رتل
ر - ت - ل
KÖK- 4 geçiş
- 2 ayet
- 3 sîga
- 12 sözlük
Tırtıl demektir. Katar, tırtık demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Tırtıl demektir. Katar, tırtık demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR303 harfباب التاء والراء واللام معهما
ر ت ل يستعمل فقط.
رتل:
الرَّنلُ: تنسيق الشيء، وثَغْرٌ رَتِلٌ: حَسَنُ المُتَنَضَّد، ومُرَتَّلٌ: مُفَلَّجٌ.
ورَتَّلْتُ الكلامَ تَرتيلاً إذا أمهَلْتُ فيه وأحسَنْتُ تأليفَه، وهو يَتَرَتَّل في كلامه، وَيتَرسَّلُ إذا فَصَلَ بعضَه من بعض.
والرُّتَيْلاءُ: دابَّة تَسُمُّ فتَقْتُل.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR209 harfالتَرْتيلُ في القراءة: التَرَسُّلُ فيها والتبيينُ بغير بَغْيٍ. وكلامٌ رَتِلٌ بالتحريك: أي مُرَتَّلٌ. وثغرٌ رَتَلٌ أيضاً، إذا كان مستويَ النبات. ورجلٌ رَتِلٌ، مثال تَعِبٍ، بينِّن الرَتَلِ، أي مُفَلَّجُ الأسنان.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR1.045 harfت ر ل
رتل
استعمل من وجوهه : ( رتل ) .
رتل : أخبرني المنذريّ عن أبي العباس أنه قال في قوله عزّ وجلّ : ( عَلَيْهِ وَرَتِّلِ الْقُرْءَانَ ) ( المزمل : 4 ) ما أعلمُ الترتِيلَ إلا التَّحْقِيقَ والتمكينَ أَراد في قراءة القرآن .
وقال الليث : الرّتَلُ تنْسِيقُ الشيء ، وثَغْر رَتِلٌ حَسَنُ التّنضيدِ ، ورتّلْتُ الكلامَ ترتيلاً أي تمهَّلتُ فيه وأَحْسنْتُ تأليفَه ، وهو يترتّل في كلامه ويَترسّل .
ورُوي عن
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR188 harf- الرتل: اتساق الشيء وانتظامه على استقامة، يقال: رجل رتل الأسنان، والترتيل: إرسال الكلمة من الفم بسهولة واستقامة. قال تعالى: ﴿ورتل القرآن ترتيلا﴾ [المزمل/4]، ﴿ورتلناه ترتيلا﴾ [الفرقان/32].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR165 harfر ت ل
ثغر مرتل ورتل ورتل: مفلج مستوى النبتة حسن التنضيد.
ومن المجاز: رتل القرآن ترتيلاً إذا ترسل في تلاوته وأحسن تأليف حروفه.
وهو يترسل في كلامه ويترتل.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.695 harfالرَّتَلُ: حُسْن تَناسُق الشيء. وثَغْرٌ رَتَلٌ ورَتِلٌ: حَسَن التنضيد مُستوي النباتِ، وقيل المُفَلَّج، وقيل بين أَسنانه فُروج لا يركب بعضها بعضاً. والرَّتَلُ: بياض الأَسنان وكثرة مائها، وربما قالوا رجل رَتِلُ الأَسنان مثل تَعِبٍ بَيِّنُ الرَّتَل إِذا كان مُفَلَّج الأَسنان. وكلامٌ رَتَل ورَتِلٌ أَي مُرَتَّلٌ حسَنٌ على تؤدة.
ورَتَّلَ الكلامَ: أَحسن تأْليفه وأَبانَه وتمَهَّلَ فيه. والترتيلُ في
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR67 harf* ر ت ل * * التَّرْتِيلُ * في القراءة الترسل فيها والتبيين بغير بغي
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR1.194 harfالرتل، محركة: حسن تناسق الشيء، وانتظامه على استقامة، وأيضا: بياض الأسنان، وكثرة مائها، وأيضا: الحسن من الكلام، والطيب من كل شيء، كالرتل، ككتف فيهما، يقال: كلام رتل، ورتل، والرتل أيضا: المفلج من الأسنان، والحسن، وفي نسخة: أو الحسن التنضد، الشديد البياض، الكثير الماء من الثغور، يقال: ثغر رتل، إذا كان مستوي النبات، كالرتل، ككتف. ورتل الكلام، ترتيلا: أحسن تأليفه، أو بينه تبيينا بغير بغي، وقال الراغب:
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR6.189 harfرَتِلَ الثَّغْرُ
1 رَتِلَ الثَّغْرُ ذ , aor. رَتَلَ , inf. n. رَتَلٌ, The front teeth were, or became, even in their growth, (Msb,) [or separate, one from another, and even in the manner of growth, well set together, and (accord. to some) very white and lustrous: see رَتَلٌ and رَتِلٌ, below.] ― -b2- And رَتِلَ الشَّىْءُ, aor. and inf. n. as above, The thing was, or became, well arranged or
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR603 harfرَتِلَ
رَتِلَ A ( n. ac. رَتَل 4 ),
a. Was well-arranged, well-managed; was regular, even.
رَتَّلَ
رَتَّلَ II ,
a. Read or spoke well, distinctly.
b. Sang; chanted.
تَرَتَّلَ
تَرَتَّلَ V
a. [ Fī ], Spoke slowly, distinctly.
رَتَل
رَتَل 4 ,
a. Good arrangement, good management.
b. Elegant speech.
c. Whiteness of the teeth.
رَتِل
رَتِل 5 ,
a. Well-arranged.
b. Elegant ( speech ).
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR6.824 harfرتل
رَتَلَ - يَرْتُلُ - رَتَّل - يُرَتِّلُ- تَرْتِيْل - تَرْتِيْلاً
رَتَلَ - يَرْتُلُ + كائن + كائناً: تقدم خلفه مؤلفاً معه نسقاً مرتباً ومنظماً
رَتَّل - يُرَتِّلُ +كائن + شيئاً أو أشياء: على وزن " فَعَّلَ " من " رَتَلَ - يَرْتُلُ ": جعله " يَرْتُلُ ": جعله يتقدم بحيث تأتي أجزاؤه بشكل رتل متناسق، أي تأتي خلف بعضها بشكل مرتب ومنظم وواضح
{ورتل
Mücavir kökler9 mücavir (15 toplam)
- قرأ
2 ortak ayet · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
- جمل
1 ortak ayet · Erkek deve demektir
- فأد
1 ortak ayet · Fuad, Fevd somun ekmek demektir
- ثبت
1 ortak ayet · Sibat(Te) kayış demektir
- زيد
1 ortak ayet · Zade : Azık demektir
- وحد
1 ortak ayet · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
- نزل
1 ortak ayet · “Nezle” konaklama yeri demektir
- كفر
1 ortak ayet · Hufre, çukur demektir
- قول
1 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
Geçtiği ayetler(2)
وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا
Tane tane okumakO küfredenler dediler ki: Kur’an ona bir kerede topluca indirilmeli değil miydi? Halbuki Biz; onu senin kalbine iyice yerleştirmek için böyle azar azar indirir ve ağır ağır okuruz.
أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا
Tane tane okumakYahut biraz artır ve Kur’an’ı yavaş yavaş oku.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رتل |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نظم, نسق, تلو, قرأ |
| Zıt Kök | هذر |
| Çekirdek Özet 1 | Parçaların birbirine binmeden, aralarında kusursuz ve dengeli boşluklar bulunarak sırayla dizilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi vahyin indirilişinde ve okunuşunda harflerin, kelimelerin ve anlamların tane tane, açık ve ahenkli biçimde sıralanması |
| Çekirdek Özet 3 | Sistematik, basamaklı, düzenli ve yapısal süreklilik arz eden dizilim nizamı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca tecvid makamıyla şarkı söyler gibi güzel sesle okumaya indirgeyip indiriliş, tertip ve inşa boyutunu dışarıda bırakmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رت | Sağlam birleştirme, kapama, birbirine bağlama ve sıralı düzen kurma (رتق kökünde bitişik ve kapalı olma, رتع kökünde genişlik ve yayılım içinde düzenli hareket etme) | ل | Düzen ve intizam hareketine akıcılık, yönelim, eklemleme ve her bir birimin ayrışarak düzgün bir hat boyunca dizilmesi anlamını katmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Dizilimin başlangıç noktasını, bilinçli ve iradi bir düzenlemenin başını temsil eder |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Her bir parçanın sınırını, işaretlenmiş aralığını ve birbirine karışmasını önleyen ayrım çizgisini simgeler |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Sıralanan birimlerin düz bir hat boyunca sevk edilmesini, yönlendirilmesini ve kesintisiz akışını sağlar |
| رتل | Başlatılan bir dizilimde unsurların sınırlarının korunarak düz bir hat üzerinde ahenkle akıtılması | Her parçanın kendi sınırını koruduğu, birbirini ezmediği, intizamlı ve yönlendirilmiş sıralı diziliş hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağızdaki dişlerin birbirine binmeden, üst üste binmeksizin, aralarında hafif ve nizamlı boşluklarla tertemiz ve düzgün dizilişi (ثغر رتل ورجل رتل الأسنان) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde dişlerin beyazlığı, parlaklığı ve kusursuz nizamını anlatmak üzere رَتِل sıfatı kullanılmış; dizili inciler gibi intizamlı diş yapısı şahit getirilmiştir |
| Erken Arapça kullanım | Sözün veya okumanın aceleye getirilmeden, her kelime ve harfin hakkı verilerek tane tane, duraklarına riayet edilerek telaffuz edilmesi anlamında (رتل الكلام ترتيلا إذا تمهل فيه وأحسن تأليفه) kullanımı yerleşiktir |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Arapça kök رتل, dizilim, sıralanma, nizam ve intizam dairesinde erken dönem Sami dillerinde parçaların ardışık ve uyumlu yerleşimi kavramsal alanıyla kesişir. Diş dizisinin kusursuzluğu ve aralıklı nizamından türeyen bu semantik çekirdek, Arapçada hem fiziksel bir katar veya dizi (رَتَل) hem de sözün veya vahyin teenniyle, fasılalarla ve açık seçik biçimde dizilimi (ترتيل) yönünde özelleşmiştir. İbranice ve Süryanicede doğrudan r-t-l biçiminde yaygın bir üçlü kök görülmemekle birlikte, düzenli dizme ve sayma anlamını taşıyan r-t-h veya r-t-m kök varyantlarıyla semantik paralellikler kurulur. Arapçada kök, seslerin ve parçaların birbirini perdelemeden, belirli mesafeler ve uyumlar gözetilerek ardı ardına sıralanması nizamını korumuş, vahiy terminolojisinde metnin hem nüzul sırasını hem de tilavet disiplinini inşa eden temel bir kavrama dönüşmüştür.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رتل kökünden türeyen رَتَل ve تَرْتِيل | Dişlerin üst üste binmeden nizamlı dizilişinden sözün tane tane, açık ve duraklı tertibine geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Sıralama ve ritmik dizilim semantik matrisi | Akraba Sami dillerinde ritmik ve sıralı dizme kökleriyle fonosemantik akrabalık | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışı güvenilir soydaş tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رتل | Anlamlı | Düzenli dizilme, tane tane sıralanma | Dişlerin veya sözün dengeli aralıklarla intizamlı dizilişi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| رلت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde bu dizilişte kök kaydı yoktur | Kur'an'da geçmez |
| ترل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| تلر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kullanımda bulunmayan harf dizilişidir | Kur'an'da geçmez |
| لرت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur | Kur'an'da geçmez |
| لتر | Anlamlı | Eksiltme, noksanlaştırma | Bir şeyi eksiltmek, kesmek veya azaltmak | Hedef kökle zıtlaşan eksilme yönü; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رتل | Merkez | Tane tane, dengeli ve intizamlı diziliş | Parçaların birbirine binmeden aralıklı ve kusursuz sıralanması | Hem biçimsel hem anlamsal durakları koruyarak icra edilen tertip |
| نظم | Komşu | İpe inci dizer gibi bir araya getirme | Unsurları tek bir bağ veya çizgi üzerinde birleştirme vurgusu | Dışsal bir bağla bir arada tutulan nizam |
| نسق | Komşu | Birbirini takip eden sıra ve intizam | Unsurların peş peşe ve bir örnek dizilmesi | Benzer parçaların tekdüze ardışıklığı |
| تلو | Komşu | Ardından gelme, izleme | Bir unsurun diğerinin arkasından kesintisiz yürümesi | İtiat ve takip merkezli sıralanış |
| قرأ | Komşu | Toplayıp bir araya getirerek okuma | Dağınık parçaları birleştirip seslendirme | Derleme ve okuma eyleminin bütünü |
| هذر | Zıt | Hızlı, anlamsız, saçma ve kontrolsüz söz söyleme | Parçaların birbirine girdiği, ölçüsüz ve bozuk konuşma | Tartısız, nizamsız ve laçka söz üretimi |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رتل | Düzenli diziliş, tane tane sıralama | Unsurların birbirini ezmeden nizamla tertip edilmesi | Kesin |
| Latince | articulare, ordinare | Eklemli dizmek, tane tane ayırmak | Parçaları eklem yerlerinden ayırarak ve sıraya koyarak telaffuz etme | Güçlü |
| İngilizce | articulate, chant with measured cadence | Tane tane söylemek, ölçülü sıralamak | Sözün veya parçaların net aralıklarla ve ölçüyle söylenmesi | Güçlü |
| Almanca | artikulieren, wohlgeordnet vortragen | Tane tane telaffuz etmek, nizamla sunmak | Sesleri ve düşünceleri net aralıklarla sıralayarak ifade etme | Güçlü |
| Fransızca | articuler, scander | Boğumlamak, hece hece ölçülü okumak | Metni ritmik ve anlaşılır duraklarla icra etme | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَرْتِيلًا / وَرَتَّلْنَاهُ | Vahyin zamana yayılarak, sindire sindire, parça parça ve nizamla indirilmesi | Vahyin toptan bir defada indirilmeyişinin hikmetini açıklayan nüzul bağlamı (Furkān 25:32) |
| وَرَتِّلِ / تَرْتِيلًا | Vahyin gece ibadetinde acele edilmeksizin, harf harf, tane tane ve tefekkürle okunması | Gece kalkışı ve zihni inşa sürecinde ilahi kelamın telaffuz ve tefekkür disiplini (Müzzemmil 73:4) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Vahyin tenzili ve kelam sıfatı | Vahyin bir anda değil de tertil üzere parça parça indirilmesinin kalbi pekiştirme (tesbitü'l-fuad) hikmeti | İlahî hitabın insan idrakine tedrici ve nizamlı nakşolması |
| Fıkıh | Kıraat ve namaz hükümleri | Namazda kıraatin süratle değil tertil üzere yapılmasının vücub veya mendub oluşu | Harflerin mahreçlerine riayet ve kıraatte ta'dîl-i erkân |
| Tefsir | Kur'an'ın tertibi ve nüzul usulü | Ayetlerin hem kendi içindeki fonetik ve semantik ahengi hem de nüzul sırasındaki hikmetli tertip | Lafız ile mana arasındaki açık seçiklik ve tenasüp |
| Hadis | Kur'an tilaveti ve sünnet | Hz. Peygamber'in kıraatinin harf harf, medleri uzatarak ve duraklara uyarak icra edilişi | Şiir okur gibi acelece savurmaktan sakınma disiplini |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin alınması ve ibadet nizamı | Tedricilik ve tefekkür | Kalbin pekişmesi ve bilincin inşası | Dini hakikatlerin birden yığılmayıp hazmedilerek zihne yerleştirilmesi | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve pedagoji | Basamaklı ve modüler öğrenim | Bilginin sistematik aktarımı | Bilimsel verilerin birbirini ezmeden, öncül ve sonuç dengesiyle tertip edilmesi | Güçlü |
| Siyasi | Kurumsal yapı ve yönetim dizisi | Hiyerarşik ve koordineli düzen | Yetki çatışmalarını önleme | Kurumların görev sınırlarının dişler gibi net ayrışarak uyum içinde işlemesi | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve tedarik zinciri | Katar nizamı ve lojistik akış | Süreçlerin tıkanmadan akışı | Malların ve işlemlerin darboğaz oluşturmadan sırayla ve düzenle dolaşımı | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık zamanlı sinyaller ve kuantizasyon (discrete sequence) | Sürekli bir dalganın birbirine karışmayan, ayrık ve belirli zaman aralıklarıyla sıralanmış adımlara bölünerek iletilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pedagojik basamaklandırma ve artikülasyon | Toplumsal veya zihinsel eğitimin parçalara bölünerek, her aşamanın hakkı verilip bir sonrakine intizamla bağlanması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | رتل kavramını yalnızca camilerde veya törenlerde tecvid kaideleriyle icra edilen estetik/müzikal bir kıraat biçimine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem metnin insani zihne ve hayata tedrici, dengeli ve nizamlı indiriliş metodunu (Furkān 25:32) hem de tefekkürle, parça parça idrak edilerek okunmasını (Müzzemmil 73:4) ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Vahyin hayatı ve insanı inşa eden tedrici metodolojisini gözden kaçırıp Kur'an'ı sadece harfleri uzatılarak dinlenen bir melodiye dönüştürmek, anlama ve amele dönük yapıyı felç eder |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin hem iniş mantığını hem de okunup anlaşılma metodolojisini tek başına formüle eden anahtar bir köktür; hakikatin boca edilmeyip basamak basamak inşa edildiğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Vahyin indiriliş hikmetini tartışan itiraz ayetlerinde (Furkān 25:32) ve peygamberi göreve hazırlayan gece kıyamı ve nefis terbiyesi ayetlerinde (Müzzemmil 73:4) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ın bir kerede toplu bir kitap halinde inmesi gerektiği yönündeki toptancı beklentiyi ve metni anlamadan aceleyle geçip gitme alışkanlığını kökten düzeltir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDişlerin aralarında nizamlı ve temiz boşluklar bulunarak, birbirinin üstüne binmeksizin düzgün ve estetik bir hat boyunca sıralanması.
- Soyut anlamBir bütünü oluşturan parçaların, sınırları korunarak, aralarında tefekkür ve temyiz boşlukları bırakılarak, dengeli ve ahenkli bir sıra halinde düzenlenmesi ve telaffuz edilmesi.
- Sistematik karşılıkSistematik süreçlerde girdilerin yığılmasını önleyen, her adımı net tanımlanmış ve aralıklı basamaklarla ilerleten modüler inşa nizamı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde bütünü temsil eden tertipli nizamı veya metni gösterir. diziyi oluşturan her bir bağımsız parçayı (harf, kelime, ayet veya aşama), ise parçaların birbirine binmesini engelleyen, onları açık ve seçik kılan ayrım ve durak mesafesini simgeler. bileşke işlemi, bu parçaların kendi sınırlarını koruyarak ahenkli bir süreklilik içinde sıralanışını ifade eder.