حدب
ح - د - ب
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٣
Tümsek demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Tümsek demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٩٥٩باب الحاء والدال والباء معهما
ح د ب، د ب ح، ب د ح مستعملات
حدب:
الحَدَبة: موضع الحَدَب من ظهْر الأَحْدَب، والاسم: الحَدَبة، وقد حَدِبَ حَدَباً واحدَوْدَبَ ظهرُه. وحَدِبَ فُلانٌ على فُلان حَدَباً أي عَطَفَ عليه وحَنا، وإنّه كالوالد.
والحَدَب: حَدُور في صبَبَ، ومن ذلك حَدَبُ الريح وحَدَب الرَّمْل، وجمعه حِداب، ومنه قوله تعالى: "وهم من كُلِّ حَدَب ينسِلون".
ويقال للدابَّة إذا بَدَتْ حراقيفُه
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٠٢الحَدَبُ: ما ارتفع من الأرض، والجمع الحِداب. ومنه قوله تعالى: "وهُمْ من كل حَدَبٍ يَنْسِلونَ". والحَدَبَةُ: التي في الظَهْرِ، وقد حَدِبَ ظهرُهُ فهو حَدِبٌ، واحدودبَ مثله. وأحدَبه الله فهو رجل أحدب بَيِّنَ الحَدَبِ. وناقة حدباء، إذا بدت حَراقِفُها. ويقال أيضاً: حَدَبَ عليه وتحدَّب عليه، أي تعطَّف عليه.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٬٤٩٦ح د ب
حدب ، دبح ، دحب ، بدح : مستعملة .
حدب : قال الله جلّ وعزّ : ( وَهُمْ مِّن كُلِّ حَدَبٍ يَنسِلُونَ ) ( الأنبيَاء : 96 ) ، قال الليث : الْحَدَبُ : حَدُورٌ في صَبَبٍ ، ومن ذلك حَدَبُ الريح وحَدَبُ الرَّمْلِ والجَمِيعُ الحِدَاب ، وقال الفَرَّاء : ( وَهُمْ مِّن كُلِّ حَدَبٍ يَنسِلُونَ ) ( الأنبيَاء : 96 ) من كُلِّ أكَمةٍ ، ومِنْ كُلِّ مَوْضع مرتَفِع ، وكذلك قال الزَّجَّاجُ : من كلِّ حَدَبٍ ، قال
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٬٣٩٨(باب الحاء والدال وما يثلثهما)
(حدر) الحاء والدال والراء أصلان: الهبوط، والامتلاء.
فالأوّل حَدَرْتُ الشّيءَ إذا أَنزَلْتَه([1]). والحُدُور فعل الحادر. والحَدُور، بفتح الحاء: [المكان([2])] تَنْحَدِر منه.
والأصل الثاني قولُهم للشَّيء الممتلئ حادر. يقال عَينٌ حَدْرَة بَدْرَة: ممتلِئة. وقد مضى شاهدُه([3]). وناقةٌ حادرةُ العينين، إذا امتلأتَا. وسُمِّيت حَدْراء لذلك. ويقال الحيدرة الأسد* ويمكن أن
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٢١٩- يجوز أن يكون الأصل في الحدب حدب الظهر، يقال: حدب (راجع: الأفعال 1/407) الرجل حدبا، فهو أحدب، واحدودب. وناقة حدباء تشبيها به، ثم شبه به ما ارتفع من ظهر الأرض، فسمي حدبا، قال تعالى: ﴿وهم من كل حدب ينسلون﴾ [الأنبياء/96].
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٩٦٥ح د ب
حدب ظهره واحدودب وفي ظهره حدبة.
ومن المجاز: نزلوا في حدب من الأرض وحدبة وهو النشز وما أشرف منها.
" وهم من كل حـدب ينسلـون " ونزلـوا فـي الحداب.
وحدب عليه وتحدب: تعطف وه حدب على أخيه وفيه ما شئت من العطف والحدب على حفدة العلم والأدب.
وناقة حدباء حدبار: بدت حراقفها مـن الهـزال ونـوق حـدب حدابيـر ضم إلى حروف الحدب حرف رابع فركب منها رباعيّ.
وقال الأخطل: ولـولا يزيـد
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٥٬٣٨٣الحَدَبةُ التي في الظَّهْرِ. والحَدَبُ: خُروجُ الظَّهْرِ، ودخولُ البَطْنِ والصَّدْرِ. رجُل أَحْدَبُ وحَدِبٌ، الأخيرة عن سيبويه. واحْدَوْدَبَ ظَهْرُه وقد حَدِبَ ظهرُه حَدَباً واحْدَوْدَبَ وتحادَب. قال العُجَيرُ السَّلولي:
رَأَتْني تحادَبْتُ الغَداةَ، ومَنْ يَكُنْ * فَتًى عامَ عامَ الماءِ فهو كَبِيرُ وأَحْدَبه اللّه فهو أَحْدَبُ، بيّن الحَدَبِ.
واسم العُجْزة: الحَدَبةُ(2)
(2 قوله «العجزة الحدبة»
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٠٦* ح د ب * * الحَدَبُ * ما ارتفع من الأرض و * الحَدَبةُ * بفتح الدال أيضا التي في الظهر وقد * حَدِبَ * ظهره من باب طرب فهو * حَدِبٌ * و * احْدَوْدَبَ * مثله و * أحْدَبَهُ * الله فهو * أحْدَبُ * بين * الحَدَب
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٦٬٣٢٦الحدب محركة هو خروج الظهر ودخول الصدر والبطن بخلاف القعس، وقد حدب كفرح حدبا وأحدب الله زيدا، واحدودب وتحادب، قال العجير السلولي:
رأتني تحادبت الغداة ومن يكنفتى قبل عام الماء فهو كثير وهو أحدب بين الحدب وحدب الأخيرة عن سيبويه. والحدب: حدور وفي بعض النسخ: حدوب بالباء الموحدة بدل الراء ورجحه شيخنا، وأنكر الراء، وجعله تصحيفا، مع أنه الثابت في الأصول المقروة، والنسخ الصحيحة المتلوة، ومثله
الحدب محركة هو خروج الظهر ودخول الصدر والبطن بخلاف القعس، وقد حدب كفرح حدبا وأحدب الله زيدا، واحدودب وتحادب، قال العجير السلولي: رأتني تحادبت الغداة ومن يكنفتى قبل عام الماء فهو كثير وهو أحدب بين الحدب وحدب الأخيرة عن سيبويه. والحدب: حدور وفي بعض النسخ: حدوب بالباء الموحدة بدل الراء ورجحه شيخنا، وأنكر الراء، وجعله تصحيفا، مع أنه الثابت في الأصول المقروة، والنسخ الصحيحة المتلوة، ومثله في لسان العرب وعبارته: والحدب: حدور في صبب كحدب الموج وفي بعض النسخ: الريح والرمل، والحدب: الغلظ المرتفع من الأرض والجمع أحداب وحداب، قال كعب بن زهير: يوما تظل حداب الأرض يرفعها من اللوامع تخـلـيط وتـزييل والحدبة، محركة: موضع الحدب في الظهر الناتئ، قاله الأزهري، ومن الأرض: ما أشرف وغلظ وارتفع، ولا تكون الحدبة إلا في قف أو غلظ أرض، وفي الأساس: ومن المجاز: نزلوا في حدب من الأرض وحدبة، وهي النشز وما أشرف منه، ونزلوا في حداب، وفي التنزيل: وهم من كل حدب ينسلون يريد يظهرون من غليظ الأرض ومرتفعها، وقال الفراء: من كل أكمة، أي من كل موضع مرتفع. والحدب من الماء: تراكبه وفي نسخة: تراكمه في جريه وقيل موجه، وقال الأزهري: حدب الماء ما ارتفع من أمواجه، قال العجاج: نسج الشمال حدب الغدير قال ابن الأعرابي، ويقال: حدب الغدير: تحرك الماء، وأمواجه. ومن المجاز: جاء حدب السيل بالغثاء، وهو ارتفاعه وكثرته، ونظر إلى حدب الرمل، وهو ما جاء به الريح فارتفع. والحدب: الأثر الكائن في الجلد كالحدر، قاله الأصمعي، وقال غيره الحدر: السلع قال الأزهري: وصوابه الجدر بالجيم. والحدب: نبت أو هو النصي، وأرض حدبة: كثيرته أي النصي. والحدب: ما تناثر من البهمى فتراكم قال الفرذدق: غدا الحي من بين الأعيلام بعدماجرى حدب البهمى وهاجت أعاصره قال ابن الأعرابي: حدب البهمى: ما تناثر منه فركب بعضه بعضا كحدب الرمل، وهو مجاز.
والحدب من الشتاء: شدة برده يقال: أصابنا حدب الشتاء، وهو مجاز، في الناموس: لكونها السبب لقعدة الأحدب، قال شيخنا: وهذا السبب مما يقضى له العجب، وقال ابن أحمر في صفة فرس: لم يدر ما حدب الشتاء ونقصه ومضت صنابره ولم يتخـدد واحدودب الرمل: احقوقف. وحدب الأمور بالضم: شواقها جمع شاقة، وهو الأمر الذي فيه مشقة واحدتها: حدباء وهو مجاز، قال الراعي: مروان أحزمها إذا نزلت بـه حدب الأمور، وخيرها مأمولا والأحدب: الشدة، وخطة حدباء، وأمور حدب، وسنة حدباء: شديدة باردة، شبهت بالدابة الحدباء والأحدب: عرق مستبطن عظم الذراع وقيل: الأحدبان في وظيفي الفرس: عرقان، وأما العجايتان فالعصبتان تحملان الرجل كلها. والأحدب: جبل لفزارة في ديارهم، أو هو أحد الأثبرة بمكة حرسها الله تعالى أنشد ثعلب: ألم تسل الربع القواء فينطقوهل تخبرنك اليوم بيداء سملق فمختلف الأرياح بين سويقة وأحـدب كـادت بـعـد عـهـدك تـخـــلـــق والذي يقتضيه ذكره في أشعار بني فزارة أنه في ديارهم، ولعلهما جبلان يسمى كل واحد منهما بأحدب. والأحيدب مصغرا: جبل بالروم مشرف على الحدث الذي غير بناءه سيف الدولة، ذكره أبو فراس بن حمدان فقال: ويوم عـلـى ظـهــر الأحـــيدب مـــظـــلـــم جلاه بـبـيض الـــهـــنـــد بـــيض أزاهـــر أتـت أمـم الـــكـــفـــار فـــيه يؤمـــهـــا إلـى الـحـين مـمـدود الـمـطـالــب كـــافـــر فحسبي به يوم الأحيدب وقعةعلى مثلها في العز تثنى الخناصر وقال أبو الطيب المتنبي: نثرتهم يوم الأحيدب نثرةكما نثرت فوق العروس الدراهم وحداب كقطام مبني على الكسر: السنة المجدبة الشديدة القحط، وحداب: ع، ويعرب أي يستعمل معربا أيضا، نقله الفراء، وهو المعروف المشهور، قال جرير: لقد جردت يوم الحداب نساؤكمفساءت مجاليها وقلت مهورها والحداب ككتاب: ع بحزن بني يربوع، له يوم معروف وقال أبو حنيفة: الحداب: جبال بالسراة ينزلها بنو شبابة، قوم من فهم بن مالك.
والحديبية مخففة كدويهية نقله الطرطوشي في التفسير، وهو المنقول عن الشافعي، وقال أحمد بن عيسى: لا يجوز غيره، وقال السهيلي: التخفيف أكثر عند أهل العربية، وقال أبو جعفر النحاس: سألت كل من لقيت ممن وثقت بعلمه من أهل العربية عن الحديبية فلم يختلفوا على أنها مخففة، ونقله البكري عن الأصمعي أيضا، ومثله في المشارق والمطالع، وهو رأي أهل العراق وقد تشدد ياؤها، كما ذهب إليه أهل المدينة، بل عامة الفقهاء والمحدثين، وقال بعضهم: التخفيف هو الثابت عند المحققين، والتثقيل عند أكثر المحدثين، بل كثير من اللغويين والمحدثين أنكر التخفيف، وفي العناية: المحققون على التخفيف كما قاله الشافعي وغيره، وإن جرى الجمهور على التشديد، ثم إنهم اختلفوا فيها، فقال في المصباح: إنها بئر قرب مكة، حرسها الله تعالى، على طريق جدة دون مرحلة، وجزم المتأخرون أنها قريبة من قهوة الشميسي، ثم أطلق على الموضع، ويقال: بعضها في الحل وبعضها في الحرم، انتهى، ويقال: إنها واد بينه وبين مكة عشرة أميال أو خمسة عشر ميلا، على طريق جدة، ولذا قيل: إنها على مرحلة من مكة أو أقل من مرحلة، وقيل: إنها قرية ليست بالكبيرة سميت بالبئر التي هناك عند مسجد الشجرة، وبينها وبين المدينة تسع مراحل، ومرحلة إلى مكة، وهي أسفل مكة، وقال مالك: وهي من الحرم، وحكى ابن القصار أن بعضها حل، أو سميت لشجرة حدباء كانت هناك، وهي التي كانت تحتها بيعة الرضوان. والحديباء تصغير الحدباء: ماء لجذيمة. وتحدب به: تعلق، والمتحدب المتعلق بالشيء الملازم له. وتحدب عليه: تعطف وحنا، وتحدبت المرأة أي لم تتزوج وأشبلت أي أقامت من غير تزويج وعطفت على ولدها، كحدب بالكسر يحدب، مفتوح المضارع، حدبا، فهو حدب فيهما أي في المعنيين، وحدبت المرأة على ولدها كتحدبت، قال أبو عمرو: الحدأ: مثل الحدب، حدئت عليه حدأ وحدبت عليه حدبا أي أشفقت عليه، وفي حديث علي يصف أبا بكر رضي الله عنهما، وأحدبهم على المسلمين أي أعطفهم وأشفقهم، من حدب عليه يحدب إذا عطف، ومنه قولهم: الحدب على حفدة العلم والأدب. والحدباء في قصيدة كعب بن زهير: كل ابن أنثى وإن طالت سلامته يوما على آلة حدباء محمـول يريد على النعش، وقيل: أراد بالآلة الحالة، وبالحدباء الصعبة الشديدة، ويقال: المرتفعة. ومن المجاز: حمل على آلة حدباء، وكذا سنة حدباء: شديدة باردة، وخطة حدباء. والحدباء أيضا: الدابة التي بدت حراقفها وعظم ظهرها، والحراقف: جمع حرقفة، وهي رأس الورك، وفي الأساس: ومن المجاز: دابة حدباء: بدت حراقفها من هزالها، انتهى، وفي اللسان: وكذلك يقال: حدباء حدبير وحدبار، ويقال هن حدب حدابير، انتهى، أي ضم إلى حروف الحدب حرف رابع فركب منها رباعي، كذا في الأساس. ووسيق أحدب: سريع، قال: قربها ولم تكن تـقـرب من أهل نيان وسيق أحدب كذا في اللسان.
والحدب: المدافعة، يقال: حدب عنه كضرب إذا دافع عنه، ومنعه، حكاه غير واحد، نقله شيخنا وقال الشيخ ابن بري: وجدت حاشية مكتوبة ليست من أصل الكتاب حدبدبى اسم لعبة للنبيط وأنشد لسالم بن دارة يهجو مرة ابن رافع الفزاري.
حدبدبى حدبدبى يا صبيان إن بني فزارة بن ذبـيان قد طرقت ناقتهم بإنسـان مشيإ أعجب بخلق الرحمن قال الصاغاني: والعامة تجعل مكان الباء الأولى نونا، ومكان الباء الثانية لاما، وهو خطأ، وسيأتي في حدبد، ومما يستدرك عليه: حدبان بالضم: جد ربيعة بن مكدم كذا ضبطه الحافظ
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦٬٠٣٩حَدِبَ
1 حَدِبَ حدب , aor حَدَبَ , inf. n. حَدَبٌ; (S, * A, Mgh, * Msb, K;) and ↓ احدبّ, and ↓ تحادب, (K,) and ↓ احدودب; (S, K;) He (a man, Msb) was, or became, humpbaked; (Mgh, Msb;) he had a prominent, or protuberant, back, and a hollow, or receding, chest (A, * K) and belly: (K:) [accord. to the Msb, from حَدَبٌ signifying “ elevated ground; ” but the reverse is indicated in the A:] and it
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٧٥٣حَدَبَ
حَدَبَ I ( n. ac. حَدْب 1 )
a. [ 'An ], Warded off from.
حَدِبَ
حَدِبَ A ( n. ac. حَدَب 4 ),
a. Was convex, gibbous, curved, arched; bulged out.
b. Was hump-backed.
c. [ 'Ala ], Was kind, devoted to.
حَدَّبَ
حَدَّبَ II ,
a. see IV .
أَحْدَبَ
أَحْدَبَ IV ,
a. Arched, bent, curved.
b. Rendered humpbacked.
تَحَدَّبَ
تَحَدَّبَ V ,
a. Was, became hump-backed.
b. [ 'Ala ], Was
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ١٩٬٠٩٥حدب
حَدِبَ - يَحْدَبُ - حَدَب
حَدِبَ - يَحْدَبُ + الكائن: يرتفع عن السواء بشكل منحن ومقوس
حَدَب: على وزن"فـَعـَل" اسم فعل بمعنى مفعول من " حَدِبَ - يَحْدَبُ ": اسم مكان منه: المكان أو الموضع الذي صفته بأنه مرتفع عن السواء ومُقَوَّس
أحدب: على وزن " أفعل": اسم فاعل صفة مشبهة منه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التقريب والجمع والتكويم على شكل
الصيغ(١)
الجذور المجاورةالمجاورة: ٤ (الإجمالي: ٩)
الآيات التي ورد فيها(١)
حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ
Tümsek
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حدب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نشز, ربو, صعد |
| Zıt Kök | وهد |
| Çekirdek Özet 1 | Sırtın kamburlaşması, zemin veya yüzeyin dışa doğru kabarıp tümsekleşmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Yeryüzünün her bir kabarık noktasından ve yüksek dalgasından hızla akma ve yayılma |
| Çekirdek Özet 3 | Mekânsal veya morfolojik bir yükseltinin engel teşkil etmekten çıkıp hızlandırıcı bir çıkış noktasına dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Lafzın yalnızca jeolojik bir dağ veya tepeye indirgenerek hareketin morfolojik kavis ve her yönden taşma dinamizminin gözden kaçırılması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حد | Keskin bir hat, belirgin sınır, uç ve sert ayrışma noktasını ifade eder; حدد, حدث ve حدق köklerinde de sınırlama, ortaya çıkma ve kuşatıcı odaklanma anlamları ortaktır. | ب | İçe veya dışa doğru hacimsel bir toplanma, kabarma ve kubbeleşme boyutu eklenerek keskin sınır soyut bir hattan fiziki ve dışbükey bir kamburluğa dönüştürülmüştür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar | Bir alanı çevreleyen, yükselen ve dışarıya doğru sınır çeken engelleyici hat |
| د | kapı | Eşik, geçiş aralığı ve dışa doğru açılma hareketi |
| ب | ev, çadır | Hacimsel iç mekân, barınak ve toplanma mahalli |
| حدب | çit, kapı ve evin birleşik hareketi | Sınır oluşturan bir yükseltinin (çit) kubbeleşip hacim kazanarak (ev) dışarıya doğru bir eşikten (kapı) taşarcasına çıkıntı yapması; zemin veya gövdenin dışbükey bir kabarışla dışarı fırlaması |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir canlının sırtının dışa doğru kavis çizip kamburlaşması (احْدَوْدَبَ الظَّهْرُ) ve arazide çevreye nispetle kabarık, kubbe şeklinde yükselen tümsek zemin (حَدَبُ الأَرْضِ). Zayıflıktan leğen kemikleri fırlamış deveye de (حَدْبَاء) denilir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Zü'r-Rumme belirgin tümsekleri şu mısra ile tasvir eder: ويومٍ يَظَلُّ الفَرْخُ في بيتِ غـيره / له كوكبٌ فوق الحِدابِ الظَّواهِرِ (Kuş yavrusunun sıcaktan başkasının yuvasına sığındığı, sıcağın açık tümsekler üzerinde parıldadığı gün). Şair el-Uceyr es-Selûlî ise yaşlılıkla gelen kamburlaşmayı ifade eder: رَأَتْني تحادَبْتُ الغَداةَ ومَنْ يَكُنْ / فَتًى عامَ عامَ الماءِ فهو كَبِيرُ (Sabahleyin iki büklüm kamburlaştığımı gördü; oysa su baskını yılında genç olan kimse bugün elbette yaşlıdır). |
المصدر Kitābü'l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça حدب kökü, merkezi Sami dillerinde morfolojik bir kabarmayı, eğrilmeyi ve sırt kamburlaşmasını karşılayan somut bir kökene dayanır. İbranice ve Aramice katmanında doğrudan aynı kök sesleriyle türetilmiş yaygın bir fiil formu sınırlı olmakla birlikte, kökün fonetik varyantları ve semantik izdüşümleri dışbükey bükülme, kamburluk ve eğik yüzey kavramlarıyla örtüşür; nitekim Doğu ve Batı Sami kollarında sırt eğriliği ve tümsek kavramı g-b-b ve h-d-r gibi fonetik akraba köklerle de geçişlilik gösterir. Klasik Arapçada kök, hem morfolojik fiziki kamburluğu hem de bu eğrilmenin bir nesnenin üzerine doğru koruyucu biçimde kapanması mecazından hareketle «şefkatle üzerine eğilmek, arka çıkmak» (حَدِبَ عَلَيْهِ) manasını muhafaza ederek semantik genişleme yaşamıştır. Bu durum, kökün Sami kökenli somut fiziki eğrilik çekirdeğini en duru biçimde arazideki kabarıklıklara ve insan bedenindeki kamburluğa teşmil ettiğini gösterir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حدب | Sırtın kamburlaşması ve arazinin dışbükey kabarması; mecazen birinin üzerine şefkatle eğilme (عطف) anlamına evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami / İbranice ve Süryanice izdüşümleri | Sırt eğriliği, dışbükey kavis ve çıkıntı bildiren morfolojik semantik tabaka ile kökteştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çatı | Dışbükey kavis ve kamburumsu zemin yükseltilerini niteleyen ilksel beden morfolojisi tasvirleri. | Muhtemel |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, HALOT.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حدب | Anlamlı | Kabarmak, tümsekleşmek, kamburlaşmak | Sırtta veya arazide dışa doğru dışbükey bir yükseltinin oluşması | Kur'an'da geçer; hedef kök |
| حبد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| دحب | Anlamlı | İtmek, defetmek, yaymak | Bir şeyi güçlüce itmek veya zemini düzleyip genişletmek | Kur'an'da geçmez; Tehzîb kaydı |
| دبح | Anlamlı | Başını öne eğerek yürümek | Yürürken sırtı kabartıp başı aşağı indirmek (تدبيح) | Kur'an'da geçmez; hedef kökle hareket benzerliği taşır |
| بحد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| بدح | Anlamlı | Açmak, yaymak, ortaya dökmek | Bir şeyi genişçe meydana çıkarmak veya düz bir alana yayılmak | Kur'an'da geçmez; zemin morfolojisinde yayılma ilişkisi |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حدب | Merkez | Dışbükey yükselti ve kambur tepe | Yüzeyin yayvan biçimde kubbeleşmesi ve sırt vermesi | Hem fiziki arazideki kabarık tepeyi hem de her yönden aşağı akışa imkân veren morfolojiyi ifade eder. |
| نشز | Komşu | Zemin çıkıntısı ve kabarma | Çevresinden belirgin biçimde dikleşip ayrışan yer | نشز sert bir yükseliş ve dikliği vurgularken, حدب yayvan bir kamburluk ve dışbükeyliği öne çıkarır. |
| ربو | Komşu | Hacimce artma ve tepeleşme | Şişme, büyüme ve hacimce kabarma | ربو niteliksel ve niceliksel çoğalmayı bildirirken, حدب doğrudan geometrik kubbe formuna odaklanır. |
| صعد | Komşu | Yukarı doğru çıkış | Eylemin aşağıdan yukarıya doğru dikey yönelimi | صعد dikey hareketi anlatırken, حدب hareketin yönünü değil üzerinde bulunulan zemin kabarıklığını imler. |
| وهد | Zıt | Çukur, alçak zemin | Arazinin içbükey biçimde çökmesi ve alçalması | حدب dışbükey kabarma iken وهد alçak, düz ve çukur yerdir. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حدب | Tümsek, kambur, kabarık zemin | Dışbükey geometrik çıkıntıyı ve arazinin yükselen sırtını bütünüyle karşılar. | Kesin |
| Latince | gibbus, tumulus | Kambur, tepe, tümsek | «Gibbus» bedensel kamburluğu, «tumulus» ise toprak yığıntısı ve tümseği karşılar; Arapçadaki şefkat mecazını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | knoll, hummock, hunch | Tepecik, tümsek, kambur | «Hummock» ve «knoll» yayvan arazi yükseltilerini, «hunch» sırt eğriliğini verir; akışa kaynaklık etme boyutunu doğrudan taşımaz. | Güçlü |
| Almanca | Hügel, Buckel | Tepe, kambur | «Buckel» bedensel kamburluğu ve eğriliği, «Hügel» ise küçük tepeyi karşılar; kökün dinamik bağlamını tam kapsamaz. | Güçlü |
| Fransızca | bosse, monticule | Kambur, tepecik | «Bosse» hem sırttaki yumruyu hem zemin engebesini ifade eder; kökün geniş akış ufkunu eksik bırakır. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَدَبٍ (İsim formu) | Arazideki her bir kabarık zemin, tepe ve bayır | Ye’cûc ve Me’cûc seddinin açılması akabinde yeryüzünün her bir tümseğinden ve yüksek noktasından süratle akıp yayılmaları bağlamı (Enbiyâ 21:96). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Eşrâtü's-sâa (Kıyamet alametleri) | Ye'cûc ve Me'cûc'ün sed arkasından çıkışının tabiatı ve yeryüzünü istila hızı | Engellerin anlamsızlaşması ve her kabarık noktadan kontrolsüz beşerî akışın kaçınılmazlığı |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Belirgin fıkhî ıstılah tespiti yapılmadı | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Kıyamet tasvirleri ve kozmolojik sahneler | Ayetteki «نسل» (hızla koşup akma) fiili ile «حدب» (tümsek) arasındaki morfolojik uyum | Suyun tepelerden aşağıya köpürerek veya dalgalar halinde akması gibi beşerî kütlelerin yeryüzünü kaplaması |
| Hadis | Ahir zaman fitneleri ve kabir azabı tasvirleri | Fiziksel kamburluk tasvirleri ve ahir zamanda yeryüzünü basacak toplulukların hareketi | Fiziksel kabarıklık, engebeli arazileri aşma sürati ve bedensel deformasyon nitelemeleri |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmolojik çözülme ve eskatoloji | İlahi vaadin tahakkukunda topografik ayrışmanın kalkması | Hızlandırıcı eşik | Hiçbir yeryüzü yükseltisinin ilahi takdiri durduramayacağı, aksine istilayı görünür kıldığı evre. | Kesin |
| İlmi | Jeomorfoloji ve akışkanlar dinamiği | Dışbükey tepe ve potansiyel enerji merkezi | Akışı hızlandırma ve dağıtma | Bir tümseğin zirvesi, üzerine gelen kütleyi her yöne dağıtarak akışı ivmelendiren bir morfolojidir. | Güçlü |
| Siyasi | Jeopolitik engeller ve savunma hatları | Doğal tahkimat veya sınır çizgisi | Savunma avantajının çöküşü | Doğal yükseltilerin bir koruma seti olmaktan çıkıp hücum eden güçler için bir yayılma basamağına dönmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Dağıtım ağları ve pazar dalgalanmaları | Sermayenin ve emtianın yığılma noktası | Dışa taşma ve tabana yayılma | Kaynakların belirli tümseklerde (tekellerde) toplandıktan sonra kontrolsüzce çevreye saçılması süreci. | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dışbükey eğrilik (Convexity) ve yerel maksimum (Local maximum) | Bir fonksiyonun türevinin işaret değiştirdiği tepe noktası; bu noktadaki potansiyel enerji, kütlenin en küçük bir sapmayla her yöne doğru hızlanarak boşalmasına (gradyan inişi) yol açar. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal patlama ve yayılma eşiği | Toplumsal baskı veya demografik yoğunlaşmanın sınır noktasına ulaşarak tüm kurumsal barajları aşması ve her sosyal katmandan tabana doğru yayılması hali. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin yalnızca basit ve durağan bir «tepe» ya da «toprak yığını» olarak anlaşılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | حدب yalnızca jeolojik bir yükselti değil; dalgalı, dışbükey ve üzerine çıkan her şeyi aşağıya doğru hızla fırlatan dinamik bir yüzey formudur. Akış (نسلان) ile birleştiğinde tümseğin bir engel değil, fışkırma ve yayılma rampası olduğu görülür. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlgili ayetteki dehşetli akış sahnesinin sıradan bir doğa yürüyüşü veya basit bir tepe aşma eylemine indirgenerek, engellerin kalkışındaki ontolojik ve sosyolojik krizin kavranamaması. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın topografik ve morfolojik terimleri durağan birer dekor olarak değil, vuku bulacak ilahi ve kozmik hareketlerin kinetik birer parçası olarak kullandığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ye'cûc ve Me'cûc hadisesini, kıyamet alametlerini ve beşerî istilaların engellenemez tabiatını tasvir eden eskatolojik ayetlerde belirleyicidir (özellikle Enbiyâ 21:96). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kıyamet sahnelerindeki dağ ve arazi hareketlerinin yalnızca yok oluş değil, aynı zamanda varlıkların kontrolsüz biçimde açığa çıkışını hızlandıran zeminler oluşturduğunu fark ettirir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamYüzeyin veya sırtın dışa doğru kavislenip tümsekleşmesi, dışbükey bir kubbe formunu alması.
- Soyut anlamBir engelin veya toplanma noktasının, üzerindeki potansiyeli çevreye doğru çok yönlü ve ivmeli bir akışa bırakacak dinamik bir merkez haline gelmesi.
- Sistematik karşılıkYerel tepe noktalarından () çevreye doğru yönelen ve sınır tanımayan çok vektörlü akış dinamizmi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde yüzeyin dışbükey morfolojik potansiyelini (tümsek yapısını), bu potansiyelin oluşturduğu eğim gradyanını, tümsekten çevreye doğru fışkıran kütle akı yoğunluğunu, ise merkezdeki yoğunluğu temsil eder; model, biriken kütlenin yerel tepe noktasından her yöne doğru kaçınılmaz ve ivmeli bir şekilde boşalmasını matematiksel olarak ifade eder.