بجس
ب - ج - س
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 13 sözlük
Becs suyu bolca kaynayan pınar demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Becs suyu bolca kaynayan pınar demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR674 harfباب الجيم والسين والباء معهما
ج ب س، ب ج س، س ب ج مستعملات
جبس:
الجِبس: الجَبان الرَّديءُ.
ويقال: الجبسُ من أولاد الرِّيبة.
بجس:
البَجسُ: انشقاقٌ في قربةٍ أو حجرٍ أو أرضٍ ينبع منه الماء، فإن لم ينبع فليس بانجِباس، قال الله تعالى" "فانبجَسَت منه اثنتا عشرةَ عيناً".
والسَّحابُ يَتَبجسُ بالمطر.
والإنبِجاسُ علمٌّ والنُّبُوعُ للعين خاصَّةً.
ورجلٌ مُنبجسٌ: كثيرٌ خيرهُ.
سبج:
السُّبجَة: ثوبٌ من بعضِ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR153 harfبَجَسْتُ الماء فانْبَجَسَ، أي فجَّرته فانفجر. وبَجَسَ الماءُ بنفسهُ يَبْجُسُ. يتعدَّى ولا يتعدَّى. وسحائب بُجْسٌ. وانْبَجَسَ الماء وتَبَجَّسَ، أي تفجَّر.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR1.596 harfج س ب
جبس ، سبج ، بجس : مستعملة .
جبس : قال الليث : الجِبْسُ : الرَّدِيُّ الدَّنيُّ الجبان .
قال الراجز :
خِمْسٌ إذا سار به الجِبْسُ بكى
ويقال الجبس : ولد زِنْيَةٍ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : المَجْبُوس والجَبيسُ : نعت سَوءٍ للرجل المَأْبُون .
قال : والجِبْسُ : الجَامِدُ من كل شيء .
والجِبْسُ : الثقيلُ البَدَنِ ، الثقيلُ الروح الفَاسِقُ .
( أبو عبيد ) : تَجَبَّسَ في مَشيهِ تجبُّساً إذا
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.450 harf(باب الباء والجيم وما بعدهما)
(بجح) والباء والجيم والحاء كلمةٌ واحدة. يقال بَجَحَ بالشيء إذا فرِح به. ويُبَجَّح بكذا. وفي حديث أمّ زَرْع: "بجّحني فَبجَحْتُ" أي فرَّحني ففرِحت. قال الراعي:
فما الفَقْرُ من أرضِ العَشيرة ساقَنَا *** إليكَ ولكِنّا بقُرْباكَ نَبْجَحُ([1])(بجد) الباء والجيم والدال أصلان: أحدهما دُِخْلَةُ الأمر وباطنُه، والآخر جِنْسٌ من اللِّباس. فأمّا الأول فقولهم: هو عالمٌ ببَجْدة
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR790 harf- يقال بجس الماء وانبجس: انفجر، لكن الانبجاس أكثر ما يقال فيما يخرج من شيء ضيق، والانفجار يستعمل فيه وفيما يخرج من شيء واسع، ولذلك قال عز وجل: ﴿فانبجست منه اثنتا عشرة عينا﴾ [الأعراف/160]، وقال في موضع آخر: ﴿فانفجرت منه اثنتا عشرة عينا﴾ [البقرة/60]، فاستعمل حيث ضاق المخرج اللفظان (قال أبو جعفر بن الزبير: إن الواقع في الأعراف طلب بني إسرائيل من موسى عليه السلام السقيا، والوارد في البقرة طلب موسى
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR299 harfب ج س
إنبجس الماء من السحاب والعين: انفجر وتبجش: تفجر.
قال العجاج: وكيف غربي دالج يتبجسا وانبجست عيناه من فرط الأسا وسحائب بجس وبجسها الله.
قال ابن مقبل: لـه قائـد دهـم الرباب وخلفه روايا يبجسن الغمام الكنهورا وأتانا بثريد يتبجس ويتضاغى وذلك من كثرة الودك.
وبه قرحة يبجسها الظفر.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.112 harfالبَجْسُ: انشقاق في قِرْبة أَو حجر أَو أَرض يَنْبُعُ منه الماءُ، فإِن لم يَنْبُعْ فليس بانْبِجاسٍ؛ وأَنشد:
وَكِيفَ غَرْبَيْ دالِجٍ تَبَجَّسا
وبَجَسْتُه أَبْجِسُه وأَبْجُسُه بَجْساً فانْبَجَسَ وبَجَّسْتُه فَتَبَجَّسَ، وماء بَجِيسٌ: سائل؛ عن كراع. قال اللَّه تعالى: فانبجست منه اثنتا عشرة عيناً. والسحابُ يَتَبَجَّسُ بالمطر، والانْبِجاسُ عامٌّ، والنُّبُوع للعين خاصة. وبَجَسْتُ الماءَ فانْبَجَسَ أَي
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR105 harf* ب ج س * * بَجَسَ * الماء * فانْبَجَسَ * أي فجره فانفجر و * بَجَسَ * الماء بنفسه يتعدى ويلزم وبابهما نصر
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR1.199 harfبجس الماء والجرح يبجسه، بالكسر، ويبجسه، بالضم، بجسا، فيهما: شقه، فانبجس. والبجس: انشقاق في قربة أو حجر أو أرض ينبع منه الماء، فإن لم ينبع فليس بانبجاس، وهو في الجرح مجاز، ومنه حديث حذيفة: ما منا رجل إلا به آمة يبجسها الظفر إلا رجلين يعني عليا وعمر رضي الله عنهما، الآمة: الشجة التي تبلغ أم الرأس، ويبجسها: يفجرها، وهو مثل، أراد أنها نغلة كثيرة الصديد، فإن أراد أحد أن يفجرها بظفره قدر على ذلك
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR2.208 harfبَجَسَ المَآءَ
1 بَجَسَ المَآءَ بجس المآء , (S, A, Msb, K,) aor. بَجُسَ (S, Msb, K) and بَجِسَ , (A, K,) inf. n. بَجْسٌ, (Msb, TA,) He opened a way, passage, vent, or channel, for the water to flow forth; gave vent to it; made it to flow; syn. فَجَرَهُ, (S,) or فَتَحَهُ, (Msb,) or شَقَّهُ: (A, K:) [all of which, in this case, signify the same:] and in like manner one says of a wound; (A, K;) but
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR155 harfبَجَسَ
بَجَسَ I , U ( n. ac. بَجْس 1 ),
a. Spirted out.
b. Caused to flow, run.
c. Abused.
تَبَجَّسَ
تَبَجَّسَ V , اِنْبَجَسَ VII ,
a. see I (a) .
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR6.248 harfبجس
جَسَ - يَبْجِسُ (بَجَسَ - يَبْجُسُ) - انْبَجَسَ - يَنْبَجِسُ
بَجَسَ - يَبْجِسُ (بَجَسَ - يَبْجُسُ) + كائن + شيئاً: يشقه فيخرج ما فيه بقوة واندفاع ونفور
انْبَجَسَ - يَنْبَجِسُ: على وزن " انفعل" من " بَجَسَ - يَبْجِسُ ": فعل " بَجَسَ - يَبْجِسُ " عندما يقع بشكل ذاتي: يَبْجِسُ نفسه بنفسه: يتشقق ذاتياً ويخرج منه ما فيه بقوة واندفاع ونفور
Mücavir kökler27 mücavir (36 toplam)
- سلي
1 ortak ayet · Ve bıldırcın
- سبط
1 ortak ayet · Ve oymaklar
- غمم
1 ortak ayet · Yol, işaret bulunmayan yer
- عصو
1 ortak ayet · Asân
- حجر
1 ortak ayet · Taş demektir
- ثني
1 ortak ayet · Sena yaka demektir
- سقي
1 ortak ayet · Sakiy: Kaba konmuş sudur
- منن
1 ortak ayet · “Mülle” içi dolu kapatılmış torba, “imla” içine koymak…
- عشر
1 ortak ayet · “On” demektir
- ظلل
1 ortak ayet · Gölge demektir
- شرب
1 ortak ayet · İçecek
- قطع
1 ortak ayet · Kesinlikle keseceğim
Geçtiği ayetler(1)
… مُوسَى إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ …
Hemen fışkırdıBiz, onları on iki oymağa, ümmetlere ayırdık. Kavmi ondan su istediği zaman Musa’ya vahyettik ki: Asanı taşa vur. Ondan on iki pınar fışkırdı. Herkes içeceği yeri belledi. Ve onların üzerine bulutla gölge yaptık. Onlara kudret helvası ve bıldırcın indirdik. Size rızık olarak verdiklerimizin temiz ve güzel olanlarından yeyin. Onlar bize zulmetmediler, ancak kendilerine zulmediyorlardı.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بجس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فجر, نبع, سيل, صدع |
| Zıt Kök | نضب |
| Çekirdek Özet 1 | Bir yarıktan, gözenekten veya dar bir aralıktan su ve sıvının basınçla dışarı sızması, fışkırması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi yardımın veya hayati kaynağın başlangıç evresinde, dar bir menfezden kontrollü olarak açığa çıkması |
| Çekirdek Özet 3 | Potansiyel enerjinin çatlak bularak ilk kinetik akışa dönüşmesi; kriz anında ilk rahatlama menfezi |
| Kritik Hata Riski | Kökü doğrudan فجر kökünün tam eşanlamlısı sayıp aradaki dar menfez ve başlangıç fazı nüansını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır | Sıvının hapsedildiği kapalı, sınırlı ve içkin bir hacim |
| ج | Deve, taşıma | İçerideki kütlenin hareketlenmesi, baskı yapması ve yönelmesi |
| س | Diken, destek | Dar bir çıkış noktasında tutunup orayı delen, aralayan ve dışarı yönelen hat |
| بجس | Hapsedilmiş sıvının basınçla kabını delip dar bir yarıktan dışarı fışkırması | Kapalı bir kütlenin içindeki basıncın, sert bir engelde ince bir yarık açarak sızma ve fışkırma şeklinde tezahür etmesidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Su tulumunun (kırba), kayanın veya kuru toprağın çatlayarak içindeki suyu dar bir noktadan dışarı püskürtmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair el-Accâc recezinde su çeken kuyucunun kovalarından suyun sızıp akmasını bu kökle tasvir eder: وَكِيفَ غَرْبَيْ دالِجٍ تَبَجَّسا |
| Erken Arapça kullanım | İbn Mukbil'in şiirinde yağmur bulutlarının su boşaltması için kullanılır: لَهُ قَائِدٌ دُهْمُ الرَّبَابِ وَخَلْفَهُ / رَوَايَا يَبْجُسْنَ الغَمَامَ الكَنَهُوَرَا |
Kaynak Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânu'l-Accâc.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde بجس kökü, iç basınç sebebiyle çatlama, dar bir menfezden sıvının sızması veya püskürmesi çekirdeğiyle örtüşür. Kökün biliteral temelini oluşturan بج tabanı, Proto-Samice döneminde iç sıvının toplanması ve ardından bir delikten tahliyesi (irin akması, yaranın patlaması) anlamlarına bağlanır. İbranice ve Aramicede bu özel ses dizilimi bağımsız bir kök olarak yaygınlık kazanmamış; anlam alanı daha çok genel çatlama ve patlama köklerine (בקع ve פרץ) dağılmıştır. Arapçada س sesinin katılmasıyla bu somut patlama eylemi, özellikle suyun dar yarıklardan kaynaması ve ince kanallarla akışa geçmesi biçiminde özelleşmiştir. Kökün Arapçadaki bu kullanımı, genel yarılmayı anlatan köklerden suyun bizzat delikten sızma dinamizmini vurgulamasıyla ayrılır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بج kökünden türeyiş | Şişme ve yarma temelinden suyun dar yarıktan fışkırmasına özelleşme | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice בקע ve Süryanice ܒܙܥ | Yarmak ve içinden sıvı geçirmek kavramsal alanıyla akrabalık | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış kollarda güvenilir doğrudan karşılık tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بجس | Anlamlı | Dar yarıktan fışkırmak | Suyun çatlak veya delikten basınçla çıkması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| بسج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| جبس | Anlamlı | Katılaşmak, donmak | Alçı taşı, donuk ve pısırık kimse | Kur'an'da geçmez; sertlik yönüyle zıt kutuptadır |
| جسب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| سبج | Anlamlı | Giysi türü, örtünmek | Kolsuz bir tür işçi giysisi | Kur'an'da geçmez |
| سجب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmeldir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بجس | Merkez | Sıvının dışarı çıkması | Dar bir aralıktan veya çatlaktan ilk fışkırma | Suyun basınçla belirmesi |
| فجر | Komşu | Geniş yarılma ve akış | Geniş bir kanal açılarak gürül gürül akma | İnbičasın bir sonraki ve daha hacimli evresi |
| نبع | Komşu | Kaynama | Suyun kendi yatağından doğal olarak yükselmesi | Dışarıdan bir yarılma şartı aranmaksızın kaynaması |
| سيل | Komşu | Yüzeyde akış | Suyun bir vadi veya zeminde yayılarak ilerlemesi | Çıkış anından ziyade yatay hareketi ifade eder |
| صدع | Komşu | Çatlama | Sert bir cismin ikiye ayrılması veya yarılması | Suyun çıkışından ziyade çatlağın kendisine odaklanır |
| نضب | Zıt | Suyun çekilmesi | Suyun derine çekilerek tamamen tükenmesi ve kuruması | Suyun fışkırmasının tam zıddı olan kuruma durumu |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بجس | İnce yarıktan fışkırma | Dar menfezden suyun basınçla çıkması | Kesin |
| Latince | scaturire, prosilire | Fışkırmak, kaynamak | Suyun basınçla dışarı sıçramasını karşılar, dar menfez nüansı zayıftır | Güçlü |
| İngilizce | to gush forth, to trickle out | Püskürmek, sızarak fışkırmak | İlk çıkış anındaki tazyikli sızmayı karşılar | Güçlü |
| Almanca | hervorquellen, entsprudeln | Kaynayarak çıkmak | Bir engeli aşarak dışarı fışkırma hareketini verir | Güçlü |
| Fransızca | jaillir | Fışkırmak, birden çıkmak | Sıvının bir noktadan aniden fırlaması durumunu anlatır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İnbičas (fışkırma/sızma) | Taşın çatlayıp suyun ilk olarak belirip akması | İsrailoğullarının çöldeki su talebine karşılık kayadan suyun fışkırması (A'râf 7:160) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Mucize ve peygamberlik delili | Taş gibi kuru bir maddeden ilahi iradeyle suyun yaratılması | Sebepsiz var ediş ve imkansızın gerçekleşmesi |
| Fıkıh | Suların temizlik vasfı | Doğal yarıklardan çıkan suların mutlak su vasfı taşıması | Kaynak suyunun temiz ve temizleyici niteliği |
| Tefsir | A'râf ile Bakara mukayesesi | A'râf 7:160'taki بجس ile Bakara 2:60'taki فجر farkı | İnbičasın başlangıçtaki dar sızıntıyı, inficarın ise sonrasındaki gür akışı anlatması |
| Hadis | Yara ve çıbanların patlaması | Sahabe rivayetlerinde yaranın delinmesi veya irinin akması | Tıbbi ve fiziki bir yarıktan sıvının tahliyesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Çaresizlik anında mucizevi lütuf | Rahmet kapısı | İmanı pekiştirme | Tıkanmış şartlarda ilahi bir menfez açılması | Güçlü |
| İlmi | Basınç ve akışkanlar dinamiği | Kılcal/dar akış | Enerji tahliyesi | İç basıncın yüzey çatlağından kinetiğe dönüşmesi | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal krizlerin yönetimi | Güvenlik süpabı | Gerilimi düşürme | Şiddetli iç baskıya kontrollü bir çıkış kanalı sağlama | Muhtemel |
| İktisadi | Dar boğazda likidite sağlama | İlk kaynak akışı | Darlık giderme | Tıkanmış piyasada ilk can suyunun belirmesi | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kılcal borulardan basınçlı çıkış (dar orifice deşarjı) | Sınırlı hacimdeki sıvının küçük bir delikten akış debisi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Psikolojik katarsis (duygusal boşalma) | Bireyde biriken gerilimin dar bir ifade alanı bularak boşalması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sıradan bir fışkırma sayarak, فجر kökünden farksız bir su hareketi olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | A'râf Suresi'ndeki kullanım, kavmin başlangıçtaki tereddütlü ve dar talebine uygun düşen ilk sızma ve fışkırma evresini anlatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'daki lafız tercihlerinin rastlantısal olduğu zannına kapılmak ve iki farklı suredeki iki farklı kelimenin bağlamsal inceliğini kaçırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın eşanlamlı gibi görünen kelimeleri nasıl farklı olay fazlarını ifade etmek üzere kusursuz bir hassasiyetle seçtiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrailoğullarının çöldeki su imtihanını ve Musa'nın asasıyla gerçekleşen mucizeyi anlatan kıssa ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | A'râf 7:160 ile Bakara 2:60 arasındaki anlatım farkının bir çelişki değil, sürecin başlangıç (dar yarıktan sızma) ve sonuç (coşkun akış) evreleri olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSert bir nesnede veya kapta açılan dar bir yarıktan sıvının tazyikle dışarı çıkması.
- Soyut anlamBirikmiş bir potansiyelin dar bir menfez bularak ilk somut neticeyi vermesi.
- Sistematik karşılıkSistemin çöküşünü önleyen asgari tahliye ve hayati can damarı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde yarıktan çıkan debiyi, dar çıkış kesitini, iç ile dış arasındaki basınç farkını, ise akışkanın yoğunluğunu temsil eder. بجس kökündeki anlam, dar bir aralığından yüksek bir tazyikiyle fışkıran ilk akışı matematiksel olarak doğrular.