşısındaki rolünün edilgen zannedilmesi; denizlerin sunduğu imkânın teknik gayret, sebat ve yarma eylemi olmaksızın kendiliğinden akacağı yanılgısına düşülmesi. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Tabiatın insan emrine verilişinin (teshîr) statik bir lütuf değil, fiziksel dirençlerin doğru yöntemle aşılmasına bağlı dinamik bir süreç olduğunu gösterdiği için önemlidir. Geminin suyu «yarması», yasa ile iradenin buluştuğu noktadır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış kanıtlarının, denizlerin ve rüzgârların insana boyun eğdirilişinin ve «Allah'ın lütfundan pay arama» (ابتغاء فضل الله) ilkesinin işlendiği ayet gruplarında (Nahl 16:14, Fâtır 35:12) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiat olaylarının sırf mucizevi bir sükûnetle değil; sürtünme, direnç, ses ve hidrodinamik yasalarla işlediğini gösterir; rızık arayışının zorlukları yararak katedilen aktif bir ceht olduğunu hatırlatır. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir gövdenin (geminin pruvası veya burnun) akışkan bir ortamı (su veya rüzgâr) göğüsleyerek, ses ve yarık oluşturarak ileri doğru yol açması.
- Soyut anlamKarşıt güçlerin, dirençlerin ve belirsizliklerin oluşturduğu yoğunluğu akıl, teknik ve yasalara uyumla yararak hedefe doğru kesintisiz ilerleyiş.
- Sistematik karşılıkİnsanın ilahi teshîr kanunlarına dayanarak tabiattaki direnç eşiklerini aşması, iktisadi rızık arayışında pasif kabulleniş yerine aktif yarma ve yol açma dinamizmi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde geminin veya failin akışkan ortam içindeki net ilerleme hızını; ileriye doğru uygulanan itici sevk kuvvetini; ortamın (su veya rüzgâr) göğüslenen kütlesel direncini ve sürtünmesini; ortamın akışkanlık viskozite katsayısını; ise yarılma hattı boyunca yönelinen doğrusal hedef vektörünü temsil eder. İlerleme, sevk kuvvetinin ortam direncini aştığı ve onu yardığı oranda gerçekleşir.