بسم
ب - س - م
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٢
Nebsim ön diş olarak kullanılmaktadır. Besme ön diş olarak baştan kullanılmış olabilir. Tebessüm etmek ön dişleri göstermek, gülümsemek anlamındadır. Çiçeği açılmadığı halde taç yaprağı açılmış tomurcuk. Buradan ses çıkarmadan gülümsemek anlamındadır.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Nebsim ön diş olarak kullanılmaktadır. Besme ön diş olarak baştan kullanılmış olabilir. Tebessüm etmek ön dişleri göstermek, gülümsemek anlamındadır. Çiçeği açılmadığı halde taç yaprağı açılmış tomurcuk. Buradan ses çıkarmadan gülümsemek anlamındadır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٢٩باب السين والباء والميم معهما
ب س م مستعمل فقط
بسم:
بَسَمَ يَبْسِمُ بَسْماً: فتح شفتيه كالمكاشر. ورجل بسّامٌ، وامرأة بسّامةٌ، وبسم وابتسم وتبسّم بمعنى واحد، وفي صفة النّبيّ صلّى الله عليه وسلّم: أن كل جُلُّ ضَحِكِة التَّبَسُّم.
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٥٢التَبَسُّمُ: دون الضحك. يقال: بَسَمَ بالفتح يبسِمُ بَسْماً فهو باسمٌ، وابْتَسَمَ وتَبَسَّمَ. والمَبْسِمُ: الثغر. ورجلٌ مِبسامٌ وبَسَّامٌ: كثير التبسُّم.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٧٥باب السين والباء والميم معهما
بسم
استُعمل من وجوهه : بسم .
بسم : قال الليث : بَسَمَ يَبْسِم بَسماً : إذا فتح شَفَتَيْه كالمُكاشِر . ورجل بَسَّام وامرأةٌ بَسّامة . وفي صفة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان جُلُّ ضَحِكه التبسُّم ، يقال : بَسَمَ وابتَسم وتبسَّم بمعنًى واحد .
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٬٧٨٤(باب الباء والسين وما يثلثهما)
(بسط) الباء والسين والطاء أصلٌ واحدٌ، وهو امتِدادُ الشَّيء، في عِرَض أو غير عِرَض. فالبِساط ما يُبْسط. والبَسَاط الأرض، وهي البسيطة. يقال مكان بَسِيطٌ وبَساط. قال:
ودونَ يَدِ الحَجّاج مِن أنْ تنالَني *** بَسَاطٌ لأيْدي النّاعِجاتِ عريضُ([1])ويَدُ فلانٍ بِسْطٌ، إذا كان مِنْفَاقا، والبَسْطة في كلّ شيء السَّعَة وهو بسيط الجسْم والباعِ والعِلْم. قال الله تعالى:
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٤٧- قال تعالى: ﴿فتبسم ضاحكا من قولها﴾ [النمل/19].
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٢١٥ب س م
هو أغر بسام.
وأول مراتب الضحك التبسم ومتى جئته فهو متبسم.
وكان ابتسامتها ومضة برق.
وهن غر المباسم.
ومن المجاز: تبسم البرق وتبسم الطلح: تفلقت أطرافه.
ويقال: والله ما بسمت فيه أي ما ذقته.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٣٩٤بَسَمَ يَبْسِم بَسْماً وابْتَسَمَ وتَبَسَّم: وهو أَقلُّ الضَّحِك وأَحَسنُه. وفي التنزيل: فَتَبَسَّم ضاحِكاً من قولها؛ قال الزجاج: التَّبَسُّم أكثرُ ضَحِك الأَنبياء، عليهم الصلاة والسلام. وقال الليث: بَسَمَ يَبْسم بَسْماً إذا فَتَح شَفَتَيه كالمُكاشِر، وامرأَة بَسَّامةٌ ورجل بَسَّامٌ. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: أَنه كان جلُّ ضَحِكهِ التَّبَسُّم. وابْتَسَمَ السحابُ عن البَرْق: انْكَلَّ عنه.
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٨٦* ب س م * * التَّبَسُّمَ * دون الضحك وقد * بَسَمَ * من باب ضرب فهو * باسِمٌ * و * ابْتَسَمَ * و * تبسَّمَ * و * المَبْسِمُ * بوزن المجلس الثغر ورجل * مِبْسامٌ * و * بَسّامٌ * كثير التبسم
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٧٢١بَسَمَ
1 بَسَمَ بسم بٱسم سم : see 5, with which it is syn. ― -b2- [Hence,] مَا بَسَمْتُ فِى الشَّىْءِ (tropical:) I did not taste the thing. (K, TA.)
تبسّم
5 تبسّم بسم تبسم ; and ↓ ابتسم; and ↓ بَسَمَ, aor. بَسِمَ inf. n. بَسْمٌ (S, M, Msb, K) and مَبْسَمٌ; (K, * TA;) [He smiled;] these verbs signify less than ضَحِكَ [so that they are properly explained by the Latin subrisit]: (S, Msb:) or he
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣١٧بَسَمَ
بَسَمَ I ( n. ac. بَسْم 1 ),
a. Smiled.
تَبَسَّمَ
تَبَسَّمَ V , اِبْتَسَمَ VIII ,
a. see I .
مَبْسَم
مَبْسَم 17 ,
a. Smile.
مَبْسِم
مَبْسِم 18 , ( pl. مَبَاْسِمُ 44 ),
a. Front teeth, mouth; lips.
بَاْسِم
بَاْسِم 21 ,
a. Smiling.
تَبَسَّمَ
N. Ac. تَبَسَّمَ V , N. Ac. اِبْتَسَمَ VIII ,
a. see 17 .
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٣٬٨١٨بسم
بَسَمَ - يَبْسِمُ - تَبَسَّمَ - يَتَبَسَّمُ
بَسَمَ - يَبْسِمُ + كائن + من كائن أو شيء أو أمر: يبدي بحركات فمه ووجهه وكشف أسنانه أنه راض ومسرور: يحرك عضلات الفم والوجه كاشفاً بشكل جزئي عن أسنانه ومبعداً زاويتي الفم نحو الطرفين البعيدين ليعبر بلغة حركة الوجوه أنه راض ومسرور من الكائن أو الأمر أو الشيء
تَبَسَّمَ - يَتَبَسَّمُ : على وزن "
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٣ (الإجمالي: ١٨)
- وزع
الآيات المشتركة: ١ · Vedia heybe demektir
- ضحك
الآيات المشتركة: ١ · İri hurma tanesi, dolgun veya dolu demektir
- رضي
الآيات المشتركة: ١ · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
- شكر
الآيات المشتركة: ١ · Sütle dolu memedir
- ولد
الآيات المشتركة: ١ · “Yavru” demektir
- دخل
الآيات المشتركة: ١ · Dahl: Kuytu yer demektir
- نعم
الآيات المشتركة: ١ · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
- صلح
الآيات المشتركة: ١ · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
- عبد
الآيات المشتركة: ١ · Ana kapının önündeki bekçidir
- رحم
الآيات المشتركة: ١ · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
- عمل
الآيات المشتركة: ١ · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- ربب
الآيات المشتركة: ١ · Ribve, tümsek demektir
الآيات التي ورد فيها(١)
فَتَبَسَّمَ ضَاحِكًا مِنْ قَوْلِهَا وَقَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ …
Gülümsedi
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بسم |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ضحك, كشر, بشش |
| Zıt Kök | عبس |
| Çekirdek Özet 1 | Dudakların sessizce aralanıp ön dişlerin belirmesi; çiçeğin veya şimşeğin hafifçe yarılıp parıldaması |
| Çekirdek Özet 2 | İçsel bir neşenin, kavrayışın ve hayretin taşkınlığa varmadan, edep ve sükûnet dairesinde dışa vurumu |
| Çekirdek Özet 3 | Bilinçli farkındalık ile duygusal tepki arasındaki itidalli denge ve vakar hâli |
| Kritik Hata Riski | Tebessümü salt kahkahasız gülüş sanıp arkasındaki ince kavrayış, hayret ve şükür bileşenini gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بس | Sıkışmış bir şeyin dışarı sızması, hafifçe açılması, ufalanarak veya sessizce yayılması | م | Son harfteki dudak kapanması ve toparlayıcılık unsuru, açılmayı dağıtmayıp dudak kenarlarında kontrollü, sessiz ve estetik bir parıldama hâline dönüştürmüştür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, sınırlandırılmış iç alan | Varlığın veya bedenin iç dünyasında, zihinsel ve kalbî alanda beliren durumu imler. |
| س | Diken, destek; tutunma, aradan sıyrılma, sivrilme | İçerideki hissin veya enerjinin yüzeye, sınır boyuna doğru hafifçe sızmasını ve dişlerin aralanmasını imler. |
| م | Su; akış, toplanma, dudakların birleşimi ve dinginlik | Taşan neşenin taşkınlığa ve sese dönüşmeden dudak sınırında toplanmasını, sükûnetle akmasını imler. |
| بسم | Çadırın içinden sıyrılıp sükûnetle beliren ışık | İç dünyada beliren kavrayış ve sevinç dalgasının, dudakların hafifçe aralanmasıyla yüz hattında dingin ve estetik bir aydınlık oluşturması. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dudakların ses çıkarmaksızın hafifçe aralanarak ön dişlerin beyazlığının görünmesi; şimşeğin buluttan hafifçe çakması veya goncanın taç yapraklarının yarılıp uç vermesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde sevgilinin ön dişlerinin parlaklığı ve tebessüm anındaki beyazlığı şimşek pırıltısına ve ıslak papatyaya benzetilerek tasvir edilir. Şairler dudakların aralanmasını ve dişlerin parıldamasını tebessüm kavramıyla aktarırlar. |
| Erken Arapça kullanım | Klasik hadis rivayetlerinde peygamberî gülüşün niteliği tanımlanırken tebessüm kelimesi öne çıkar: كَانَ جُلُّ ضَحِكِهِ التَّبَسُّمَ (Onun gülüşünün ekserisi tebessüm idi). Ayrıca şimşeğin bulut arasından çakması da Arapçada اِبْتَسَمَ السَّحَابُ عَنِ الْبَرْقِ şeklinde ifade edilmiştir. |
المصدر Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça بسم kökü, merkezi Sami dil sahasında daha çok fiziki dudak hareketi ve sessiz sevinç ifadesi üzerinden özelleşmiş bir köktür. Diğer Sami dillerinde (örneğin İbranice ve Süryanicede) gülme ve sevinç genellikle ضحك kökünün soydaşlarıyla (İbranice ṣāḥaq / śāḥaq) veya sevinç bildiren genel köklerle karşılanırken, Arapçada بسم kökü sesli gülmeden (ḍaḥik) ayrışan, dudakların uç vermesi, ön dişlerin belirmesi ve sükûnetle yarılma anlamını üstlenerek fonosemantik bir özelleşmeye uğramıştır. Kökün biliteral katmanındaki بس unsuru, baskının hafifletilmesi ve sızma fikrini taşırken, labial olan م harfi ağzın sınırlarını belirleyerek eylemin fısıltısız ve sessiz bir aydınlanma hâli olarak kalmasını sağlamıştır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lane’s Lexicon.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بسم kökünden türeyen tebessüm, ibtisam, mübtesim | Dudakların açılması, şimşeğin parlaması ve goncanın uç vermesi bağlamında içsel sevinç ve letafetin dışa vurumu. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İkili çekirdek بس ile ses ve dudak hareketini niteleyen kökler | Sami zemininde gülme fiilinin genel sesli köklerinden ayrılarak dudak sınırında sessizleşen özgün Arapça leksikal açılım. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış halkalarda bağımsız ve güvenilir bir morfolojik soydaşlık tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بسم | Anlamlı | Sessizce gülümsemek | Dudakların aralanıp dişlerin parıldaması, çiçeğin açılması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| بمس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş terk edilmiştir | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydı |
| سبم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş terk edilmiştir | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydı |
| سمب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş terk edilmiştir | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydı |
| مبس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş terk edilmiştir | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydı |
| مسب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş terk edilmiştir | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydı |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بسم | Merkez | Tebessüm, sessiz tefekkürî sevinç | Ses çıkarmadan dudakların aralanması ve tefekkür kaynaklı aydınlanma | Gülümsemenin en mutedil, edepli ve sessiz hâlidir |
| ضحك | Komşu | Gülmek, açığa çıkmak | Sese ve dışa vuruma açık, neşenin veya şaşkınlığın belirgin tezahürü | Tebessümden daha ileri ve sesli olabilen gülme derecesi |
| كشر | Komşu | Dişleri göstermek | Dudakları çekerek dişleri belirgin kılmak; bazen tehdit bazen yalın sırıtma | Tebessümdeki letafet ve iç neşe unsuru olmaksızın salt diş açılması |
| بشش | Komşu | Güler yüz göstermek | Muhataba karşı yüz aydınlığı, ferahlık ve sıcak karşılama | Tebessümün kişiler arası ilişkideki sıcaklık ve ünsiyet boyutu |
| عبس | Zıt | Yüz ekşitmek, kaş çatmak | Yüz kaslarının sıkışması, hoşnutsuzluk ve kapanma | Tebessümün tam karşıtı olarak yüzün kararması ve sertleşmesi |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بسم | Dudak aralayarak sessizce gülümsemek | Ses çıkarmaksızın içsel sevinç veya hayretin yüzde parıldaması | Kesin |
| Latince | subridere | Hafifçe gülümsemek | ridere (gülmek) eyleminin hafifletilmiş (sub-) ve sessizleşmiş hâli; tebessümün itidalini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | smile | Gülümsemek | Sesli kahkaha (laugh) olmaksızın yüzün aydınlanması; içsel tefekkür boyutunu her zaman taşımaz | Kesin |
| Almanca | lächeln | Gülümsemek | lachen (gülmek) fiilinin küçültme ve yumuşatma eki almış biçimi; sessiz tebessüm | Güçlü |
| Fransızca | sourire | Gülümsemek | rire (gülmek) kökünden türetilmiş hafif ve sessiz gülme eylemi | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَتَبَسَّمَ ضَاحِكاً | Hayret, idrak ve şükürle harmanlanmış sessiz aydınlanma | Süleyman peygamberin karıncanın sözünü işitip durumun mucizeviliğini kavraması ve ardından şükre yönelmesi; Neml 27:19 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlerin ismeti ve vakarı | Peygamberlerin kahkaha atıp atmayacağı; ciddiyet, vakar ve tebessüm dengesi | Peygamberî tebessümün gafletten değil, ilahî hikmeti temaşadan doğan bir vakar olması |
| Fıkıh | Namazı bozan hâller | Namazda tebessümün namazı ve abdesti bozup bozmadığı | Sesli gülmenin (kahkaha) namazı bozması, tebessümün ise namaza zarar vermemesi |
| Tefsir | Neml Suresi 19. ayetin tahlili | فَتَبَسَّمَ ile ضَاحِكاً kelimelerinin bir arada gelmesinin belagat boyutu | Tebessümün başlangıç, gülümsemenin nihayet olması; kahkaha olmaksızın iç sevincin yüze tam vurması |
| Hadis | Şemâil ve sünnet | Hz. Peygamber’in günlük hayattaki siması ve beşerî ilişkileri | Sadaka niteliğindeki mütebessim çehre ve tebessümün en faziletli gülüş biçimi sayılması |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vakar ve huşû ahlakı | İtidal | Duygusal taşkınlığı sükûnete dönüştürme | Müminin sevinç anında bile taşkın kahkahadan uzak durarak şükür tebessümünü kuşanması | Kesin |
| İlmi | İdrak ve kavrayış anı | Sezgi kıvılcımı | Karmaşık bir meselenin çözüldüğü anki zihinsel aydınlanma | Hakikatin keşfi karşısında alimin yüzünde beliren sessiz kavrayış sevinci | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve adalet | Mutedil güç | Güç sarhoşluğunu engelleyen vakar ve merhamet | Karıncanın sözünü duyan hükümdarın kibre değil, tebessüm ederek merhamet ve adalete yönelmesi | Güçlü |
| İktisadi | Ticari ve sosyal muamele | Güven ve hüsn-i muamele | Sosyal sürtünmeyi azaltan tebessüm sermayesi | Tebessümün karşılıklı güveni artırıcı ve iletişimi kolaylaştırıcı manevi bir değer olması | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Düşük genlikli rezonans / Eşik altı ışıma | Sisteme yüklenen enerjinin gürültüye veya kırılmaya yol açmadan, sadece sınır yüzeyinde hafif bir ışıma ve frekans değişimi üretmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Duygusal denetim ve mikro jestler | Bireyin yoğun bilişsel kavrayış ve duygu durumunu taşkın eylemlere dönüştürmeksizin yüz kaslarıyla kontrollü ve barışçıl biçimde yansıtması | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Tebessümü salt fiziksel, mekanik bir nezaket veya içi boş bir dudak kıvrımı olarak algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da tebessüm, derin bir algılayışın, ince bir kavrayışın, şükrün ve hayretin yüzdeki vakar dolu parıltısıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki tebessüm alelade bir neşelenme sanıldığında, Süleyman aleyhisselamın varlık hiyerarşisindeki en küçük canlıyı idrak edişindeki derin tefekkür ve tevazu fark edilemez. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın nübüvvet ahlakındaki neşe, hayret ve vakar dengesini tek bir fiil üzerinden nasıl kusursuzca kurduğunu gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Neml Suresi 19. ayette peygamberî idrak, hükümdarlık şuuru ve yaratılmışlara şefkatle yaklaşım sahnelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığın somurtkanlık, güç sahibi olmanın ise kibir ve sertlik gerektirdiği yönündeki algıyı yıkar; vakar ile tebessümün bir arada olduğunu gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamDudakların sessizce aralanıp ön dişlerin beyazlığının uç vermesi; goncanın yaprak ucunu göstermesi veya şimşeğin hafifçe parıldaması.
- Soyut anlamİçsel idrak, sevinç ve hayretin hiçbir gürültü ve taşkınlığa meydan vermeksizin dingin bir vakarla dışa yansıması.
- Sistematik karşılıkGüç, bilgi ve duygunun birleştiği kavşakta kontrolsüz taşmayı engelleyen estetik ve ahlaki sınır sigortası.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde içsel sevinç, hayret veya bilişsel uyarımı; bilinçli farkındalık ve vakar denetimini; ise yüzeydeki tebessüm tepkisini temsil eder. Model, oluşan tepkinin genliğinin maksimum patlama eşiği olan seviyesinden çok küçük olduğunu () ve ses frekansının sıfıra eşit olduğunu () ifade ederek sessiz ve kontrollü aydınlanmayı gösterir.