ذأم
ذ - أ - م
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 11 sözlük
Zemin suyu azalmış, dipte kalmış, çekildiği zaman bulanık olan kuyu demektir. Mim’in hemzeye dönüşmesi ile Zeeme zemmedilmiş, kötülenmiş kimse anlamındadır.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ذءم
Notlarım
Sözlükler(11)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Zemin suyu azalmış, dipte kalmış, çekildiği zaman bulanık olan kuyu demektir. Mim’in hemzeye dönüşmesi ile Zeeme zemmedilmiş, kötülenmiş kimse anlamındadır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.175 harfباب الذال والميم و و ي ء معهما
ذ أ م، ذ م أ، ذ م ي، و ذ م، م أ ذ، م ذ ي مستعملات
ذءم:
ذَأَمْتُه ذَأْماً فهو مَذْؤومٌ، أي حَقَرْتُه فهو مَحْقور، ويقال: ما يلزَمُك منه لَوْمٌ ولاذَمٌّ ولا ذَأْمٌ ولا عيب.
ذمء، ذمي:
الذَّماءُ: حُشاشةُ النفس، ويقال: بل هي قوّةُ قلبه، قال:
فَأَبَدَّهُنَّ حُتُوفَهُنَّ فهـاربٌ بذَمائِه أبو باركٌ مُتَجَعجِعُ
وذم:
الوِذام والوَذَمَةُ: الحُزَّةُ من الكَرِش
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR230 harfالذامُ: العيبُ، يهمز ولا يهمز. يقال: ذَأَمَهُ يّذْأَمُهُ، إذا عابه وحقَّره، فهو مذءوُمٌ. قال أوس بن حجر:
فإن كنتَ لا تدعو إلى غير نافعٍفذَرْني وأَكْرِمً مَنْ بَدالَكَ واذْأَمِ
قال الفراء: أَذْأَمْتَني على كذا، أي أكرهتني عليه.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR7.996 harfذ م ( وايء )
ذام ، ذأم ، ذمى ، وذم ، مذي ، ومذ ، موذ ، ميذ .
ذيم : أَبو العبّاس ، عن ابن الأعرابيّ : ذامَه يَذِيمه ذَيْماً ، إذا عابَه .
ذأَم : قال أَبو عُبَيد : ذَأَمْت الرّجُلَ : جَزَيْتُه .
وقال ثَعلب : ذَأَمْته : عِبْتُه ، وذَأَمْته ، أَكثر من ذَممته .
الأصْمعِي : ذَأَمْته ، ودأَمته ، إذا حَقّرته وخَزَيته .
أَبو زَيْد : ذَأَمتُه أَذْأَمه ، إذا حَقّرتَه وذَمَمْته .
اللِّحياني : ذَأَمتُه
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR2.668 harf(باب الذال والهمزة وما يثلثهما)
(ذأر) الذال والهمزة والراء أصلٌ واحد يدلُّ على تجنُّب وتَقَالٍ([1]). يقولون ذَئِرْتُ الشّيءَ، أي كرهتُه وانصرفتُ عنه. وفي الحديث. "أن رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم [لمَّا([2])] نَهَى عن ضَرْب النساء ذَئِر النِّساءُ على أَزْواجِهنّ"، يعني نَفَرْن ونَشَزْنَ واجتَرَأْنَ. وقال الشّاعر([3]):
ولقد أتانَا عن تميم أنَّهمُ *** ذَئِرُوا لِقَتْلَى عامرٍ وتغَضَّبُوا
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR143 harf- قال تعالى: ﴿أخرج منها مذءوما﴾ [الأعراف/18]، أي: مذموما. يقال: ذمته (يقال: ذامه يذيمه. القاموس: ذيم) أذيمه ذيما، وذممته أذمه ذما، وذأمته ذأما.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR607 harfذَأَمَ الرجلَ يَذْأَمُهُ ذَأْماً: حقَّره وذَمَّهُ وعابه، وقيل: حقره وطرده، فهو مَذْؤُومٌ، كَذَأَبهُ؛ قال أوْسُ بن حَجَرٍ: فإن كُنْتَ لا تَدْعُو إلى غير نافِعٍ
فذَرْني، وأَكْرِمْ من بَدَا لك واذْأَمِ
وذَأَمَهُ ذَأْماً: طرده. وفي التنزيل العزيز: اخْرُجْ منها مَذْؤوماً مَدْحوراً؛ يكون معناه مذموماً ويكون مطروداً. وقال مجاهد: مَذْؤوماً منفيّاً، ومَدْحوراً مطروداً. وذأَمَه ذَأْماً: أَخزاه. والذَّأْمُ:
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR104 harf* ذ أ م * * الذَأمُ * العيب يُهمز ولا يُهمز يقال * ذَأَبَهُ * من باب قطع إذا عابه وحقّره فهو * مَذْءُومٌ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR880 harf| | ( *!ذَأَمه ، كَمَنَحه ) *!ذَأْمًا : ( حَقَّره وذَمَّه ) . | وفي الصحاح : *!الذَّأْمُ : العَيْب يُهْمَز | ولا يُهْمَز ، يقال : *!ذَأَمه *!يَذْأَمُه ذَأْمًا | أي : عابَه وَحَقَّره . قال أوسُ بنُ | حَجَر : | % ( فإن كُنتَ لا تَدَعُو إلى غير نَافِعٍ % | فذَرْنِي وَأَكْرَمْ مَنْ بدا لك *!واذْأَمِ ) % | | وقال أبو العَبَّاس : *!ذَأَمْتُه : عِبْته ، | وهو أكثر من ذَمَمْتُه . ( و ) قيل : | ذَأَمه
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.574 harfذَأَمَهُ
1 ذَأَمَهُ ذ , (T, S, M, Msb, K,) aor. ذَاََ , (S, M, Msb, K,) inf. n. ذَأْمٌ, (S, * M,) He blamed, or found fault with, him, or it; (T, S, Msb;) namely, a man, (T, [in which it is said that ذَأَمْتُهُ in the sense of عِبْتُهُ is more common than ذَمَمْتُهُ, ” though the contr. seems to be manifestly the case,]) or a commodity; (Msb;) and he despised him; like ذَأَبَهُ: (S:) and he
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR280 harfMadde başı: ذءمذَأَمَ
ذَأَمَ A ( n. ac. ذَأْم 1 ),
a. Blamed, found fault with, chid, reproved, reprehended.
b. Despised; vilified, abused, railed against.
أَذْءَمَ
أَذْءَمَ IV ,
a. Frightened.
ذَأْم
ذَأْم 1 ,
a. Blameworthy action, vice, fault.
ذُؤْنُوْن
ذُؤْنُوْن
a. A kind of fungus.
Sîgalar(1)
Mücavir kökler7 mücavir (9 toplam)
- دحر
1 ortak ayet · Dhl hayvanı avlamak için kazıyarak yapılmış tuzak demektir
- ملأ
1 ortak ayet · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…
- جهم
1 ortak ayet · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
- جمع
1 ortak ayet · Yumruk demektir
- خرج
1 ortak ayet · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
- تبع
1 ortak ayet · İnek yavrusu, dana demektir
- قول
1 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
Geçtiği ayetler(1)
قَالَ اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَدْحُورًا لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكُمْ أَجْمَعِينَ
AşağılananBuyudu ki: Çık oradan, alçak ve kovulmuş olarak. Andolsun ki; onlardan kim, sana tabi olursa; cehennemi bütün sizden dolduracağım.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذأم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ذمم, عيب, حقر, طرد |
| Zıt Kök | حمد |
| Çekirdek Özet 1 | Kusurlu bularak aşağılama, hor görüp ayıplama ve nefretle itme |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi huzurdan kusurlu, aşağılanmış ve kınanmış olarak kovulma |
| Çekirdek Özet 3 | Değer kaybının ontolojik dışlanma ve itibarsızlaşma ile mühürlenmesi |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca basit bir sözlü yergi (ذم) sanıp dışlayıcı ve aşağılayıcı fiili kovma boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذأ | Keskin hareket, ani itilim veya ürkütüp harekete geçirme; nitekim ذأب kökünde sinsi, çevik ve ürkütücü saldırı hareketi belirgindir | م | Çekirdekteki ani itme ve sarsma hareketine toplayıcı, çevreleyici ve kuşatıcı bir ağırlık katarak kınama ve ayıplamayı kalıcı bir aşağılama ve dışlanma durumuna dönüştürür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı imgesinin (د) yoğunlaşmış türevi; geçişi kısıtlama, eşiği işaretleme ve sınır koyma | Kişiye veya duruma bir sınır ve geçit yasağı çekilmesini simgeler |
| أ | Öküz başı; öncülük, güç, yönlendirici itki | Kusur ve aşağılamanın doğrudan, güçlü ve keskin bir darbe ile yöneltilmesini ifade eder |
| م | Su; toplanma, kuşatma, ağırlık, tamamlama | Ayıbın ve aşağılanmanın muhatabı bütünüyle sarmasını ve sabitlenmesini sağlar |
| ذأم | Güçlü bir itkiyle sınır dışına itilerek bütünüyle ayıplanıp değersiz kılınma | Muhatabın sınır dışına atılması, kusurunun açığa vurulup tamamen itibarsızlaştırılması hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi veya kişiyi kusuru sebebiyle tiksinerek itmek, hor görüp değerini sıfırlamak; kuyu zemininde kalan bulanık ve değersiz tortuyu ayıplamak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Evs b. Hacer divanında geçer: فإن كُنْتَ لا تَدْعُو إلى غير نافِعٍ / فذَرْني، وأَكْرِمْ من بَدَا لك واذْأَمِ (Eğer faydasız şeylerden başkasına çağırmayacaksan beni bırak; dilediğine ikram et, dilediğini de hor görüp aşağıla). |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem rivayetlerinde ayıplama, küçük düşürme ve kovma anlamında ذأم fiili kullanılmıştır; Âişe'nin Yahudilere yönelik tepkisinde bu kökten gelen kelime bir lanet ve kusur atfetme ifadesi olarak rivayet edilmiştir. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Dīwān Aws b. Hajar.
Sami etimolojik katman
Arapça ذأم kökü, Sami dillerindeki ortak kök ailesinde kınama, tiksinme, kusur bulma ve dışlama semantik alanına aittir. Kök, ikizleşmiş ذمم (ayıplama, kınama) ve zayıf kök ذيم (kusurlu bulma) ile doğrudan kökdeştir; aralarındaki hemze (أ) sesi, fonetik olarak kınamanın daha patlayıcı, sert ve ani bir dışlama vurgusu taşımasını sağlar. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) doğrudan ذ-أ-م biçiminde müstakil bir kök seyrek olmakla birlikte, z-m-m matrisindeki fena bulma, kötüleme ve lekeleme anlamları aynı semantik tabana dayanır. Arapçada hemzenin korunması, basit bir ayıplamadan ziyade hakaret ve itmeyle birleşen fiziki ve ahlaki bir kovulma anlamını köke kazandırmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ذأم / ذمم / ذيم geçişkenliği | Hemzenin varlığı fiile ani bir tahkir, tiksinme ve huzurdan kovma şiddeti katar; ذم kökünden daha ağır bir ayıplamayı gösterir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice z-m-m ve Aramice z-m-y paralelleri | Kusur, hile, kötüleme ve lekeleme içeren semantik çekirdekle ses denkliği gösterir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış kollarında doğrudan güvenilir paralellik tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Lane's Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذأم | Anlamlı | Ayıplamak, hor görmek, kovmak | Hedef kök; kusur bularak itibarsızlaştırma ve huzurdan sürme | Kur'an'da geçer |
| ذمأ | Anlamlı | Son nefes, can çekişme kalıntısı | Canın çıkmak üzereyken bedende kalan son takati ve zayıflığı | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn kaydı |
| أذم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| أمذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| مذأ | Anlamlı | Sütü suyla karıştırmak, sulandırmak | Değerini düşürmek, saflığını bozmak suretiyle kusurlu kılmak | Kur'an'da geçmez; zayıflatma nüansı |
| مأذ | Anlamlı | Su toplamak, gevşemek | Nemlenip gevşeme ve kıvamını yitirme hali | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn kaydı |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذأم | Merkez | Tahkir, kınama, ayıplayarak kovma | Kusurunu yüzüne vurarak nefretle hor görme ve itme | İçinde hem sözlü kusur bulma hem de fiili dışlama bir aradadır |
| ذمم | Komşu | Kınamak, yermek | Yalnızca sözel ve ahlaki olarak yerme hali | Kovma veya fiziki itilme unsuru içermez |
| عيب | Komşu | Kusurlu bulmak | Varlıktaki veya nesnedeki eksikliği ve nakisayı belirtme | Aşağılayarak dışlama şartı taşımaz |
| حقر | Komşu | Küçük görmek | Değer ve itibar bakımından düşük seviyede sayma | İtici bir kovma ile birlikte anılmayabilir |
| طرد | Komşu | Kovmak, uzaklaştırmak | Mekândan veya makamdan fiziki olarak uzaklaştırma | İçinde kusur bularak ayıplama anlamı zorunlu değildir |
| حمد | Zıt | Övgü, takdir, yüceltme | İyiliği, yetkinliği ve güzelliği açığa vurup saygı duyma | Bütün kusurlardan tenzih ederek kabul etme durumudur |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذأم | Ayıplamak, hor görmek, kovmak | Kusuru sebebiyle aşağılayıp huzurdan uzaklaştırma | Kesin |
| Latince | Vituperare, reprobare, despicere | Yermek, reddetmek, hor görmek | Kusur atfederek mahkûm etmeyi karşılar, kovma fiilini eksik bırakır | Güçlü |
| İngilizce | To despise, to reproach, to reject with contempt | Aşağılamak, kınamak, hor görerek kovmak | Aşağılayıcı kınama yönünü verir, ilahi dışlanma boyutunu tek kelimede toplayamaz | Güçlü |
| Almanca | Verachten, tadeln, verstoßen | Hor görmek, yermek, dışlamak | Dışlama ve ayıplama nüansını birlikte yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Mépriser, blâmer, répudier | Aşağılamak, yermek, kovup atmak | Ahlaki kınama ile itilme durumunu aktarır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَذْؤُومًا (İsm-i mef'ûl) | Kusurlu görülmüş, horlanmış, lanetlenip huzurdan kovulmuş | İblis'in kibri sebebiyle ilahi huzurdan tardedilmesi bağlamında A'râf 7:18 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şeytan'ın ontolojik durumu ve ilahi lânet | İblis'in huzurdan kovuluşunun zatî bir alçalma mı yoksa amelî bir ceza mı olduğu | Kibrin ontolojik bir lekeye ve kalıcı itibarsızlığa dönüşmesi |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Doğrudan bir fıkhi hükme mesnet teşkil eden ıstılahi kullanımı yoktur | Veri bulunamadı |
| Tefsir | A'râf 7:18 tefsiri | مذؤوم ile peşinden gelen مدحور kelimeleri arasındaki mana ayrımı | مذؤوم ayıplanıp aşağılanmayı, مدحور ise kovulup sürülmeyi ifade eder |
| Hadis | Ahlaki kınama ve tahkir rivayetleri | Yahudilerin selamı tahrifine karşı Hz. Âişe'nin mukabelesi | Kusurlu sayılma ve ahlaken yerilme durumunun ifadesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi dergâhtan kovulma | Mânevî tard ve lânet | İblisî kibrin ontolojik mahkûmiyeti | Yaratıcının emrine karşı gelen varlığın itibarını yitirmesi | Kesin |
| İlmi | Hakikatin inkarı | Bilişsel körlük ve nakısa | Yanlışta ısrar eden aklın değersizleşmesi | Doğru bilgiye karşı kibrin getirdiği ahlaki çöküş | Muhtemel |
| Siyasi | Otoriteye isyan ve fesat | Hukuki ve idari ihraç | Düzeni bozan unsurun dışlanması | Kamu düzenini tehdit eden kibrin tasfiyesi | Güçlü |
| İktisadi | Değersizleşen meta / güven kaybı | İtibarsızlaşma ve boykot | Kusurlu ve aldatıcı unsurun piyasadan ihracı | Niteliksizleşen ve zarar veren unsura talep kalmaması | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sistem dışına itilme ve hata ayıklama (Outlier rejection) | Bir sistemde genel ahengi bozan, standart dışı ve kusurlu verinin algoritmik olarak dışlanması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Damgalama ve sosyal dışlanma (Stigmatization & Ostracism) | Toplumsal normları kasten ihlal eden bireyin ahlaken yerilerek kamusal alandan tecrit edilmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca dille yapılan basit bir ayıplama veya dedikodu kabilinden kınama (ذم) düzeyine indirmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kelime salt sözlü yergi değil, varlığın kibri sebebiyle hak ettiği mutlak ontolojik düşüşü, horlanmayı ve dergâhtan fiilen sürülüşü ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İblis'in kovuluş sahnesini yalnızca psikolojik bir azarlama gibi görüp ilahi adaletin izzet ve zillet dengesindeki keskin hükmünü kavrayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kibrin ilahi düzen karşısındaki nihai akıbetini, varlığın hakiki değerinin itaatle kaim olduğunu ve isyanın mutlak bir aşağılanma getirdiğini gösterdiği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İblis'in Âdem'e secde etmeyip büyüklük taslaması sonrasındaki kovulma ve mahkûmiyet bildiren kıssa ayetlerinde belirleyicidir (A'râf 7:18). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Suç ile ceza arasındaki ontolojik bağı kurarak, ilahi tardın keyfi bir öfke değil, varlığın kendi kusur ve kibrinin kaçınılmaz bir semeresi olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKusurlu bularak nefretle itmek, ayıbı sebebiyle küçük düşürüp bir kenara fırlatmak.
- Soyut anlamKibir sebebiyle mutlak itibar kaybına uğramak, ilahi huzurdan yerilmiş ve aşağılanmış olarak uzaklaştırılmak.
- Sistematik karşılıkBir sistemdeki nizamı bozan kurgunun kusuru sabitlenerek sistem merkezinden dış halkaya fırlatılması ve yalıtılması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde ilahi huzuru veya düzenli sistemi temsil eder. fonksiyonu muhatapta kibir ve kusurun varlığını tespit eder. operatörü bu kusur sebebiyle gerçekleşen aşağılayıcı dışlanma hareketini (ذأم) gösterir. Bunun sonucunda sistemin dışına sürülür () ve varlıksal değeri sıfırlanarak itibarsız kılınır ().