عيل
ع - ي - ل
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 10 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Darlık
Notlarım
Sözlükler(10)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR5.619 harfباب العين واللام وواي معهما
ع ل و، ع و ل، ع ي ل، ل ع و، و ع ل، ل و ع، ل ي ع، و ل ع، ي ع ل مستعملات
علو:
العُلُوٌّ للهِ سبحانَه وتَعَالَى عن كلِّ شيء فهو أعلى وأعظم مما يُثْنَى عليه، لا إله إلا الله وحده لا شريك له.
والعلو: أصل البناء. ومنه العَلاءُ والعُلُوّ، فالعَلاءُ الرِّفْعَةُ، والعُلُوُّ العظمة والتجبّر.
يقال: علا مَلِكٌ في الأرض أي: طغَى وتعظّم. قال الله عزّ وجلّ: "إنّ فِرْعَوْنَ عَلا في
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR802 harfعالَ الفرسُ يَعيلُ عَيْلاً، إذا ما تَكَفَّاَ في مشيته وتمايل، فهو فرسٌ عَيَّالٌ، وذلك لكرمه. وكذلك الرجل إذا تبختر في مِشيته وتمايلَ. والتَعْييلُ: سوء الغذاء. وعَيَّلَ الرجل فرسَه، إذا سَيَّبه في المفازة. والعَيْلانُ: الذكر من الضِباع. والعَيْلَةُ والعالَة: الفاقةُ، يقال: عالَ يَعيلُ عَيْلَةً وعُيولاً، إذا افتقر. قال تعالى: "وإن خِفْتُمْ عَيْلَةً"، وقال أحيحة:
وما يدري الفقيرُ متى غِناهوما يدري
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok24.840 harfباب العين واللام
علي ، عول ، لعا ، لوع ، ولع ، وعل ، عيل .
علا ( على ) : قال الحسن البصري ومسلم البَطِين في قول الله جلّ وعزّ : ( يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ تِلْكَ الدَّارُ الاَخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لاَ يُرِيدُونَ عُلُوّاً فِى الاَرْضِ وَلاَ فَسَاداً وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ ) ( القَصَص : 83 ) قال : العلُوّ : التكبّر في الأرض . وقال الحسن : الفساد : المعاصي . وقال مسلم : الفساد : أخذ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR18.691 harf(باب العين والياء وما يثلثهما)
(عيب) العين والياء والباء أصلٌ صحيح، فيه كلمتان: إحداهما العَيب والأخرى العَيْبة، وهما متباعدتان.
فالعَيب في الشيء معروفٌ. تقول: عابَ فلان فلاناً يَعيبُه. ورجلٌ عَيَّابةٌ: وَقَّاعٌ في الناس. وعابَ الحائطُ وغيرهُ، إذا ظهر فيه عَيب. والعاب: العيب([1]) .
والكلمة الأخرى العَيْبَة: عَيْبَة الثيابِ وغيرها، وهي عربيَّة صحيحة.
قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR645 harf- قال تعالى: ﴿وإن خفتم عيلة﴾ [التوبة/28]، أي: فقرا. ويقال: عال الرجل: إذا افتقر يعيل عيلة فهو عائل (انظر: الأفعال 1/244)، وأما أعال: إذا كثر عياله فمن بنات الواو، وقوله: ﴿ووجدك عائلا فأغنى﴾ (سورة الضحى: آية 8) أي: أزال عنك فقر النفس وجعل لك الغنى الأكبر المعني بقوله عليه السلام: (الغنى غنى النفس) (الحديث سيأتي ثانية في مادة (غنى)، وانظر الكلام عليه فيها). وقيل: (ما عال مقتصد) (الحديث عن ابن عباس
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR272 harfع ي ل
تقول: هذا يتيم عائل أي فقير ليس له من يمونه.
وتقول: فلان في بكاء وعوله من شقاء وعيله.
وفي الحديث: " ما عال مقتصد ولا يعيل " والخليع المعيّل: المسيب.
وعيّل الرجل فرسه بالفلاة.
وقال حجل الباهلي: نسقي قلائصنا بماء آجن وإذا يقوم به الحسير تعيل
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR5.568 harfعالَ يَعِيلُ عَيْلاً وعَيْلة وعُيولاً وعِيُولاً ومَعِيلاً: افتقر. والعَيِّلُ: الفقير، وكذلك العائل؛ قال الله تعالى: وَوَجَدَك عائلاً فأَغْنى. وفي الحديث: إِن الله يُبْغِضُ العائلَ المُخْتال؛ العائل: الفقير؛ ومنه حديث صِلة: أَمَّا أَنا فلا أَعِيلُ فيها أَي لا أَفْتقر. وفي حديث الإِيمان: وترى العالَة رؤوسَ الناس؛ العالة: الفقراء، جمع عائل، وقالوا في الدعاء على الإِنسان: ما لَه مالَ وعالَ، فمالَ:
عالَ يَعِيلُ عَيْلاً وعَيْلة وعُيولاً وعِيُولاً ومَعِيلاً: افتقر. والعَيِّلُ: الفقير، وكذلك العائل؛ قال الله تعالى: وَوَجَدَك عائلاً فأَغْنى. وفي الحديث: إِن الله يُبْغِضُ العائلَ المُخْتال؛ العائل: الفقير؛ ومنه حديث صِلة: أَمَّا أَنا فلا أَعِيلُ فيها أَي لا أَفْتقر. وفي حديث الإِيمان: وترى العالَة رؤوسَ الناس؛ العالة: الفقراء، جمع عائل، وقالوا في الدعاء على الإِنسان: ما لَه مالَ وعالَ، فمالَ: عَدَلَ عن الحق، وعالَ: افتقر. وقال مرَّة (* قوله «وقال مرة إلخ» هي عبارة المحكم، ولعل فاعل القول ابن جني المتقدم في عبارته كما يعلم بالوقوف عليها): مالَ وعالَ بمعنى واحد افتقر واحتاج. ورجل عائلٌ من قوم عالةٍ وعُيَّلٍ؛ قال: فَتَرَكْنَ نَهْداً عُيَّلاً أَبناؤُهم، وبَنُو كِنانة كاللُّصُوت المُرَّد والاسم العَيْلة. والعَيْلة والعالةُ: الفاقة. يقال: عالَ يَعِيل عَيْلةً وعُيولاً إِذا افتقر. وفي التنزيل: وإِن خِفْتُمْ عَيْلةً؛ وقال أُحَيْحة: فهَلْ من كاهِنٍ أَو ذي إِلَهٍ، إِذا ما كان من ريِّي قُفُول (* قوله «ربي» هكذا في الأصل). أُراهِنُه فيَرْهَنُني بَنِيه، وأَرْهَنُه بَنِيَّ بما أَقول وما يَدْري الفقيرُ مَتى غِناه، وما يَدْري الغَنِيُّ مَتى يَعِيل وما تَدْري، إِذا أَزْمَعْتَ أَمْراً، بأَيِّ الأَرض يُدْرِكُك المَقِيل وهو عائلٌ وقوم عَيْلة. وفي الحديث: ما عالَ مُقْتَصِدٌ ولا يَعِيل أَي ما افتقر. والعالةُ: جمع عائل، تقول: قوم عالةٌ مثل حائكٍ وحاكةٍ؛ قال ابن بري: ومنه الحديث: أَن تَدَعَ وَرَثَتَك أَغنياء خَيرٌ من أَن تتركهم عالة يتَكَفَّفُون الناس أَي فقراء. وعِيالُ الرجل وعَيِّله: الذين يَتَكَفَّل بهم ويَعولهم؛ قال: سَلامٌ على يَحْيى ولا يُرْجَ عِنْدَه وَلاءٌ، وإِن أَزْرى بعَيِّلِه الفَقْرُ وقد يكون العَيِّلُ واحداً، ونسوة عَيائل، فخصَّص النسوة. ورجل مُعَيَّلٌ: ذو عِيال. ويقال: عنده كذا وكذا عَيِّلاً أَي كذا وكذا نفساً من العيال. ويقال: ترَك يَتامى عَيْلى أَي فقراء؛ وواحد العِيال عَيِّلٌ، ويجمع عَيائل، فعمَّ ولم يُخَصّص. وعَيَّلَ عِيالَه: أَهملهم؛ قال: لقد عَيَّلَ الأَيتامَ طعْنةُ ناشرَه وقيل: عَيَّلهم صَيَّرَهم عِيالاً. وعَيَّل فلان دابَّته إِذا أَهملها وسيَّبَها؛ وأَنشد: وإِذا يَقومُ به الحَسِيرُ يُعَيَّل أَي يُسَيَّب. قال ابن سيده: وعالَ الرجلُ وأَعالَ وأَعْيَلَ وعَيَّلَ كله كَثُر عِيالُه، فهو مُعِيلٌ، والمرأَة مُعِيلة؛ وقال الأَخفش: صار ذا عِيال. ابن الكلبي: ما زِلْت مُعِيلاً من العَيْلة أَي محتاجاً، ابن الأَعرابي: العِيَلُ (* قوله «ابن الاعرابي العيل إلخ» كذا ضبط في الأصل بالكسر وكذا ضبط شارح القاموس بالعبارة نقلاً عن ابن الاعرابي، والذي في نسخة من التهذيب: العيل، مضبوطاً بضمتين) العَيْلة، والعِيلُ جمع العائل وهو الفقير، والعِيلُ جمع العائل وهو المُتَكَبِّر والمتبختر. وقال يونس: يقال طالت عَيْلتي إِياك، بالياء، أَي طالما عُلْتُك. وأَعال الذئبُ والأَسد والنِّمِر يُعِيل إِعالةً إِذا التَمس شيئاً؛ والعَيِّل منهن: الملتمس الباحث، والجمع عَياييل على غير قياس؛ أَنشد سيبويه: فيها عَياييلُ أُسودٌ ونُمُر وعالَ في مشْيه يَعِيل عَيْلاً، وهو عَيَّال، وتعَيَّل: تبختر وتمايل واختال، وتَعَيَّلَ يَتَعَيَّل إِذا فعل ذلك. وفلان عَيَّالٌ: متعيِّل أَي متبختر. وعالَ في الأَرض يَعِيل عَيْلاً وعُيولاً وعِيُولاً: ضرَب فيها، وهو عَيَّال (* قوله «ضرب فيها وهو عيال إلخ» هكذا في الأصل، وعبارة المحكم: وعال في الارض عيلاً وعيولاً وعيولاً وهو عيال ذهب إلخ) ذهَب ودار كعارَ؛ قال أَوس في صفة فرس: لَيْثٌ عليه من البَرْدِيِّ هِبْرِيةٌ كالمَرْزُبانِيِّ عَيَّالٌ بأَوصال أَي متبختر، ويروى عَيَّار، وقد تقدم ذكره. والعَيَّال: المتبختر في مشيه؛ قال ابن بري: والمشهور في رواية من رواه عَيَّال أَن يكون تمام البيت بآصال أَي يخرج العَيَّال المتبختر بالعَشِيَّات، وهي الأَصائل، متبختراً، والذي ذكره الجوهري عَيَّال بأَوصال في ترجمة رزب، وليس كذلك في شعره إِنما هو على ما ذكرناه. وجمع عَيَّال المتبختر عَيايِيلُ؛ قال حكيم ابن مُعَيَّة الرَّبَعي من تميم يصف قَناةً نبتت في موضع محفوف بالجبال والشجر:حُفَّتْ بأَطْواد جِبالٍ وحُظُر، في أَشَبِ الغِيظان مُلْتَفِّ السَّمُر، فيه عَيايِيلُ أُسودٌ ونُمُر الحُظُر: الموضع الذي حوله شجر كالحَظِيرة؛ قال ابن بري: ومن العَيْل التبختُر قول حميد: .... لم تَجِدْ لها تَكالِيفَ إِلاَّ أَن تَعِيلَ وتَسْأَما وامرأَة عَيَّالةٌ: متبخترة. وعالَ الفرسُ يَعِيل عَيْلاً إِذا ما تَكفَّأَ في مِشْيته وتمايل، فهو فرس عَيَّالٌ، وذلك لكرمه، وكذلك الرجل إِذا تبختر في مِشْيته وتمايل. وأَعالَ الرجلُ وأَعْوَل إِعْوالاً أَي حَرَص وترَك أَولاده يَتامى عَيْلى أَي فقراء. وعالَني الشيءُ يَعِيلني عَيْلاً ومَعِيلاً: أَعْوَزني وأَعْجَزَني. وعالَ الميزانُ يَعِيل: جار، وقيل: زاد؛ قال أَبو طالب ابن عبد المطلب: جَزَى اللهُ عَنَّا عَبْد شَمْسٍ ونَوْفَلاً عُقوبةَ شَرٍّ عاجلٍ غيرِ آجِل بميزانِ صِدْقٍ، لا يُغِلُّ شَعِيرةً، له شاهِدٌ من نَفْسِه غيرُ عائِل ومكيال عائلٌ: زائد على غيره؛ هذه عن ابن الأَعرابي. وعالَ للضَّالَّةِ (* قوله «وعال للضالة» كذا في الأصل باللام، وهو الذي في نسختي النهاية والمحكم والتهذيب، وفي القاموس ونسختين من الصحاح: وعال الضالة، من غير لام) يَعِيل عَيْلاً وعَيَلاناً إِذا لم يَدْرِ أَين يَبْغِيها. روى صخر بن عبد الله بن بُرَيدة عن أَبيه عن جده قال: بَيْنا هو جالس بالكوفة في مجلس مع أَصحابه فقال: سمعت رسول الله، صلى الله عليه وسلم، يقول: إِنَّ من البَيانِ لسِحْراً، وإِنَّ من العِلم جَهْلاً، وإِنَّ من الشِّعر حِكَماً، وإِن من القول عَيْلاً؛ قيل: قوله عَيْلاً عَرْضُك كلامَك على من لا يريده وليس من شأْنه كأَنه لم يَهْتَدِ لمن يطلب كلامَه فَعَرَضه على من لا يريد. يونس: لا يَعُول أَحد على القَصْد أَي لا يحتاج، ولا يَعِيل مثله.والتعييل: سُوءُ الغِذاء. وعَيَّلَ الرجلُ فرسَه إِذا سَيَّبه في المفازة؛ قال ابن بري: شاهده قول الباهلي: نَسْقي قَلائصَنا بماء آجِنٍ، وإِذا يَقُوم به الحَسِيرُ يُعَيَّل أَي إِذا حَسِر البعير أُخِذَتْ عنه أَداته وتُركَ مُهمَلاً بالفلاة. والعَيْلان: الذَّكَر من الضِّباع. وعَيْلان: اسم أَبي قَيْس بن عَيْلان، وقيل: كان اسم فرس فأُضيف إِليه، قال الجوهري: ويقال للناس بن مُضَر بن نِزار قَيْسُ عَيْلان، وليس في العرب عَيْلانُ غيره، وهو في الأَصل اسم فرسه، ويقال: هو لقب مُضَر لأَنه يقال قَيْسُ بن عَيْلانَ؛ وقال زُفَر بن الحرث: أَلا إِنَّما قَيْسُ بنُ عَيْلانَ بَقَّةٌ، إِذا وَجَدَتْ رِيحَ العُصَيْر تَغَنَّتِ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.574 harfعال يعيل عيلا وعيلة وعيولا، بالضم وبالكسر، ومعيلا: افتقر، قالوا في الدعاء: ماله مال وعال، عال: أي افتقر، وقيل: مال وعال بمعنى واحد: افتقر واحتاج، وفي الحديث: ما عال نقتصد ولا يعيل ، أي ما افتقر، وفي حديث صلة: أما أنا فلا أعيل فيها ، وقال أحيحة بن الجلاح:
وما يدري الفقير متى غناه وما يدري الغني متى يعيل فهو عائل، قال الله تعالى: ووجدك عائلا فأغنى أي أزال عنك
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR6.883 harfعَالَ
1 عَالَ ذ , aor. يَعِيلُ, inf. n. عَيْلَةٌ (S, Mgh, O, Msb, K) [afterwards said in the K to be the subst. from this verb] and عُيُولٌ (S, O, K) and عِيُولٌ (TA) and عَيْلٌ and مَعِيلٌ; (K;) and عال, aor. يَعُولُ; (Ks, TA in art. عول;) and ↓ اعال; (K in that art.;) He was, or became, poor, (S, Mgh, O, Msb, K,) and in want. (S, O.) So in the saying مَا لَهُ مَالَ وَعَالَ, [of which see
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.057 harfعَالَ
عَالَ ( y ) I ( n. ac. عَيْل 1 , عَيْلَة 1t , مَعِيْل [ 18 ] , عُيُوْل 27 ),
a. Became poor, indigent, needy, destitute.
b. ( n. ac. عَيْل 1 , مَعْيِل 18 ), Impoverished, reduced to poverty.
c. Lost, mislaid.
d. [ Fī ], Swaggered in ( walking ).
e. [ Fī ], Sought sustenance.
عَيَّلَ
عَيَّلَ II ,
a. Neglected ( family ).
أَعْيَلَ
أَعْيَلَ IV ,
a. Had a large family.
Mücavir kökler17 mücavir (23 toplam)
- غني
2 ortak ayet · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
- نجس
1 ortak ayet · Pislik demektir
- عوم
1 ortak ayet · Yıl
- حرم
1 ortak ayet · Hiram keçe demektir
- سجد
1 ortak ayet · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
- قرب
1 ortak ayet · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
- فضل
1 ortak ayet · Fadl Deriden yapılan gömlektir
- وجد
1 ortak ayet · Su birikintisidir
- خوف
1 ortak ayet · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
- شرك
1 ortak ayet · Tasma kayış demektir
- حكم
1 ortak ayet · Gem demektir
- بعد
1 ortak ayet · Baid uzak demektir
Geçtiği ayetler(2)
وَوَجَدَكَ عَائِلًا فَأَغْنَى
Darlığa düşenSeni fakir bulup da zenginleştirmedi mi?
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عيل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (harf-i illet olarak yâ barındıran kök yapısı) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فقر, مسكن, خلل, عدم |
| Zıt Kök | غني |
| Çekirdek Özet 1 | İhtiyaç içinde bulunma, kendi kendine yetemeyip başkasının desteğine muhtaç olma ve geçim darlığı çekme |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın varoluşsal ve maddi yetersizlik halinden ilahi lütuf, ikram ve rızık genişliğiyle çıkarılması |
| Çekirdek Özet 3 | Rızık endişesinin ve kaynak kıtlığı korkusunun iktisadi ve itikadi kararlara olumsuz baskı yapmasını engelleme |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca mutlak mal yokluğu şeklinde daraltarak ontolojik muhtaçlık ve bağımlılık boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عي | Bir şeyin yetersiz gelmesi, acze düşme, takatin tükenmesi ve söz ya da güç bakımından tıkanma. Bu çekirdek عيي kökünde konuşamaz ve ifade edemez hale gelmeyi, عيب kökünde eksiklik ve kusuru, عيش kökünde ise canlı kalabilmek için harcanan temel tutunma çabasını karşılar. | ل | Çoban değneği, yönelim, sınır ve nihai bağlanma niteliği taşıyan ل harfinin eklenmesiyle türeyen عيل kökü, takatsizlik ve yetersizlik hissinin (عي) dışsal bir desteğe, geçim sorumluluğuna ve başkasına bağımlı kılınan darlık sınırına (ل) doğru yönelmesini ifade eder. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; kaynak, açığa çıkma, farkındalık, algı | İhtiyacın, eksikliğin ve içsel yoksunluğun dış dünyada görünür ve hissedilir hale gelmesi |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma, tasarruf | Bireyin kendi eliyle tasarrufta bulunamaması, acz içinde elini dış desteğe doğru açması |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, bağlama, sevk | İhtiyacın bir otoriteye, hamilik bağına ya da geçindirme yükümlülüğüne bağlanması |
| عيل | Göz, el ve yönlendirici bağın birleşimi | Gözle görünür darlık ve yetersizlik sebebiyle insanın kendi elinin sınırını fark edip başkasına veya ilahi desteğe bağlanması hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kişinin geçimini sağlayamaması, nafaka ve iaşe darlığına düşmesi, başkasına bağımlı hale gelmesi ve ailesinin yükü altında ezilmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays’a atfedilen beyitte terk edilmişlik ve sahipsizlik hali معيّل kelimesiyle tasvir edilmiştir: ووادٍ كجوفِ العَيرِ قَفْرٍ قطعته / به الذئب يعوي كالخليع المعيَّل |
| Erken Arapça kullanım | İktisadi dengeyi ve ölçülü harcamayı öğütleyen erken dönem hadis rivayetinde geçer: ما عال مقتصد ولا يعيل |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça عيل kökü, Proto-Sami düzeyde geçim yükü, bağımlı kılınma, darlık ve nafaka ihtiyacı bildiren kök katmanlarıyla yakın temas halindedir. Erken Arap leksikografisinde عول ile fonetik ve morfolojik bir akrabalık ve dönüşüm ilişkisi içinde görülmüştür; nitekim İbn Fâris bu kökün aslının vāv harfinden dönüştüğünü belirtir. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede yer alan ע-ו-ל kökü haksızlık, eğrilme, sapma anlamlarını içerirken, Aramice ve Süryanice katmanlarda geçindirmekle yükümlü olunan kimseler ve aile bireyleri anlam alanı genişlemesiyle karşılanır. İkili çekirdek olan Proto-Sami *ʿ-y/w kök tabanında güçsüzlük, eksilme ve eğilme tasavvuru esastır. Arapçada عيل kökü doğrudan iktisadi acziyet, yetersizlik ve bağımlılık ekseninde kristalleşerek Kur’an dilinde darlık ve yoksulluk manasını karşılayan yalın bir forma kavuşmuştur.
Güven Güçlü
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Payne Smith.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عيل ile عول kökleri arasındaki yâ-vāv dönüşümü | Maddi darlık ve fakirlik bildiren عيل ile ailesine bakma, yük altına girme ve adaletten sapma bildiren عول birbirine geçişlidir. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice עול ve Süryanice ܥܘܠܐ biçimleriyle teması | Yükümlülük altına girme, darlık sebebiyle zorlanma ve eğrilme çağrışımları taşır. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kök tabakası | Bedensel ya da çevresel kaynak yetersizliğinden doğan bağımlılık ve takatsizlik halleriyle benzeşir. | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Gesenius, HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عيل | Anlamlı | Fakirlik, darlık, geçim sıkıntısı | Kişinin kendi kendine yetemeyerek başkasının bakımına muhtaç olması durumu | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| علي | Anlamlı | Yükseklik, yücelik, üstünlük | Mekân, mertebe, şeref ve kudret bakımından yukarıda bulunma | Hedef kökün darlık ve ezilmişlik anlamına mukabil yükselme ifade eden zıt yönlü anlam ilişkisi; Kur'an'da geçer |
| يعل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip | Kur'an'da geçmez |
| يلع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip | Kur'an'da geçmez |
| لعي | Anlamlı | Güçlük, zahmet, oyalanma | Bir işi yaparken ağırlaşma, bıkkınlık gösterme ve zorlanma | Zahmet ve takatsizlik bakımından dolaylı temas; Kur'an'da geçmez |
| ليع | Anlamlı | Kalp çarpıntısı, sabırsızlık | Korku, hasret veya darlık yüzünden iç daralması yaşama | İçsel sıkıntı ve sabırsızlık boyutu; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عيل | Merkez | Maddi ve varoluşsal darlık | Geçim sağlayamama ve dışarıdan bir desteğe doğrudan bağımlı kalma durumu | İktisadi yetersizlik sebebiyle kendi kendine ayakta duramama hali |
| فقر | Komşu | İhtiyaç ve omurga kırıklığı | فقر insanın belini kıran köklü ihtiyacı bildirirken, عيل daha çok geçim ve iaşe darlığına odaklanır | Omurga kemiklerinin kırılması mecazından türeyen yapısal çaresizlik |
| مسكن | Komşu | Hareketsizlik ve eziklik | مسكن hareket kabiliyetini yitirmiş dingin ve silik yoksulluğu, عيل ise bizzat kaynak eksikliğini anlatır | Güç ve itibar kaybından doğan çaresiz boyun eğiş |
| خلل | Komşu | Boşluk ve ara aralıkları | خلل hayat standardındaki açık ve yarıkları ifade ederken, عيل tüketim ve maişet tıkanmasıdır | Düzenin aralarındaki gedik ve noksanlık durumu |
| عدم | Komşu | Yokluk ve mevcudiyetsizlik | عدم bir nesnenin veya imkânın tamamen bulunmayışıyken, عيل varlık karşısındaki kifayetsizliktir | Bir şeyin fiilen elde bulunmaması hali |
| غني | Zıt | Kendi kendine yetme | غني hiçbir şeye muhtaç olmama ve tam doyum haliyken, عيل mutlak muhtaçlıktır | Dışarıdan gelebilecek hiçbir katkıya ihtiyaç duymama yetkinliği |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عيل | İhtiyaç, darlık, geçim sıkıntısı | Kişinin yetersiz kalıp başkasına bağımlı hale gelmesi halini eksiksiz yansıtır. | Kesin |
| Latince | Egestas, inopia | Yoksunluk, kaynak yetersizliği | Maddi kaynakların tükenmesiyle oluşan çaresizliği karşılar ancak ailevi bağımlılık yükünü kısmen dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Destitution, indigence, penury | Aşırı yoksulluk, muhtaçlık hali | Kendi başına geçinememe ve temel ihtiyaçlardan mahrum olma durumunu karşılar; varoluşsal boyut sınırlıdır. | Güçlü |
| Almanca | Mittellosigkeit, Bedürftigkeit | İmkânsızlık, muhtaç olma hali | Toplumsal ya da ilahi yardıma muhtaç olmayı iyi verir fakat kökün duygusal ağırlığını tam aktarmaz. | Güçlü |
| Fransızca | Indigence, disette | Kıtlık, yoksunluk, geçim darlığı | Yaşamı sürdürmek için gereken asgari geçim araçlarının yokluğunu ifade eder. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عَيْلَةً | Müşriklerin Mescid-i Haram’a girişinin yasaklanması sonrası ortaya çıkabilecek ticari darlık ve iktisadi kriz endişesi | Sosyo-iktisadi kaygı ve rızık güvencesi bağlamı (Tevbe 9:28) |
| عَائِلًا | Peygamberin peygamberlik öncesi dönemde dünyalık imkânlardan yoksun, ailesiz ve başkalarının himayesine muhtaç durumu | İlahi himaye, lütuf ve minnet bağlamı (Duhâ 93:8) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rızık, tevekkül ve ilahi takdir | İktisadi darlık ve fakirlik korkusunun insan iradesini ilahi emirleri çiğnemeye sevk edip edemeyeceği | Korkulan darlığın Allah'ın lütfu ve fazlıyla giderileceği inancı |
| Fıkıh | Nafaka, zekât ve iktisadi muameleler | Aile fertlerinin geçim sorumluluğu (ıyâl) ve zekât verilecek sınıfların belirlenmesi | Kendi kendine yetemeyen ve başkasının nafakasını temin edemeyen yoksulluk hali |
| Tefsir | Duhâ ve Tevbe surelerindeki ayetler | Peygamberin fakirliği ile ruhi zenginliği arasındaki ilişki; Mekke'nin müşriklerden arındırılmasında ticari kaygıların aşılması | Darlığın mutlak bir mahrumiyet değil, ilahi ikramı idrak için bir aşama olması |
| Hadis | İktisadi denge ve tevazu ahlakı | Harcamada itidal gösterenin fakirleşmeyeceği ve kibirli yoksulun kınanması | İktisat ile darlık arasındaki zıtlık ve yoksulken kibirlenmenin çirkinliği |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık-yokluk sınavı | Kulun yaratıcısına karşı fıtri muhtaçlığı | Tevekkül ve şükrü harekete geçirme | İnsanın özünde darlık ve yoksunluk sahibi olduğunu bilerek ilahi zenginliğe sığınması | Kesin |
| İlmi | Bilgi sosyolojisi | Epistemik yetersizlik ve bağımlılık hali | Hakikate yönelten itici güç | Zihinsel darlığı ve bilmeme halini fark ederek ilahi vahyin zenginliğine yönelme | Muhtemel |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve egemenlik | Toplumun iktisadi bağımlılık üzerinden vesayet altına girmesi | Güvenlik ve bağımsızlık stratejisi | İnanç ilkelerinden iktisadi kaygılar uğruna taviz vermeme iradesini koruma | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak dağılımı ve pazar yapısı | Cari sermaye açığı ve geçim sıkıntısı krizi | Üretim ve dayanışmayı zorunlu kılma | Kıtlık korkusunun ahlaki normları esnetmesini önleyerek meşru alternatifler üretme | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamikte açık sistemin enerji noksanlığı | Dışarıdan sürekli enerji girdisi almadığında dengesini yitiren ve entropisi artan bir sistemin dış kaynağa bağımlı durumuyla yapısal örtüşme taşır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyolojide yapısal yoksulluk ve bağımlılık kuramı | Bir toplumsal aktörün kendi öz kaynaklarıyla hayatını idame ettiremeyip dışsal hiyerarşilerin ve himaye mekanizmalarının yönetimine tabi kılınmasıyla izomorfiktir. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca cepten para çıkmaması veya banka hesabının boşalması gibi modern tüketim fakirliğine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kendi kendine yetememe, ontolojik himaye arayışı, geçindirme yükümlülüğünün altında ezilme ve iktisadi korku sebebiyle hakikatten sapma tehlikesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Tevbe suresindeki ikazın sadece ticari bilanço zararı olarak görülmesi ve Duhâ suresindeki ilahi inşanın sadece mal zenginliği olarak tevil edilmesi riski |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın en zayıf damarı olan maişet ve rızık korkusunun, ilahi buyrukların uygulanması önünde bir mazeret olamayacağını bildirmesi açısından temel teşkil eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İktisadi menfaat ile inanç ilkelerinin çatıştığı toplumsal tecrit ortamlarında (Tevbe 9:28) ve ilahi inayetin peygamberi inşa sürecini anlatan bağlamlarda (Duhâ 93:8). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Malın ve ticaretin yegane rızık sağlayıcı olduğu vehmini kırar; asıl zenginliğin dış bağımlılıklardan kurtularak mutlak zengin olan Allah'a dayanmakta olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamGeçim kaynaklarının tükenmesi, nafaka yoksunluğu ve başkasının bakım ve desteğine muhtaç olma hali.
- Soyut anlamVarlığın kendi imkânlarıyla kaim olamayışının doğurduğu ontolojik ve ahlaki bağımlılık, darlık endişesi.
- Sistematik karşılıkSosyo-ekonomik sistemde korkulan sermaye ve pazar daralmasının, aşkın ilahi lütuf mekanizmasıyla ikame edilmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde bireyi veya toplumu, mevcut iç kaynakları, varlığı sürdürmek için gereken asgari tüketim eşiğini temsil eder. İç kaynakların tüketim ihtiyacının altına düşmesi () durumunda darlık ve yetersizlik () sıfıra yaklaşma çöküşü gösterir. İkinci satırda aşkın ilahi lütuf, ikram ve rızık fazlı () devreye girdiğinde sistem mutlak zenginlik ve doyum düzeyine () ulaştırılarak darlık hali aşılır.