حبك
ح - ب - ك
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٣
Hubuk kumluk üzerindeki izler demektir. Rüzgarın kum üzerinde oluşturduğu çizgiler.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Hubuk kumluk üzerindeki izler demektir. Rüzgarın kum üzerinde oluşturduğu çizgiler.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٠٢٥باب الحاء والكاف والباء معهما
ك ح ب، ك ب ح، ح ب ك مستعملات
كحب:
الكَحْبُ: البَرْوَقُ بلغة اليَمَن، والحبَّة منه كَحْبة.
كبح:
الكَبْحُ: كَبْحُكَ الدابَّة باللِّجام، وهو قَرْعُك إيّاها.
حبك:
حَبَكتْهُ بالسيف حَبْكاً: وهو ضَربٌ في اللَّحْم دون العَظْم، ويقال: هو مَحْبُوكُ العَجْز والمَتْن إذا كان فيه استِواء مع إرتفاع، قال الأعشى:
على كُلِّ مَحبُوكِ السَّراة كأنَّـه عُقابٌ هَوَتْ من مَرْقَبٍ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٧٨٠الحِباكُ والحَبيكَةُ: الطريقة في الرمل ونحوِه، وجمع الحِباكِ حُبُكٌ، وجمع الحَبيكَةِ حَبائِكُ. وقوله تعالى: "والسَماءِ ذاتِ الحُبُكِ". قالوا: طرائق النجوم. وقال الفراء: الحُبُكُ تكسُّرُ كلِّ شيءٍ، كالرمل إذا مرّتْ به الريحُ الساكنة، والماءِ القائم إذا مرّت به الريح. ودِرْعُ الحديد حُبُكٌ أيضاً. والشعرةُ الجعدةُ تَكَسُّرُهَا حُبُكٌ. قال زهير بن أبي سلمى:
مُكَلَّلٌ بأُصولِ النَجْمِ تَنْسُـجُـهُ
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٬٧٣٢ح ك ب
حبك ، كحب ، كبح : ( مستعملات ) .
حبك : قال الليث : حَبَكْتُه بالسّيْف حَبْكا وهو ضَرْب في اللَّحْم دُونَ العَظْم .
ابن هانىء عن أبي زيد : يقال حَبَكْتُه بالسَّيْف حَبْكاً إذا ضَرَبْتَه به .
الليث : إنَّه لمَحْبوكُ المَتْن والعَجُز إذا كان فيه اسْتِوَاء مع ارتِفَاع ، وأنشد :
على كُل مَحْبوك السَّرَاةِ كأَنَّه
عُقابٌ هَوَتْ من مَرْقَبٍ وتَعَلَّتِ
وقال غيره : فرسٌ مَحْبوكُ الكَفَلِ أي
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٨٬٣٢١(باب الحاء والباء وما يثلثهما)
(حبج) الحاء والباء والجيم ليس عندي أصلاً يعوّل عليه ولا يُفَرّع منه، وما أدري ما صحّة قولهم: حَبَجَ العَلَمُ بَدَا، وحَبَجَت النارُ: بدَتْ بَغْتَةً. وحَبِجَت الإبل، إذا أكلت العَرفَج فاشتكت بطونَها، كلُّ ذلك قريبٌ في الضَّعف بعضُه مِن بعض. وأما حَبَجَ بها، فالجيم مبدلةٌ من قاف.
(حبر) الحاء والباء والراء أصلٌ واحد منقاسٌ مطّرد، وهو الأَثرُ في حُسْنٍ وبَهاء.
(باب الحاء والباء وما يثلثهما) (حبج) الحاء والباء والجيم ليس عندي أصلاً يعوّل عليه ولا يُفَرّع منه، وما أدري ما صحّة قولهم: حَبَجَ العَلَمُ بَدَا، وحَبَجَت النارُ: بدَتْ بَغْتَةً. وحَبِجَت الإبل، إذا أكلت العَرفَج فاشتكت بطونَها، كلُّ ذلك قريبٌ في الضَّعف بعضُه مِن بعض. وأما حَبَجَ بها، فالجيم مبدلةٌ من قاف. (حبر) الحاء والباء والراء أصلٌ واحد منقاسٌ مطّرد، وهو الأَثرُ في حُسْنٍ وبَهاء. فالحَبَار: الأثَر. قال الشاعر([1]) يصف فرساً: ولم يقلِّبْ أرضَها البَيْطارُ *** ولا لِحَبْليه بها حَبَارُ ثم يتشعَّب هذا فيُقال للذي يُكتَب به حِبرٌ، وللذي يَكتُب بالحبر حِبرٌ وحَبرٌ، وهو العالِم، وجمعه أحبار. والحَِبْر: الجمال والبهاء. ويقال ذو حَِبْرٍ وسَِبْرٍ. وفي الحديث: "يخرج من النار رجلٌ قد ذَهب حَِبْرُه وسَِبْرُه". وقال ابن أحمر: لبِسْنا حِبْرَهْ حتى اقتُضِينا *** لأعمالٍ وآجالٍ قُضِينا([2]) والمُحَبَّر: الشيء المزَيَّن. وكان يقال لطُفيلٍ الغنويِّ محبِّر؛ لأنه كان يحبّر الشعر ويزيِّنه. وقد يجيء في غير الحُسْنِ أيضاً قياساً. فيقولون حَبِر الرجلُ، إذا كان بجلده قروحٌ فبرِئتْ وبقيت لها آثار. والحَِبْر([3]): صُفرة تعلُو الأسنان. وثوبٌ حَبِيرٌ من الباب الأول: جديدٌ حَسَن. والحَبْرَةُ: الفرح. قال الله تعالى: ﴿فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ﴾ [الروم 15]، ويقال قِدْحٌ مُحبَّر، أجيد بَرْيُه. وأرضٌ مِحبارٌ: سريعة النبات. والحَبِير من السحاب: الكثير الماء. ومما شذَّ عن الباب قولهم: ما فيه حَبَرْبَرٌ، أي شيءٌ. والحُبَارَى: طائر ويقولون: "مات فلانٌ كَمَدَ الحُبَارَى" وذلك أنها تُلقِي ريشَها مع إلقاء سائر* الطيرِ ريشَه، ويُبطئ نباتُ ريشها. فإذا طار الطير ولم تَقْدِر هي على الطَّيران ماتت كَمَداً. قال: وزَيدٌ ميِّتٌ كَمَد الحُبارَى *** إذا ظعنت هُنَيْدةُ أو مُلِمُّ([4]) أي مقاربٌ. وقال الراعي في الحُبارى: حلفتُ لهم لا يحسبون شَتِيمَتِي *** بعَيْنَيْ حُبارَى في حِبالةِ مُعْزِبِ([5])رأتْ رجلاً يسعى إليها فحملقَتْ *** إليه بمَأْقي عينها المتقلِّبِتنوشُ برجليها وقد بَلّ ريشَها *** رَشاشٌ كغِسْلِ الوفرة([6])… المُعْزِب([7]): الصائد؛ لأنه لا يأوي إلى أهله. وحَمْلقَتْ: قَلَبت حملاقَ عينِها. والمعنى أن شتمكم إيّاي لا يذهب باطلاً، فأكون بمنزلةِ الحبارى التي لا حيلة عندها إذا وقعت في الحِبالة إلا تقليبُ عينها. وهي من أذَلّ الطير. وتنوشُ برجليها: تضربُ بهما. والغِِسْل: الخِطمى. يريد سلحَتْ على ريشها. ومثلُه قول الكُميت: وَعِيدَ الحُبارَى من بعيدٍ تنفَّشت *** لأزرقَ مَعْلولِ الأظافير بالخَضْبِ([8]) (حبس) الحاء والباء والسين. يقال حَبَسْتُه حَبْساً. والحَبْس: ما وُقِف. يقال أَحْبَسْتُ فرساً في سبيل الله ([9]). والحِبْسُ: مَصنعةٌ للماء، والجمع أحباس. (حبش) الحاء والباء والشين كلمةٌ واحدة تدلُّ على التجمُّع. فالأحابيشُ: جماعات يتجمَّعون من قبائلَ شتَّى. قال ابن رَوَاحةَ: وجئنا إلى موجٍ من البحر زاخرٍ *** أحابِيشَ منهم حاسرٌ ومُقَنَّعُ([10]) (حبص) الحاء والباء والصاد ليس أصلاً. ويزعمون أنّ فيه كلمةً واحدة. ذكر ابن دريد([11]): حَبَصَ الفَرَسُ، إذا عدا عدْواً شديداً. (حبض) الحاء والباء والضاد أصلان: أحدهما التحرّك، والآخَرَ النقص. فالحَبَضُ: التحرُّك، ومنه الحابض، وهو السَّهم الذي يقع بين يدي رامِيهِ، وذلك نقصانه على الغرض([12]). ويقال حَبَضَ ماءُ الرّكِيَّة: نَقَص. ويقال من الثاني: أحْبَض فلانٌ بِحقِّي إحباضاً، أي أبطله. وأمَّا المحابض، وهي المَشاوِر: عيدانٌ تُشْتار بها العَسَل([13])، فممكن أن يكون من الأول. قال ابن مُقبِل: كأنَّ أصواتَها من حيثُ تسمعُها *** صَوْتُ المحابض ينْزعِن المَحارينا([14]) (حبط) الحاء والباء والطاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على بطلانٍ أو ألَمٍ. يقال: أحبط اللهُ عملَ الكافر، أي أبطله. وأمّا الألَم فالحَبَط: أن تأكل الدَّابةُ حَتَّى تُنْفَخ لذلك بطنُها. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إنّ مما يُنبِت الرَّبيعُ ما يقتُل حَبَطاً أو يُلِمّ". وسُمِّي الحارثُ الحَبَِطَ([15]) لأنّه كان في سفرٍ؛ فأصابه مثلُ هذا. وهم هؤلاء الذين يُسَمَّوْن الحَبِطَاتِ من تميم. ومما يقرب من هذا الباب حَبِطَ الجِلدُ، إذا كانت به جراحٌ فَبَرَأت وبقيتْ بها آثارٌ. (حبق) الحاء والباء والقاف ليس عندي بأصلٍ يُؤخَذُ به ولا معنى له. لكنهم يقولون حبَّق متاعَه، إذا جمعه. ولا أدري كيف صحَّتُه. (حبك) الحاء والباء والكاف أصل منقاسٌ مطّرِد؛ وهو إحكام الشَّيء في امتدادٍ واطِّراد. يقال بعيرٌ مَحْبُوكُ القَرَى، أي قويُّه. ومن الاحتباك الاحتباء، وهو شد الإزار؛ وهو قياس الباب. وحُبُك السماء في قوله تعالى: ﴿وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْحُبُكِ﴾ [الذاريات 7]، فقال قومٌ: ذاتِ الخَلْق الحَسن المُحْكَم. وقال آخرون: الحُبُك الطرائق، الواحدة حَبِيكة. ويراد بالطّرائِق طرائِق النُّجوم. ويقال كساءٌ مُحَبَّكٌ، أي مخطَّط. (حبل) الحاء والباء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على امتداد الشيء. ثمّ يحمل عليه، ومَرْجِع الفروع مرجعٌ واحد. فالحبل الرَّسَن، معروف، والجمع حِبال. والحبل: حبل العاتق. والحَبل: القطعة من الرّمل يستطيل. والمحمول عليه الحَبْل، وهو العهد. قال الأعشى: وإذا تُجَوِّزها حبالُ قبيلةٍ *** *أخذت من الأخرى إليك حبالَها([16]) ويريد الأمانَ وعُهودَ الخََُِفارة. يريد أنّه يُخفَر من قبيلةٍ حتّى يصل إلى قبيلةٍ أخرى، فتخفر هذه حتّى تبلغ. والحِبالة: حِبالة الصائد. ويقال احتَبَلَ الصّيدَ، إذا صادَهُ بالحبالة. قال الكميت: ولا تجعلوني في رجائِيَ وُدَّكُمْ *** كَراجٍ على بيض الأنوق احتبالَها([17]) لا تجعلوني كَمنْ رجا مَن لا يكون؛ لأنّ الرخَمَة لا يُوصَل إليها، فمَنْ رجا أن يَصِيدَها على بيضها فقد رجا ما لا يكون. وأمّا قول لبيد: ولقد أغْدُو وما يُعْدِمُني *** صاحبٌ غَيْرُ طويلِ المحْتَبَلْ([18]) فإنّه يريد بمحتَبَلِهِ أرساغَه، لأنّ الحبلَ يكون فيها إذا شُكِلَ. ويقال للواقف مكانَه لا يفرّ. "حَبِيلُ بَرَاحٍ"، كأنّه محبولٌ، أي قد شُدّ بالحِبال. وزعم ناسٌ أنّ الأسدَ يقال له حَبِيلُ بَرَاحٍ. ومن المشتق من هذا الأصلِ الحِبْل، بكسر الحاء، وهي الداهية. قال: فلا تَعْجَلِي يا عَزَّ أنْ تتفهَّمِي *** بنُصْحٍ أتَى الواشونَ أم بِحُبولِ([19]) ووجْهُهُ عندي أنّ الإنسان إذا دُهِي فكأنّه قد حُبِل، أي وقع في الحِبالة، كالصَّيد الذي يُحبَل. وليس هذا ببعيدٍ. ومن الباب الحَبَل، وهو الحَمْل، وذلك أن الأيّام تَمْتَدُّ به. وأمّا الكَرْم فيقال له حَبْلة وحَبَلَة، وهو من الباب، لأنه في نباتِهِ كالأرشية. وأما الحُبْلَة فثمر العِضاه. وقال سعد بن أبي وقّاص: "كنا نَغزُو مع النبيِّ صلى الله عليه وآله وسلم وما لنا طعامٌ إلاّ الحُبْلَة وورق السَّمُر". وفيما أحسب أنّ الحُبْلَة، وهي حَلْي يُجعَل في القلائد، من هذا، ولعلَّه مشبَّه بثمرِهِ. قال: ويَزِينها في النَّحر حَلْيٌ واضِحٌ *** وقلائدٌ من حُبْلَةٍ وسُلوسِ([20]) (حبن) الحاء والباء والنون أصلٌ واحدٌ، فيه كلمتان محمولةٌ إحداهما على الأخرى. فالحِبْن كالدُّمَّل في الجَسد، ويقال بل الرّجُل الأحْبَن الذي به السِّقْي([21]). والكلمة الأُخْرى أمُّ حُبَيْن، وهي دابّة قدرُ كفِّ الإنسان. (حبو) الحاء والباء والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو القُرْب والدنُوّ؛ وكل دانٍ حابٍ. وبه سُمِّي حَبِيُّ السَّحاب، لدنُوِّه من الأفق. ومن الباب حبَوْتُ الرّجلَ، إذا أعطيتَه حُبْوة وحِبْوة، والاسم الحِباء. وهذا لا يكون إلا للتألُّف والتقريب. ومنه احتَبَى الرّجُل، إذا جَمَع ظَهْرَه وساقَيه بثوبٍ، وهي الحِبوة والحُبْوة أيضاً، لغتانِ. والحابي: السهم الذي يزحَفُ إلى الهَدَف. والعرب تقول: حبَوْت للخَمْسِينَ، إذا دنوتَ لها. وذكر الأصمعيُّ كلمةً لعلها تبعُد في الظاهر من هذا الأصل قليلاً، وليست في التحقيق بعيدة قال: فلان يَحْبُو ما حَوْلَه، أي يحميه ويَمنعُه. قال ابنُ أحمر: وراحَتِ الشَّوْلُ ولم يَحْبُها *** فَحْلٌ ولم يَعْتَسَّ فيها مُدِرّْ([22]) ويقال، وهو القياس المطَّرِد، إنّ الحِبَى مقصور مكسور الحاء: خاصّةُ المَلِك، وجمعه أحْبَاء. وقال بعضهم: بل الواحد حَبَأٌ مهموز مقصور. وسمي بذلك لقُربه ودُنُوِّه. فلم يُخْلِفْ من الباب شيءٌ. والله أعلم. ---------------------------------------------------------------ـ ([1]) الأولى أن يقول "الراجز"، وهو حميد الأرقط، كما في اللسان (حبر). وانظر ما سيأتي في "قلب". ([2]) البيت في المجمل واللسان (حبر). ([3]) يقال بالفتح والكسر وبكسرتين. ([4]) لأبي الأسود الديلي كما في الحيوان (5: 445). وانظر الأغاني (11: 117) واللسان (5: 232). ([5]) في الأصل: "المغرب"، والسباق يقتضي ما أثبت. ([6]) كذا ورد البيت منقوصاً. ([7]) في الأصل: "المغرب"، تحريف. ([8]) البيت في الحيوان (5: 452). ([9]) يقال حبسه وأحبسه وحبسه بالتشديد، اللسان والقاموس. ([10]) البيت في المجمل (حبش). ([11]) الجمهرة (1: 223). ([12]) كذا. ولها وجه. ([13]) في اللسان: "والعرب تذكر العسل وتؤنثه. وتذكيره لغة معروفة والتأنيث أكثر". ([14]) البيت في اللسان (حبض، حرن)، وسبق عجزه في (حرن). ([15]) هو الحارث بن مازن بن مالك بن عمرو بن تميم. انظر اللسان (9: 141) حيث تجد مع هذا قولاً آخر في الحبطات. ([16]) ديوان الأعشى 24 والمجمل واللسان (جعل). ([17]) في الأصل: "ولا تحبكوني"، صوابه في الحيوان (7: 20) ونهاية الأرب (10: 208). ([18]) ديوان لبيد 14 طبع 1881 واللسان (حبل). وأعدمني الشيء: لم أجده. ([19]) البيت لكثير، كما في المجمل واللسان (حبل). ([20]) البيت لعبد الله بن سليم الغامدي، كما في اللسان (سلس، حبل)، وانظر المفضليات (1: 114). وفي الأصل: "ويزينه"، صوابه من المجمل واللسان. وعجزه في (سلس). ([21]) السقي، بالفتح والكسر: ماء أصفر يقع في البطن. ([22]) لم يعتس فيها مدر: أي لم يطف فيها حالب يحلبها. وفي الأصل: "ولم يغلس"، صوابه في المجمل واللسان (حبا). ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٤٢٩- قال تعالى: ﴿والسماء ذات الحبك﴾ [الذاريات/7]، هي ذات الطرائق فمن الناس من تصور منها الطرائق المحسوسة بالنجوم والمجرة، ومنهم من اعتبر ذلك بما فيه من الطرائق المعقولة المدركة بالبصيرة، وإلى ذلك أشار بقوله تعالى: ﴿الذين يذكرون الله قياما وقعودا وعلى جنوبهم ويتفكرون في خلق السموات والأرض ربنا ما خلقت هذا باطلا سبحانك فقنا عذاب النار﴾ [آل عمران/191]. وأصله من قولهم: بعير حبوك القرا (القرا: الظهر)،
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٧٨١ح ب ك
" والسمـاء ذات الحبـك " وللريـح فـي المـاء والرمـل حبك وحبائك وحبيك أي طرائق الواحد حبيكة وحباك وما أحسن ما حبكتها الرياح: قال زهير يصف غديراً: مكلـل بأصـول النجـم تنسجه ريح خريق لضاحي مائه حبك وكساء محبك: مخطط.
وكأن خطه وشيٌ محبوك وذهب مسبوك وللشعر الجعد حبك.
وقال: وما أملح حباك هذه الحمامة وهو الخط الأسود على جناحها وجود حباك الثوب أي كفافهن وحبكـت الثـوب: كففتـه
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٤٬٨٢٠الحَبْك: الشدّ. واحْتَبك بإِزاره: احْتَبَى به وشدَّه إِلى يديه. والحُبْكة: أَن ترخي من أَثناء حُجْزتك من بين يديك لتحمل فيه الشيء ما كان، وقيل: الحُبْكة الحُجْزة بعينها، ومنها أُخِذ الاحْتِباكُ، بالباء، وهو شد الإِزار. وحكي عن ابن المبارك أَنه قال: جعلت سواك في حُبكي أَي في حُجْزتي.
وتَحَبَّكَ: شد حُجْزته. وتَحَبَّكتِ المرأَة بنِطاقها: شدته في وسطها. وروي عن عائشة: أَنها كانت تَحْتَبِك تحت دِرعها
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٥٦٠* ح ب ك * * الحِبَاكُ * و * الحَبِيكةُ * الطريقة في الرمل ونحوه وجمع الحباك * حُبُكٌ * وجمع الحبيكة * حَبَائِكُ * وقوله تعالى ﴿والسماء ذات الحُبُك﴾ قالوا طرائق النجوم وقال الفرّاء * الحُبُكُ * تكسر كل شيء كالرمل إذا مرت به الريح الساكنة والماء القائم إذا مرت به الريح ودِرع الحديد لها حُبك أيضا والشعرة الجعدة تكسُّرها حُبُك وفي حديث الدجَّال ﴿أن شعره حُبُك﴾ و * حَبَكَ * الثوب أجاد نسجه وبابه
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٧٬٣١١الحبك: الشد والإحكام وإجادة العمل والنسج وتحسين أثر الصنعة في الثوب يقال: حبكه يحبكه ويحبكه من حدى ضرب ونصر حبكا: أجاد نسجه وحسن أثر الصنعة فيه كاحتبكه: أحكمه وأحسن عمله فهو حبيك ومحبوك يقال: ثوب حبيك ومحبوك: أحكم نسجه، وكذلك وتر حبيك، وأنشد ابن الأعرابي لأبي العارم:
فهيأت حشرا كالشهاب يسوقه ممر حبيك عاونته الأشاجع
والحبك: القطع وضرب العنق يقال: حبكه بالسيف
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٩٬٥٤٥حَبَكَهُ
1 حَبَكَهُ حباك حبك حبكه حبكة , aor. حَبِكَ (S, K) and حَبُكَ , (K,) inf. n. حَبْكٌ, (S, K,) He bound it, or tied it; and made it fast, or firm: (K: [see also 2:]) he made it well: (TA:) he wove it well, (S, K, TA,) and firmly, or compactly; (TA;) namely, a piece of cloth: (S, K, TA:) he made the effect of the work therein to be beautiful; i. e., in a piece of cloth: and ↓ احتبكهُ
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٩٢٨حَبَكَ
حَبَكَ I , U ( n. ac. حَبْك 1 ),
a. Bound, tied; wove strongly, firmly.
حَبَّكَ
حَبَّكَ II ,
a. Made firm, fast, tied, tightened fastened.
أَحْبَكَ
أَحْبَكَ IV ,
a. Did carefully and well.
حَبَّكَ
حَبَّكَ II (
a. b ) Wove; twisted, plaited.
تَحَبَّكَ
تَحَبَّكَ V ,
a. Girded himself; wrapped round himself.
b. Was well geared ( machinery ).
اِحْتَبَكَ
اِحْتَبَكَ VIII ,
a. see
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٢٠٬١٥٢حبك
حَبَكَ - يَحْبِكُ (حَبَكَ - يَحْبُكُ) - حَبْكَة - حُبُك
حَبَكَ - يَحْبِكُ (حَبَكَ - يَحْبُكُ) + كائن + شيئاً (ثوباً أو بناء) أو أمراً: ينسجه ويجيد نسجه بشكل ثابت ومحكم ومترابط ووثيق وشديد
حَبْكَة: على وزن " فَعلة ": اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " حَبَكَ - يَحْبِكُ ": النسج الثابت والمترابط والمحكم والوثيق الشديد
حُبُك: جمع " حَبْكَة "
الصيغ(١)
الآيات التي ورد فيها(١)
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حبك |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نسج, حكم, عقد, نهج |
| Zıt Kök | نقض |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi sağlamca bağlamak, sıkıca dokumak, rüzgârın kumda veya suda bıraktığı dalgalı ve düzenli çizgiler oluşturmak. |
| Çekirdek Özet 2 | Kozmik yapıda, semada ve varlık planında hiçbir boşluk veya sapma bırakmayan muntazam yörüngeler ve muhkem doku. |
| Çekirdek Özet 3 | Parçaların rastgele değil, birbirine kenetlenmiş yollar ve yasalar ağı biçiminde tahkim edilmesi. |
| Kritik Hata Riski | Âyetteki nitelemeyi salt görsel bir süs veya soyut bir benzetme sayıp kâinatın ve hakikatin dokusal, yörüngesel ve yapısal tutarlılığını gözden kaçırmak. |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حب | Kuşatmak, tutmak, unsurları bir arada tutarak bağlamak; nitekim حبب kökünde sevgi ve içten bağlılık, حبس kökünde alıkoyup kuşatma, حبل kökünde uzayan bağ ve ip, حبط kökünde bağın çözülüp amelin dağılması, حبر kökünde ise iz ve nakış bırakma anlamı ortaktır. | ك | Kuşatma ve tutma nüvesini avuç içi gibi sıkıştırma, bükme ve düzenli sıralar halinde dokuma veya yollar oluşturma yönünde daraltarak muhkem bir strüktüre dönüştürür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Bir alanı dış etkenlerden koruyarak çevirme, dağılmayı önleyen sınır çekme. |
| ب | Ev, çadır | İçeride tutma, barındırma, unsurları güvenli bir hazne içinde toplama. |
| ك | Avuç içi | Kavrama, eğme, sıkıca tutarak şekillendirme ve kaplama. |
| حبك | Çevrelenmiş bir alanda bulunan unsurları dağılmayacak biçimde kavrayıp birbirine geçirmek, sıkı bir bağ ve düzenli çizgiler dokusu kurmak. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dokumacının kumaşı sıkı ve muntazam dokuması; rüzgârın çöl kumu veya durgun su yüzeyinde meydana getirdiği dalgalı ve intizamlı yivler; at veya devenin sırtındaki gergin, düzgün ve sağlam et dokusu. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ, devesinin veya atının sırt kaslarının gergin ve sağlam yapısını överken bu kökü kullanır: على كل محبوك السراة كأنه / عقاب هوت من مرقب وتعلت |
| Erken Arapça kullanım | Züheyr b. Ebî Sülmâ, berrak suyun rüzgâr tesiriyle çizgi çizgi dalgalanmasını anlatırken kökü şöyle zikreder: مكلل بأصول النجم تنسجه / ريح خريق لضاحي مائه حبك ; ayrıca erken dönem savaş tasvirlerinde zırh veya kılıç üzerindeki menevişli örgü için حَبِيك البيض tabiri kullanılmıştır. |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça حبك kökü, Sami dillerinde bağlama, kavrama, kollarla sarma ve birbiri ardınca kenetleme semantik dairesiyle doğrudan bağlantılıdır. Kökün İbranicedeki ח-ב-ק (ḥ-b-q: kucaklamak, göğsüne basmak, kolları birbirine kenetlemek) ve Süryanicedeki ܚܒܩ (ḥbaq: sıkıca bağlamak, sarmak, dolamak) fiilleriyle fonetik ve kavramsal paralelliği açıktır. Bu ortak arka planda temel eylem bedensel veya ipliksi unsurların birbirine dolanarak boşluksuz bir kavrayış üretmesidir. Arapça bu kökü çöl hayatının gözlemleriyle genişletmiş; yalnızca iki kolun sarılmasıyla sınırlı tutmayıp kumaş örgüsüne, rüzgârın kum ve su üzerindeki çizgilerine, demir zırh halkalarına ve nihayet gökyüzünün yıldız yörüngeleriyle örülmüş kozmik dokusuna aktararak estetik ve yapısal bir mükemmellik göstergesi kılmıştır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Dokumayı sıkılaştırmak, kuşağı bele bağlamak (ihtibâk), rüzgârın kum ve suda açtığı yivler (hubuk). | Sıkılaştırma ve intizamlı çizgiler oluşturma eylemi temel anlam eksenidir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ḥ-b-q (kavramak, sarılmak) ve Süryanice ḥbaq (kuşatmak, bağlamak). | Kökün Sami ortak mirasındaki sarma ve bağlama fonksiyonu ses denkliğiyle örtüşür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda bükme ve sarma kökleri. | Geniş aile içinde zayıf semantik temaslar bulunmakla birlikte dolaysız bağ sınırlıdır. | Muhtemel |
المصدر Gesenius, HALOT, David Cohen, Lane’s Lexicon.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حبك | Anlamlı | Muhkem kılmak, sıkı örmek, yivli yollar | Kumaş dokumak, gök yörüngeleri ve rüzgâr çizgileri oluşturmak. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer (Zâriyât 51:7). |
| حكب | Anlamlı | Sıkıştırmak, yük bağını sağlamlaştırmak | Kuşağın veya ipin sırt üzerinde sıkıca bağlanması (habk ile semantik akraba). | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta‘meldir. |
| بحك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| بكح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| كحب | Anlamlı | Şiddetle öksürmek | Göğüsten zorlanarak çıkan ses ve öksürük hali. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle anlam bağı zayıftır. |
| كبح | Anlamlı | Dizginlemek, engellemek | Atın dizginini çekip durdurmak, hareketi frenlemek. | Kur'an'da geçmez; sıkı tutma yönüyle uzaktan teması vardır. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حبك | Merkez | Dokuma ve yörünge | İpleri sıkılaştırmakla birlikte düzenli çizgiler ve yollar ağı meydana getirme. | Hem sağlamlığı hem geometrik ve ritmik intizamı içerir. |
| نسج | Komşu | Dokuma | İplikleri enine ve boyuna birbirine geçirme işi. | Dokuma sürecini anlatır; حبك kökündeki gibi ilave gerginlik ve yörüngesel yol vurgusu taşımaz. |
| حكم | Komşu | Sağlamlaştırma | Bir şeyi bozulmaktan ve fesattan alıkoyacak biçimde muhkem kılma. | Anlam zihni ve nizami sağlamlığa odaklanır; dokusal ve çizgisel biçim şart değildir. |
| عقد | Komşu | Düğümleme | İki ucu birbirine bağlayıp düğüm haline getirme. | Tekil bir bağlantı noktasına işaret eder; ağ ve dalga morfolojisi içermez. |
| نهج | Komşu | Yol | Açık, belirgin ve takip edilen ana güzergâh. | Hubuk gibi birbirine örülmüş yollar ve çizgiler sistemini değil, tekil yolu öne çıkarır. |
| نقض | Zıt | Dağıtma ve çözme | Örülmüş, bükülmüş veya bağlanmış bir yapıyı söküp iptal etme. | Dokunun ve antlaşmanın tamamen bozulup bağların ayrılmasıdır. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حبك | Sıkı dokuma, yivli yollar | Nesnenin dağılmayacak biçimde örülmesi ve düzenli hatlar kazanması. | Kesin |
| Latince | texere, constringere, ordiri | Örmek, sıkıca bağlamak, yörünge çizmek | Dokuma ve bağlama yönünü karşılar; su ve kumdaki doğal dalga desenlerini dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | to weave tightly, orbital tracks, texture | Sıkı dokumak, yörünge yolları, doku | Kozmolojik ve dokusal anlamı verir; Arapçadaki kuşak bağlama gibi somut eylemleri tam kuşatmaz. | Güçlü |
| Almanca | fest weben, Himmelsbahnen, Rillenmuster | Sıkı örmek, gök yolları, yiv motifi | Düzenli yolları ve dokuyu ifade eder; bedeni sıkıştırma nüansını eksik bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | tisser serré, trajectoires célestes, cannelure | Sıkı dokumak, semavi yörüngeler, dalgalı çizgi | Biçimsel yolları ve dokumayı yansıtır; kökün tekil eylem nüanslarını bütünüyle kapsamaz. | Güçlü |
المصدر Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْحُبُكِ | Kozmik yollar, mükemmel yörüngeler ağı ve kusursuz ilahi doku | Kâinatın muazzam intizamına, galaksilerin ve yıldızların birbirine geçmiş hatlarına yemin edilen ve ardından inkârcıların tutarsız ihtilaflarının yerildiği bağlam (Zâriyât 51:7). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kâinattaki nizam ve inayet delili | Âlemin tesadüfle değil, hiçbir çatlak barındırmayan muhkem bir yörüngeler ağıyla yaratıldığı tezinin temellendirilmesi. | Varlıktaki estetik ve kanuni determinizmin ilahi iradeye delaleti. |
| Fıkıh | Namazda örtünme ve setr-i avret | Kadının veya erkeğin namaz kılarken elbisesini veya izarını sıkıca bağlaması (ihtibâk) meselesi. | Elbisenin açılmasını önleyecek biçimde kuşağın muhkem tutulması. |
| Tefsir | Zâriyât 51:7 tefsiri | Habâik ve hubuk kelimelerinin somut yıldız yolları mı, dalgalı çizgiler mi yoksa muhkem yaratılış mı olduğu tartışması. | Semanın maddi ve manevi yollarındaki kusursuzluk ile müşriklerin çelişkili sözleri arasındaki tezadın ortaya konması. |
| Hadis | Rivayetlerde giyim ve cennet tasviri | Hz. Âişe'nin namazda iç elbisesini sıkı bağlamasına dair rivayet ile cennet kumaşlarının dokusuna dair tasvirler. | Giysinin çözülmeyecek şekilde tahkim edilmesi ve mükemmel örgü motifi. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmolojik nizam | Âlemin muhkem yaratılışı ve tevhid dokusu | Parçalanmayı önleme | Kâinatın her noktasında tek bir ilahi yasanın hüküm sürdüğünü ve hiçbir gevşekliğin bulunmadığını gösterir. | Kesin |
| İlmi | Astrofizik ve gök mekaniği | Yörüngeler ağı, kütleçekim dalgaları ve uzay dokusu | Hareketi dengede tutma | Gök cisimlerinin rastgele savrulmayıp kütleçekim eğrileri ve geometrik yollar boyunca akmasını açıklar. | Güçlü |
| Siyasi | Anayasal düzen ve kurumlar ağı | Toplumu bir arada tutan kanun ve adalet örgüsü | Kaosu engelleme | Devletin kurumları arasındaki gevşekliği gidererek kanunları birbirine sımsıkı kenetler. | Muhtemel |
| İktisadi | Entegre üretim ve tedarik ağları | Piyasaların ve ticaret hatlarının birbiriyle örülmesi | Tıkanıklığı aşma | Üretim, bölüşüm ve dolaşımın kesintisiz ve kurallı kanallar üzerinden birbirine bağlanmasını sağlar. | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Uzay-zaman manifoldu, tensör alanları ve geodezik yörüngeler | Genel görelilikte kütlelerin uzay-zaman dokusunu bükmesi ve cisimlerin bu eğrilmiş yüzeydeki belirli yivleri/yörüngeleri izlemesi, kökün sıkı doku ve çizgisel yollar anlamıyla tam bir yapısal örtüşme sergiler. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yapısal bütünleşme ve toplumsal ağ kuramı (network theory) | Bireylerin veya kurumların gevşek ve rastgele ilişkiler yerine birbirine sımsıkı kenetlenmiş düğümler ve yollar vasıtasıyla dayanıklı bir toplumsal doku üretmesi. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Âyetteki kelimeyi yalnızca çıplak gözle görülen yıldız kümeleri veya soyut bir güzellik nitelemesi sayarak lafzı daraltmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, gökyüzünün sadece görsel süsünü değil; birbiriyle iç içe geçmiş yörüngeleri, kütleçekimsel hatları, ilahi emirlerin indiği yolları ve hakikatin tutarlı örgüsünü kuşatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetin hemen ardından gelen "şüphesiz siz çelişkili bir söz içindesiniz" ihtarına bağlanan tezadı kavrayamamak; göğün tutarlı ve dokunmuş nizamına karşılık bâtılın savruk ve tutarsız iddialarını gözden kaçırmak. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kâinat tasavvurunda semanın boş, statik ve ilişkisiz bir kubbe değil; aksine yollarla, yasalarla ve yörüngelerle sımsıkı dokunmuş, dinamik ve muhkem bir sistem olduğunu tek bir kelimeyle özetlediği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kâinatın yaratılışındaki kusursuzluğa, gök cisimlerinin yörüngelerine ve ilahi nizamın tutarlılığına dikkat çeken kozmolojik ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Evrenin rastlantısal bir kargaşa içinde işlediği zannını ve müşrik zihniyetin darmadağınık, tutarsız (muhtelif) inanç sistemini, kâinatın muhkem dokusunu (hubuk) şahit göstererek tashih eder. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamİpleri sıkıca dokuyarak kumaş yapmak; rüzgârın kum ve su üzerinde meydana getirdiği muntazam dalgalar ve yivli izler.
- Soyut anlamDağılmayı önleyen yapısal bütünlük, çelişkisiz kanunlar ağı ve birbirini destekleyen kusursuz nizam.
- Sistematik karşılıkParçaların ayrık kalmayıp belirli yörüngeler ve bağlar üzerinden birbiriyle kenetlendiği kozmik ve toplumsal doku.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde muhkem ve örgülü dokuyu (el-hubuk) temsil eder. semadaki her bir intizamlı yörüngeyi ve yolu, bu yolların indis kümesini, ise parçalanma kabul etmeyen uzay-zaman dokusunu gösterir. İkinci ifade ise bu doku üzerindeki korunum yasasını, yani varlık sisteminde hiçbir enerjinin, emrin veya bağın kaybolmadan tam bir denge ve sağlamlıkla korunduğunu simgeler.