أمت
أ - م - ت
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 11 sözlük
Emt küçük tepe, çıkıntı, kabarık anlamlarındadır. Evec eğrilik, büğrülük demektir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءمت · امت
Notlarım
Sözlükler(11)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Emt küçük tepe, çıkıntı, kabarık anlamlarındadır. Evec eğrilik, büğrülük demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.534 harfباب التاء الميم و و ء ي معهما
ت و م، ت ي م، ي ت م، م و ت، أ م ت، أ ت م مستعملات
توم:
أوَّلُ أسماء السِّهام: الفَذُّ، ثمَّ التَّوْأمُ، ثُمَّ الرَّقيبُ، ثمَّ الحلسُ ثم النافِرُ، ثمَّ المُسْبِل، ثمَّ المُعَلَّى، والذي ليس له نَصيب المَنيحِ والسَّفيحِ والوَغدِ.
والتُّومة: القُرْط.
والتَّوْأَمانِ: وَلَدانِ في بطنٍ واحد، وأَتْأَمَتِ المرأةُ فهي مُتئِم. والتَّوْأَمُ من كَواكب الجَوْزاءِ.
وأَنْأَمَتِ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR302 harfالأَمْتُ: المكان المرتفع. واَمْتُ: النِباك وهي التِلال الصغار. وقوله تعالى: " لا تَرى فيها عِوَجاً ولا أَمْتاً"، أي لا انخفاضَ فيها ولا ارتفاع. وتقول: أمْتَلأَ السِقاءُ فما به أَمْتٌ. وأَمَتُّ الشيءَ أَمْتاً: قَدَّرْته. يقال: هو إلى أجَلٍ مَأْموتٍ، أي مَوْقوتٍ. قال الراجز:
هيهات منها ماؤُها المَأْموتُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR13.056 harfت م ( وايء )
تيم ، توم ، أتام ، يتم ، أتم ، أمت ، موت ، متى ، وتم .
تيم : قال أبو عبيد : التَّيْمُ أن يَسْتَعْبِدُه الهوى ، ومنه سُمِّي تَيْمُ الله ، وهو ذَهابُ العَقْل من الهوى ، وهو رجلٌ مُتَيَّم .
وقال ابن السكيت : التَّيْمُ ذهاب العقل وفساده .
وقال الأصمعيّ : تَيَّمتْ فلانةُ فُلاناً تُتَيِّمه وتَامَتْه تتِيمُهُ تَيْماً ، فهو مُتَيَّمٌ بالنساء ، ومَتِيمٌ بهنّ وأنشد :
تَامَتْ فُؤادَك لن
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.604 harf(باب الهمزة والميم وما بعدهما في الثلاثي)
(أمن) الهمزة والميم والنون أصلان متقاربان: أحدهما الأمانة التي هي ضدّ الخيانة، ومعناها سُكون القلب، والآخر التصديق. والمعنيان كما قلنا متدانيان. قال الخليل: الأَمَنَةُ مِن الأمْن. والأمان إعطاء الأَمَنَة. والأمانة ضدُّ الخيانة.
يقال أمِنْتُ الرّجُلَ أَمْناً وأَمَنَةً وأَماناً، وآمنني يُؤْمنني إيماناً. والعرب تقول: رجل أُمَّانٌ، إذا كان أميناً. قال
(باب الهمزة والميم وما بعدهما في الثلاثي) (أمن) الهمزة والميم والنون أصلان متقاربان: أحدهما الأمانة التي هي ضدّ الخيانة، ومعناها سُكون القلب، والآخر التصديق. والمعنيان كما قلنا متدانيان. قال الخليل: الأَمَنَةُ مِن الأمْن. والأمان إعطاء الأَمَنَة. والأمانة ضدُّ الخيانة. يقال أمِنْتُ الرّجُلَ أَمْناً وأَمَنَةً وأَماناً، وآمنني يُؤْمنني إيماناً. والعرب تقول: رجل أُمَّانٌ، إذا كان أميناً. قال الأعشى([1]): ولقد شَهِدْتُ التّاجِر الـ *** أُمّانَ موْرُوداً شرابُه وما كان أميناً ولقد أَمُنَ. قال أبو حاتم: الأمين المؤتَمِن. قال النابغة: وكنتَ أمينَهُ لو لم تخُنْه *** ولكن لا أمانَةَ لليماني([2])وقال حسّان: وَأمينٍ حَفَّظْتُه سِرَّ نفسي *** فوَعاهُ حِفْظَ الأمينِ الأمِينا([3])الأوّل مفعول والثاني فاعل، كأنّه قال: حفْظ المؤتَمَن المؤتَمِن. وبيْتٌ آمِنٌ ذو أَمْن. قال الله تعالى: ﴿رَبِّ اجْعَلْ هذا البَلَدَ آمِناً﴾ [إبراهيم 35]. وأنشد اللِّحيانيّ: ألم تعلَمي يا أَسْمَ وَيْحَكِ أَنَّني *** حَلَفْتُ يميناً لا أَخُون أمِيني([4])أي آمِني. وقال اللّحياني وغيره: رجلٌ أُمَنَة إذا كان يأمَنه الناسُ ولا يخافون غَائِلَتَهُ؛ وأَمَنَةٌ بالفتح يصدّق ما سَمِع ولا يكذِّب بشيءٍ، يثق بالناس. فأما قولهم: أعطيتُ فلاناً من آمَنِ مالي فقالوا: معناهُ مِن أعَزِّه عليّ. وهذا وإن كان كذا فالمعنى معنى الباب كلِّه، لأنّه إذا كان من أعزّه عليه فهو الذي تسكن نفسهُ. وأنشدوا قولَ القائل: ونِقِي بآمَن مالِنا أحسابَنَا *** و*نُجِِرُّ في الهَيْجَا الرّمَاحَ ونَدّعِي([5])وفي المثل: "مِن مَأمَنِه يُؤْتَى الحَذِر" ويقولون: "البَلَوِيُّ أخُوك ولا تأمَنْه([6])"، يُراد به التَّحذير. وأمّا التّصديق فقول الله تعالى: ﴿وَمَا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنَا﴾ [يوسف 17] أي مصدِّقٍ لنا. وقال بعض أهل العلم: إن "المؤمن" في صفات الله تعالى هو أن يَصْدُق ما وَعَدَ عبدَه من الثّواب. وقال آخرون: هو مؤمنٌ لأوليائه يؤْمِنُهم عذابَه ولا يظلمُهم. فهذا قد عاد إلى المعنى الأوّل. ومنه قول النّابغة: والمؤمنِ العَائِذَاتِ الطَّيرِ يمسحُها *** رُكْبانُ مَكة بين الغِيلِ والسَّعَدِ([7])ومن الباب الثاني- والله أَعلمُ- قولنا في الدعاء: "آمين"، قالوا: تفسيره: اللهم افْعَل، ويقال هو اسمٌ من أسماء الله تعالى. قال: تباعَدَ مِنِّي فُطْحُلٌ وابنُ أُمِّهِ *** أَمِينَ فزادَ اللهُ ما بيننا بُعْدا([8])وربما مَدُّوا، وحُجّتُه قولُه([9]) يا رَبِّ لا تسلِبَنّي حُبَّها أبداً *** ويَرْحَمُ اللهُ عَبْداً قالَ آمِينَا (أمه) وأما الهمزة والميم والهاء. فقد ذكروا في قول الله: ﴿وادّكَرَ بَعْدَ أَمَهٍ﴾ [يوسف 45] على قراءة من قرأها كذلك([10])، أنّه النّسيان، يقال أمِهْتُ إذَا نسِيتَ. وذا حرفٌ واحد لا يقاسُ عليه. (أمو/ي) وأما الهمزة والميم [وما] بعدهما من المعتلّ فأصلٌ واحد. وهو عُبوديّة المملوكة. قال الخليل: الأمَة المرأة ذات عُبوديّة. تقول أقرّتْ بالأمُوَّة. قال: * كما تَهْدِي إلى العُرُساتِ آمِ([11]) * وتقول: تأمَّيْتُ فُلانةَ جعلتُها أَمَةً. وكذلك استَأْمَيْتُ. قال: * يرضَوْنَ بالتّعْبيدِ والتّأَمّي([12]) * ولو قيل: تَأَمّتْ، أي صارت أمةً، لكان صواباً. وقال في الأُمِيّ([13]): إذا تبارَين معاً كالأُمِيِّ *** في سَبْسَبٍ مطَّرِد القَتَامْ ولقد أَمِيتِ وتَأَمّيْتِ أُمُوّةً. قال ابنُ الأعرابيّ: يقال استَأْمَتْ إذا أَشْبَهَت الإماءَ، وليست بمستأميةٍ إذا لم تشبِهْهن وكذلك عبدٌ مستعبِدٌ. (أمت) الهمزة والميم والتاء أصلٌ واحد لا يقاس عليه، وهو الأَمْتُ، قال الله تعالى: ﴿لا تَرَى فِيهَا عِوَجاً ولاَ أَمْتاً﴾ [طه 107]. قال الخليل: العِوَج والأمْتُ بمعنىً واحد. وقال آخرون - وهو ذلك المعنى - إنّ الأمْتَ أن يغلُظ مكانٌ ويَرِقّ مكان. (أمد) الهمزة والميم والدال، الأمد: الغاية. كلمةٌ واحدة لا يقاس عليها. (أمر) الهمزة والميم والراء أصولٌ خمسةٌ: الأمر من الأمور، والأمر ضدّ النهي، والأَمَر النَّماء والبَرَكة بفتح الميم، والمَعْلَم، والعَجَب. فأمّا الواحد من الأمور فقولهم هذا أمرٌ رَضِيُتُه، وأمرٌ لا أَرضاه. وفي المثل: "أمْرٌ] ما أتَى بك". ومن ذلك في المثل: "لأمْرٍ ما يُسوَّد من يَسُوُد([14])". والأمر الذي هو نقيض النَّهْي قولك افعَلْ كذا. قال الأصمعيّ: يقال: لي عليك أمْرَةٌ مطاعَةٌ، أي لي عليك أنْ آمُرَكَ مرّةً واحدةً فتُطِيعَني. قال الكسائي: فلان يُؤامِرُ نفسَيْه، أي نفسٌ تأمره بشيءٍ ونفسٌ تأمره بآخَر. وقال: إنّه لأَمُورٌ بالمعروف ونَهِيٌّ عن المنكر([15])، من قوم أُمُرٍ. ومن هذا الباب الإمْرَة والإمارة، وصاحبها أميرٌ ومؤمَّر. قال ابن الأعرابيّ: أمَّرتُ فلاناً أي جعلتُه أميراً. وأَمَرْتُه وآمرتُه كلُّهن بمعنىً واحد([16]). قال ابنُ الأعرابيّ: أمر فلانٌ على قومه، إذا صار أميراً([17]). ومن هذا الباب الإمَّرُ الذي لا يزال يستأمِر النّاسَ وينتهي إلى أمرهم. قال الأصمعي: الإمّرُ الرّجل الضعيف الرأي الأحمق. الذي يَسمعُ كلامَ هذا [وكلام هذا([18])] فلا يدري بأيِّ شيءٍ يأخُذ. قال: ولستُ بِذِي رَثْيَةٍ إمَّرٍ *** إذا قِيدَ مُستكْرَهاً أَصْحَبَا([19])وتقول العرب: "إذا طلعت الشِّعرَى سَحَراً، ولم تَرَ فيها مَطراً، فلا تُلْحِقَنَّ فيها إمَّرَةً ولا إمَّراً"([20])، يقول: لا تُرسِل في إبلك رجلاً لا عقل له. وأمّا النّماء فقال الخليل: الأمَرُ النّماء والبَرَكة وامْرَأَةٌ أَمِرَةٌ أي مباركةٌ على زوجها. وقد أمِرَ الشّيء أَي كثُر. ويقول العرب: "من قَلَّ ذَلَّ، ومن أَمِر فَلّ"([21]) أَي من كثُرَ غَلَبَ. وتقول: أمِرَ بنو فلان أمَرَةً([22]) أي كثُروا وولدَتْ نَعَمُهُم. قال لبيد: إنْ يُغْـبَطُوا يَهْبِطُوا وإنْ أَمِرُوا *** يَوْماً يصيروا للهُلْكِ والنَّفَدِ([23])قال الأصمعيّ: يقول العرب: "خيرُ المالِ سِكّةٌ مَأْبُورَة، أو* مُهْرَةٌ مأمورة" وهي الكثيرةُ الولدِ المبارَكة. ويقال: أَمرَ الله مالـه وآمَرَه. ومنه "مُهرةٌ مأمورة" ومن الأوّل: {أَمَرْنا مُتْرَفِيها[الإسراء 16]. ومن قرأ (أَمَّرْنا) فتأويله وَلَّيْنا([24]). وأمّا المَعْلَمُ والمَوْعِد فقال الخليل: الأَمارة المَوْعِد. قال العجاج([25]): * إلى أمَارٍ وأمَارِ مُدَّتي([26]) * قال الأصمعيّ: الأمارة العلامة، تقول اجْعَلْ بيني وبينك أمَارة وأمَاراً. قال: إذا الشّمسُ ذرّتْ في البلادِ فإنّها *** أَمَارةُ تسليمي عليكِ فسلِّمي([27])والأمارُ أمارُ الطّريق: مَعالِمُه، الواحدة أَمارة. قال حُمَيد بن ثَور: بِسواءِ مَجْمَعَةٍ كأنَّ أمَارةً *** فيها إذا برزَتْ فَنيقٌ يَخْطِر([28])والأمَرُ واليَأْمُور([29]) العَلَم أَيضاً، يقال: جعلتُ بيني وبينه أمَاراً ووَقْتا ومَوْعِداً وأَجَلاً، كل ذلك أَمارٌ. وأمّا العَجَبُ فقول الله تعالى: ﴿لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إمْراً﴾ [الكهف 71]. (أمع) الهمزة والميم والعين، ليس بأصل، والذي جاء فيه رجلٌ إمَّعَةٌ، وهو الضعيف الرّأْي، القائلُ لكلِّ أحدٍ أنا معَك. قال ابنُ مسعود: "لا يكونَنَّ أَحَدُكم إمَّعَةً"، والأصل "مع" والألف زائدة. (أمل) الهمزة والميم واللام أصلان: الأول التثبُّت والانتظار، والثاني الحَبْل من الرَّمل. فأمّا الأول فقال الخليل: الأمل الرَّجاء، فتقول أمَّلتُه أُؤَمِّله تأميلاً، وأَمَلْتُه آمُلُهُ أَمْلاً وإمْلَةً على بناء جِلْسَة. وهذا فيه بعضُ الانتظار. وقال أيضاً: التأمُّل التثبّت في النَّظر. قال([30]): تَأَمَّلْ خَليلي هَلْ تَرَى مِن ظعائنٍ *** تَحَمَّلْنَ بالعَلياءِ من فوق جُرْثُمِ وقال المرار: تَأَمَّلْ ما تَقُولُ وكُنْتَ قِدْماً *** قُطامِيَّاً تأمُّلُهُ قليلُ([31])القُطاميَّ: الصَّقْر، وهو مُكتَفٍ بنظرةٍ واحدة. والأصل الثاني قال الخليل: والأمِيلُ حبْلٌ من الرمل معتزِلٌ معْظَمَ الرّمل، وهو على تقدير فَعِيل، وجمْعُه أُمُل. أَنشد ابنُ الأعرابيّ: * وقد تجشّمت أمِيلَ الأمْلِ([32]) * تجشّمت: تعسَّفت. وأمِيل الأُمُلِ: أعظَمُها. وقال: فانصاعَ مذْعُوراً وما تَصَدَّفاً *** كالبَرْقِ يجتازُ أَمِيلاً أَعْرَفَا([33])قال الأصمعيّ: في المثل: "قد كان بينَ الأَميلَين مَحَلٌّ" يُراد قد كان في الأرض متّسَعٌ. ____________________ ([1]) انظر ديوانه ص54 واللسان (أمن 162). ([2]) ديوان النابغة 78. ([3]) ديوان حسان 414 بلفظ: "حدثته سر نفسي فرعاه". ([4]) ويروى: "لا أخون يميني" أي الذي يأتمنني. وقيل إن الأمين في هذا البيت بمعنى المأمون. انظر اللسان (أمن 160-161). ([5]) البيت للحادرة الذبياني في المفضليات (1: 43) ويروى: "بآمن" بكسر الميم. ([6]) البلوى: منسوب إلى بلى، وهم بنو عمرو بن الحاف بن قضاعة، انظر الإنباه على قبائل الرواة ص132. ([7]) والمؤمن، بالجر على القسم، أو هو عطف على "الذي" في البيت قبله. وهو كما في الديوان 24: فلا لعمر الذي مسحت كعبته *** وما هريق على الأنصاب من جسد وفي الأصل"والسند"، صوابه من الديوان. والسعد: أجمة بين مكة ومنى. ([8]) أنشده في اللسان (16: 167) برواية: "فطحل إذ سألته" وعلق عليه بقوله: "أراد: زاد الله ما بيننا بعداً. أمين". ([9]) البيت لعمر بن أبي ربيعة، كما في اللسان. ([10]) هي قراءة ابن عباس، وزيد بن علي، والضحاك، وقتادة، وأبي رجاء، وشبيل بن عزرة، وربيعة بن عمرو، وكذلك قرأها ابن عمر، ومجاهد، وعكرمة، باختلاف عنهم. وقرئ أيضاً إِمّة بكسر الهمزة وتشديد الميم. وقرأها الجمهور بضم الهمزة وتشديد الميم. انظر تفسير أبي حيان (5: 314) واللسان (أمه). ([11]) تهدي: تتقدم. ورواية اللسان (18: 47): "تردي" وصدره: * تركت الطير حاجلة عليه * ([12]) البيت لرؤبة في ديوانه 143 واللسان (18: 48). وقبله: *ما الناس إلا كالثمام الثم * ([13]) يقال "أُمي" و"أَمي" بضم الهمزة وفتحها، كما في أمالي ثعلب 643. ([14]) لعل أقدم من استعمل هذا المثل في شعره أنس بن مدركة الخثعمي، قال: عزمت على إقامة ذي صباح *** لأمر ما يسود من يسود انظر الحيوان (3: 81) وسيبويه (1: 116) والخزانة (1: 476). وأمثال الميداني (2: 130). ([15]) نقل في اللسان كلام ابن بري على "نهى" فروى العبارة: "نهو عن المنكر" وقال: كان قياسه أن يقال نهيّ، لأن الواو والياء إذا اجتمعتا وسبق الأول بالسكون قلبت الواو ياء. ([16]) المعروف في هذا المعنى صيغة التشديد فقط. ([17]) يقال أَمَر وأَمُر وأَمِر، بفتح الهمزة وتثليث الميم. ([18]) زدتها مطاوعة للسياق. ([19]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 156 واللسان (أمر 92): والرثية: الضعف، والحمق. وفي الأصل واللسان: "ريثة" صواب روايته من الديوان وأمالي ثعلب 45 واللسان (2: 9). ([20]) انظر أمالي ثعلب ص558. ([21]) بالفاء، والتي قبلها بالقاف من القلة. وفي اللسان (14: 46) بالفاء في الموضعين، محرف. ([22]) في الأصل: "أمارة" صوابه من القاموس، يقال: أمر أمراً وأمرة. ([23]) البيت في ديوان لبيد ص19 طبع فينا 1880. وقد أنشده في اللسان (هبط 300) برواية: "يوماً فهم للفناء". وفي (أمر 88): "يوماً يصيروا للهلك والنكد". وهذه الأخيرة هي رواية الديوان. ([24]) انظر: أمالي ثعلب ص609. ([25]) في الأصل: "الحجاج"، تحريف. انظر ديوان العجاج ص6 واللسان (5: 93). ([26]) في الأصل: "مدى"، محرف. وقبل البيت: * إذ ردها بكيده فارتدت * ([27]) رواية اللسان (5: 93): "إذا طلعت شمس النهار". ([28]) في اللسان: "كأن أمارة منها. ([29]) لم يذكرها في اللسان. وبدلها في القاموس: "التؤمور" قال: "التآمير الأعلام في المفاوز، الواحد تؤمور". ([30]) هو زهير، في معلقته. ([31]) البيت وتفسيره في اللسان (قطم) بدون نسبه. ([32]) سكن ميم "الأمل" للشعر. ([33]) البيت في اللسان (أمل). -
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR63 harfأ م ت
استوت الأرض فما بها أمت وامتلأ السقاء فلم يبق فيه أمت.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.153 harfأَمَتَ الشيءَ يَأْمِتُه أَمْتاً، وأَمَّتَه: قَدَّرَهُ وحَزَرَه. ويُقال: كم أَمْتُ ما بَيْنَكَ وبين الكُوفة؟ أَي قَدْرُ. وأَمَتُّ القومَ آمِتُهم أَمْتاً إِذا حَزَرْتَهم. وأَمَتُّ الماءَ أَمْتاً إِذا قَدَّرْتَ ما بينك وبينه؛ قال رؤبة:
في بَلْدةٍ يَعْيا بها الخِرِّيتُ،
رَأْيُ الأَدِلاَّءِ بها شَتِيتُ،
أَيْهاتَ منها ماؤُها المَأْمُوتُ
المَأْمُوتُ: المَحْزُورُ. والخِرِّيتُ: الدَّليلُ الحاذِقُ.
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.894 harfأمته، يأمته، أمتا: قدره وحزره، كأمته تأميتا. ويقال: كم أمت ما بينك وبين الكوفة ? أي: قدر. وأمت القوم، أمتا: إذا حزرتهم. وأمت الماء، أمتا: إذا قدرت ا بينك وبينه، قال رؤبة:
في بلدة يعيا بها الخريت رأي الأدلاء بها شتيت أيهات منها ماؤها المأموت
أي: المحزور. يقال: ائمت يا فلان هذا لي، كم هو ? أي: احزره كم هو. أمته، أمتا: قصده. يقال: هو إلى أجل مأموت، أي: مؤقت.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR4.814 harfMadde başı: امتأَمَتَهُ
1 أَمَتَهُ ذ , (T, S, M, K,) aor. اَمِتَ , (T, M, K,) inf. N. أَمْتٌ, (T, S, M,) He measured it; determined its measure, quantity, or the like; computed, or conjectured, its measure, quantity, &c.; (T, S, * M, K;) as also ↓ امّتهُ, (M, K,) inf. n. تَأْمِيتٌ. (TA.) You say, اِيمِتْ يَا فُلَانُ هٰذَا لِى كَمْ هُوَ Compute thou, O such a one, this, for me, how many it is. (T.) And أَمَتَ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR207 harfMadde başı: ءمتأمَتَ
أمَتَ I ( n. ac. أَمْت 1 ),
a. Measured.
أَمْت
أَمْت 1 , ( pl. اِمَاْت 23 , أُمُوْت 27 , آمَاْت 38 ),
a. Measure of distance.
b. Disagreement.
c. Curvity; distortion.
d. Weakness.
e. Hill.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR10.899 harfMadde başı: ءمتءمت
أَمَتَ - يَأْمِتُ
أَمَتَ - يَأْمِتُ - أَمْت
أَمَتَ - يَأْمِتُ + كائن + شيئاً: ضد " سوّى - يسوي": جعله غير سوي للأمور، وغير مستوي للأشياء: جعله يعاني الأمر من عيوب في سيره وفعله، أو يعاني الكائن أو الشيء من مطبات ووهدات وارتفاعات وانخفاضات في سطحه ومساره
أَمْت: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل من " أَمَتَ - يَأْمِتُ ": وهو بمعنى مفعول : غير
Sîgalar(1)
Mücavir kökler2 mücavir (4 toplam)
Geçtiği ayetler(1)
لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا
PürüzOrada ne bir çukur, ne de bir tümsek göreceksin.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أمت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عوج, حزن, ربو |
| Zıt Kök | سوو |
| Çekirdek Özet 1 | Su tulumunun tam dolmamasıyla deride beliren kırışıklık, arazideki küçük tümsek ve pürüz |
| Çekirdek Özet 2 | Kıyamet gününde yeryüzünün hiçbir girinti, çıkıntı, tümsek ve kusur barındırmayacak şekilde mutlak düzlenmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Fiziksel ve ahlaki zeminde en ufak dalgalanma, sapma ve eşitsizliğin giderilerek mutlak adalet dengesine ulaşılması |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin sadece büyük dağlar veya devasa tepeler olarak anlaşılıp gözle zor fark edilen mikro düzeydeki eğrilik ve pürüzleri dışarıda bırakması |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Hareketi başlatan ilk itki, belirginleşme ve yüzeye doğru yükselen güç |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Yayılan, dalgalanan, akışkan veya esnek yüzey hareketi |
| ت | işaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Hareketin sınırlandığı, durduğu veya sonlanarak bir iz/çizgi bıraktığı nihai nokta |
| أمت | Öncü bir kuvvetin esnek bir yüzeyde ilerlerken belirli bir sınır noktasına çarparak katlanması, kabarması ve yüzeyde küçük bir tepecik veya kıvrım işareti bırakması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Su kırbasının suyla tıka basa dolmayıp gevşek kalması sonucu derisinde oluşan katlanma, kırışıklık ve büklüm; arazide gözün zorlukla fark ettiği küçük tepecik, kabartı veya yükseklik. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem recez şairi Ru'be b. el-Accâc'ın beytinde bu kökten türeyen kelime, mesafesi ve miktarı tahmin edilen, bilinen su kaynağı anlamında kullanılmıştır: هيهاتَ منها ماؤها المأموتُ |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Arapça أمت kökü, Sami dillerinde ölçme, takdir etme, sınır koyma ve sınırlı yükselti oluşturma hatlarıyla semantik yakınlık sergiler. Kökün asli morfolojik hareketinde yer alan ölçme ve tahmin etme anlamı (tahmin etmek, mesafeyi kestirmek), İbrani ve Arami sahasında sınır belirleme ve ölçme kavramlarıyla paralel bir anlamsal matris üzerinde yer alır. Akraba Sami kollarında doğrudan fonetik olarak birebir örtüşen nominal formlar nadir olmakla birlikte, biliteral أم çekirdeğinden türeyen 'bir sınıra yönelme ve ölçü koyma' esası ortak Afro-Asyatik mirasın bir yansımasıdır. Arapçada bu kök hem fiziksel yüzeydeki mikro çıkıntı ve kıvrımı hem de bu çıkıntının ölçü/tahmin konusu oluşunu kendi bünyesinde birleştirmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Deri tulumdaki büzülme ve arazideki küçük kabartı | Maddi yüzeydeki hafif katlanma ve tümseklik zamanla ölçü, tahmin ve kestirim anlamına aktarılmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Ölçme ve sınır tayini anlam alanı | İbrani ve Arami dillerindeki yönelme ve ölçülendirme ifade eden ikili çekirdeklerle semantik paralellik taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve doğrudan türev tespiti yapılamamıştır | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أمت | Anlamlı | Küçük tepe, çıkıntı, pürüz, ölçme | Kırba derisindeki katlanma ve arazideki hafif yükseklik | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| أتم | Anlamlı | Toplanma, bir araya gelme | Sevinç veya hüzün anında bir araya gelen insan topluluğu (el-me'tem) | Hedef kökle ortak çekirdek üzerinden toparlanma ilişkisi taşır; Kur'an'da geçmez |
| مأت | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| متأ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| تأم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| تمأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أمت | Merkez | Küçük kabartı, pürüz, mikro yükseklik | Yüzeydeki en küçük, gözle zor ayırt edilen katlanma ve pürüzü ifade eder | Hem fiziksel dalgalanmayı hem de ölçülebilir küçük çıkıntıyı içerir |
| عوج | Komşu | Eğrilik, çarpıklık, bükülme | Doğru bir hattın yatay veya dikey olarak yönünden sapmasıdır | أمت daha çok kabarık çıkıntı iken عوج yönsel sapma ve bükülmedir |
| حزن | Komşu | Sert ve engebeli arazi | Arazinin yürümeyi zorlaştıran genel sertlik ve taşlık yapısıdır | أمت tekil ve küçük bir tümsek iken حزن zeminin bütününe yayılan engebedir |
| ربو | Komşu | Büyüme, kabarma, tepe olma | Genel bir artış ve gözle açıkça görülen belirgin bir tepeleşmedir | ربو makro düzeyde yükselişi anlatırken أمت mikro düzeydeki çıkıntıyı anlatır |
| سوو | Zıt | Düzlük, denklik, pürüzsüz eşitlik | Yüzeyin hiçbir eğrilik, pürüz veya kademe farkı barındırmadan bir hizada olmasıdır | Her türlü kabarma ve çukurlaşmanın tamamen ortadan kalkması halidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أمت | Küçük tepe, kırışıklık, pürüz | Yüzeydeki mikro çıkıntı ve dalgalanmayı tam olarak karşılar | Kesin |
| Latince | ruga, tuberositas, inaequalitas | Kırışıklık, yumru, pürüzlülük | ruga deri kıvrımını, inaequalitas ise zemin pürüzünü karşılar; kökteki ölçüm boyutunu vermez | Güçlü |
| İngilizce | unevenness, slight swelling, rugosity | Pürüzlülük, hafif kabartı, kıvrım | Yüzeydeki küçük engebeleri karşılar ancak kökün Arapçadaki takdir ve tahmin nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Unebenheit, kleine Erhebung, Falte | Pürüzlülük, küçük yükselti, kıvrım | Zemin üzerindeki küçük pürüz ve tümsekleri anlatır | Güçlü |
| Fransızca | aspérité, ride, bosselure | Pürüz, kırışıklık, hafif tümseklik | Maddi yüzeydeki katlanma ve çıkıntıları karşılar, kökün iç ölçüm boyutunu içermez | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَمْتًا (İsim / Mastar) | Yeryüzündeki en küçük tümseklik, kabartı ve pürüz | Kıyamet gününde dağların un ufak edilip yeryüzünün dümdüz bir vadiye dönüştürülmesi bağlamında Tâhâ 20:107 ayetinde geçer |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret ve kıyamet tasvirleri | Yeryüzünün mahşer gününde tebdil edilmesi ve adalet terazisi için mutlak bir teftiş zeminine dönüştürülmesi | Maddi ve manevi hiçbir gizlenme, sığınak veya eğriliğin kalmadığı açık alan vurgusu |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Kök terimsel olarak fıkıh literatüründe müstakil bir hükme esas teşkil etmemiştir | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Tâhâ 20:107 tefsiri | Ayetteki عوج ile أمت arasındaki fark: Birinin çukurluk/eğrilik, diğerinin tümseklik/kabartı olarak tahlili | Zıt anlamlar çiftiyle (çukur-tümsek veya eğrilik-pürüz) yeryüzünün mutlak düzlüğünün ispatı |
| Hadis | Kıyamet tasvirleri | İnsanların üzerinde hiçbir işaret, alamet ve tümsek bulunmayan bembeyaz bir düzlükte toplanacağına dair rivayetlerin izahı | Üzerinde hiçbir yapı veya pürüzün bulunmadığı yalın zemin tasavvuru |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Mahşer ve hesap günü ontolojisi | Mutlak yalınlık ve şeffaflık | Gizlenmeyi ve ayrıcalığı engelleme | Zemin dümdüz kılınarak hiçbir varlığın bir tümseğin ardına saklanamayacağı nihai hesap alanı kurulur | Kesin |
| İlmi | Yüzey topoğrafyası ve metroloji | Mikro pürüzlülük payı | Hata payını sıfırlama | Ölçüm zeminindeki en küçük çıkıntının bile tespit edilerek kusursuz pürüzsüzlüğe ulaşılması | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk önünde eşitlik ilkesi | Statü kabartılarının tasfiyesi | İmtiyazları yok etme | Toplumsal yapıda bireyler arasında yapay yükseltiler ve sınıfsal tümsekler bırakılmaması | Muhtemel |
| İktisadi | Piyasa şeffaflığı ve piyasa engebeleri | Asimetrik engebe ve gizli maliyetler | Sürtünmeyi ortadan kaldırma | Piyasada haksız rekabet doğuran mikro tekellerin ve gizli pürüzlerin giderilmesi | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yüzey pürüzlülüğü ve dalgalanma genliği (asperity / perturbation) | Bir eğrinin veya yüzeyin ideal düzlemden mikro ölçekteki sapmalarını, küçük tepe noktalarını ve türev sıfır sapmalarını ifade eder | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mikro eşitsizlikler ve yapısal asimetri | Sosyal düzlemde kanunlar karşısında görünürde eşitlik varken pratik hayatta beliren küçük ayrıcalıklar, örtük avantajlar ve sosyal sürtünmeler | Muhtemel |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin sadece büyük dağlar, derin vadiler gibi makro coğrafi engellerle sınırlı düşünülmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Makro engellerin yanı sıra gözün zorlukla seçebileceği en küçük kabartı, kırışıklık, meyil ve pürüzü de içeren mutlak sıfır sapma düzeyi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kıyamet tasvirinin sadece dağların yok edilmesi şeklinde kaba bir yıkım olarak algılanıp, varlığın en ince detayına kadar adalet terazisine hazırlandığı mikro hassasiyetin gözden kaçırılması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın nihai hesap gününde kuracağı düzenin mükemmelliğini, büyüklüklerin değil en küçük pürüz ve engebelerin dahi sıfırlanacağı bir tasfiye üzerinden kavratması açısından kritiktir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kıyamet sahnelerini, dağların parçalanmasını ve arzın düzleştirilmesini anlatan eskatolojik ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yeryüzünün sadece dağlardan arındırılacağını zannedip yerinde engebeli bir arazi kalacağını düşünen yüzeysel tasavvuru düzeltir; zeminin süt liman, kusursuz bir kâse gibi hiçbir pürüz bırakılmaksızın gerileceğini gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSu tulumunun dolmaması yüzünden yüzeyinde beliren ince kırışıklık; ovadaki küçük tümsek ve mikro yükselti.
- Soyut anlamBir doğrunun veya yüzeyin ideal hizada bulunmasını engelleyen en ufak pürüz, sapma, asimetri ve dalgalanma.
- Sistematik karşılıkSistemin bütününde gizlenmeye, sürtünmeye ve ayrıcalığa yol açan mikro kademelenmelerin tasfiye edilerek mutlak şeffaflık ve sıfır hata seviyesine getirilmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde yeryüzü zeminini, bu zemin üzerindeki yükseklik fonksiyonunu, ise belirlenmiş sabit referans düzlemini temsil eder. Fonksiyonun referans değerden sapmasını gösteren mikro pürüz payı sıfıra yaklaştığında zemin üzerinde hiçbir yerel yükselti () kalmaz; bu durum yüzeyin gradyanını () mutlak sıfıra eşitleyerek hiçbir eğrilik (عوج) ve hiçbir kabarıklık/tümseklik (أمت) barındırmayan kusursuz düzlemi ifade eder.