خدع
خ - د - ع
جذر- الورود: ٥
- الآيات: ٣
- الصيغ: ٤
- المعاجم: ١٣
Yaya yolunun düzlüğe geinmesiyle kaybolduğu yer demektir. Fiil olarak çeşitli varyantlarla karşı tarafı şaşırtmak anlamına gelir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Yaya yolunun düzlüğe geinmesiyle kaybolduğu yer demektir. Fiil olarak çeşitli varyantlarla karşı tarafı şaşırtmak anlamına gelir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٩٢٣باب العين و الخاء والدال
)خ د ع مستعمل فقط( خدع: خَدَعَةُ خَدْعاً وخَدِيعَةً، والخَدْعَةُ المَّرةُ الواحدة. والانخِداع: الرِّضا بالخَدْعِ. والتَّخادُعُ: التَّشَبُّه بالمخدوع. والخُدْعَةُ: الرَّجُلُ المخدُوع.
ويقالُ: هو الخَيْدَعُ أيضاً. والخُدْعَةُ: قبيلة من تميم، قال:
مَن عاذِرِي من عشيرة ظَلَموا يا قومُ منْ عاذري من الخُدعة
والمُخَدَّعُ: الذي خُدِعَ مِرَاراً في الحَرب وفي غيرها، قال أبو
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬٥٣٠خَدَعَهُ يَخْدَعُهُ خَدْعاً وخِداعاً أيضاً، أي ختله وأراد به المكروه من حيث لا يعلم والاسم الخديعَةُ. يقال: هو يَتَخادَعُ، أي يُري ذلك من نفسه. وخَدَعْتُهُ فانْخَدَعَ، وخادَعْتُهُ مُخادَعَةً وخِداعاً. وقوله تعالى: "يُخادِعون الله"، أي يخادِعون أولياءَ اللهِ. وخَدَعَ الضبُّ في جحره، أي دخل. يقال: ما خَدَعَتْ في عيني نَعْسَةٌ. قال الشاعر:
أَرِقْتُ ولم تَخْدَعْ بِعَيْنَيَّ نَعْـسَةٌ وَمَنْ يَلْقَ
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٬٧٣٠باب العين والخاء مع الدال
خدع
استعمل من وجوهه :
خدع : قال أبو عبيد : قال أبو زيد : يقال خدعته خدعاً وخديعة . وأنشد قول رؤبة :
فقد أُداهي خِدْعَ مَن تخدَّعا
وأجاز غيره خَدْعاً بالفتح .
وقال أبو الحسن اللحياني : يقال خدعَتِ السوقُ وانخدعت ، أي كسدت . قال : وقال أبو الدِّينار في حديثه : والسُّوق خادعةٌ ، أي كاسدة . قال : ويقال رجل
خدّاع وخَدُوع وخُدَعة ، إذا كان خَبّاً . والخُدْعة : ما يُخدَع به .
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٬٣٠٥(باب الخاء والدال وما يثلثهما)
(خدر) الخاء والدال والراء أصلان: الظُّلْمة والسَّتر، والبطء والإقامة.
فالأولُ الخُدَارِيّ الليلُ المُظلِم. والخُدَاريَّة: العُقابُ، لِلونها. قال:
خُدَارِيَّةٍ فَتْخاءَ ألْثَقَ ريشَها *** سَحابةُ يومٍ ذي أهاضيبَ مَاطِرِ([1]) ويقال اليومُ خَدِرٌ. والليلة الخَدِرة: المظلِمة الماطرة وقد أَخْدَرْنا، إذا أظَلَّنا المطر. قال:
فيهِنَّ بَهْكَنَةٌ كأنّ جَبِينَها ***
(باب الخاء والدال وما يثلثهما) (خدر) الخاء والدال والراء أصلان: الظُّلْمة والسَّتر، والبطء والإقامة. فالأولُ الخُدَارِيّ الليلُ المُظلِم. والخُدَاريَّة: العُقابُ، لِلونها. قال: خُدَارِيَّةٍ فَتْخاءَ ألْثَقَ ريشَها *** سَحابةُ يومٍ ذي أهاضيبَ مَاطِرِ([1]) ويقال اليومُ خَدِرٌ. والليلة الخَدِرة: المظلِمة الماطرة وقد أَخْدَرْنا، إذا أظَلَّنا المطر. قال: فيهِنَّ بَهْكَنَةٌ كأنّ جَبِينَها *** شَمْسُ النَّهار ألاحَها الإخْدارُ([2]) وقال: * ويَسْتُرُونَ النَّار من غير خَدَرْ([3]) * ومثله أو قريبٌ منه قول طرفة: * كالمَخَاض الجُرْبِ في اليَومِ الخَدِرْ([4]) * ومن الباب الخِدْرُ خِدر المرأة. وأسَدٌ خادر، لأنَّ الأجمةَ له خِدْرٌ. والأصل الثاني: أخْدَرَ فلانٌ في أهلِه: أقام فيهم. قال: كأنَّ تحتِي بازِياً رَكَّاضا *** أَخْدَرَ خَمْساً لم يَذُقْ عَضَاضا([5]) ومن الباب خَدَرَ الظَّبْيُ: تخلَّف عن السِّرب([6]). ويقال الخادر المتحيِّر. ومن الباب خَدِرت رِجْلُه. وخَدِر الرّجُل، وذلك مِن امْذِلالٍ يعتريه([7]). قال طرفة: جازَتِ اللَّيلَ إلى أرحُلِنا *** آخِرَ اللَّيل بيَعْفُورٍ خَدِرْ([8]) يقول: كأنَّه ناعِسٌ. ويقال للحُمُر بَنَاتُ أخدَرَ، وهي منسوبةٌ إليه، ولهذا تسمَّى الأخدريَّة. (خدش) الخاء والدال والشين أصلٌ واحد، وهو خَدْشُ الشيءِ للشيء. يقال خَدَشْتُ الشيءَ خدشاً؛ وجمع الخَدْش خُدُوش. ويقال لأطراف السَّفَا الخادشَة؛ لأنّها تَخْدِش. ويقال لكاهل البعير [مِخْدَش([9])]؛ لقلّة لحمِه، وتخديشِه فَمَ مُتَعرِّقِه. (خدع) الخاء والدال والعين أصلٌ واحد، ذكر الخليلُ قياسَه. قال الخليل. الإخداع إخفاءُ الشَّيء. قال: وبذلك سُمِّيت الخِزانة المُِخْدع. وعلى هذا الذي ذكر الخليلُ يجري البابُ. فمنه خَدَعْتُ الرَّجُلَ خَتَلْتُه. ومنه: "الحرب خُدَعَةٌ" و"خُدْعَةٌ"([10]). ويقال خَدَع الرِّيقُ في الفم، وذلك أنَّه يَخْفَى في الحَلْق وَيغِيب. قال: * طيِّبَ الرِّيق إذا الرِّيقُ خَدَعْ([11]) * ويقال: "ما خَدَعَتْ بِعَيْنَيْ نَعْسَةٌ"، أي لم يدخل المنامُ في عيني. قال: أرِقْتُ فلم تَخْدَع بعينَيَّ نعْسةٌ *** ومن يَلْق ما لاقيتُ لابدَّ يأرَقِ([12]) والأخدع: عِرْقٌ في سالفة العُنُق. وهو خفيّ. ورجل مخدوعٌ: قُطع أخدَعُه. ولفلان خُلُقٌ خادِعٌ، إذا تخلَّق بغير خُلُقه. وهو من الباب؛ لأنه يُخفِي خلاف ما يُظهره. ويقال: إنَّ الخُدَعَة الدّهرُ، في قوله: * يا قوم مَنْ عاذِرِي مِن الخُدعَهْ([13]) * وهذا على معنى التَّمثيل، كأنّه يغَرّ ويَخدَع. ويقال: غُولٌ خَيْدَعٌ، كأنها تَغتال وتَخدع. وزعم ناسٌ أنّهم يقولون: دينارٌ خادع، أي ناقص الوزْن. فإنه كان كذا فكأنَّه أرَى التَّمامَ وأخفى النُّقصانَ حتَّى أظهره الوزنُ. ومن الباب الخَيْدَعُ، وهو السَّراب([14])، والقياس واحد. (خدف) الخاء والدال والفاء أصلٌ واحد. قال ابن دريد([15]): "الخَدْف السُّرْعة في المشْي، ومنه اشتقاق خِنْدِفَ". (خدل) الخاء والدال واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الدِّقَّة واللِّين. يقال امرأة خَدْلَةٌ، أي دقيقةُ العِظام وفي لحمها امتلاء، وهي بَيِّنَة الخَدَل والْخَدَالة. وذُكر عن السِّجستاني عِنَبَة خَدْلةٌ، أي ضَئِيلة([16]). (خدم) الخاء والدال والميم أصلٌ واحدٌ منقاس، وهو إطافة الشَّيء بالشيء. فالخَدَم *الخلاخيل، الواحد خَدَمة. قال: * يَبْحَثْنَ بَحْثَاً كمُضِلاَّتِ الخَدَمْ([17]) * والخَدْماء: الشَّاةُ تبيضُّ أوظِفَتُها. والمُخَدَّم: موضع الْخِدام من السَّاق. وفرسٌ مخدَّم، إذا كان تحجيلُه مستديراً فوق أَشاعِرِهِ. قال الخليل: الخَدَمةُ سيْرٌ محْكَم مثل الحَلقْة، تُشَدُّ في رُسْغ البعير ثم تشدُّ إليه سَرِيحة النّعْل. قال: وسمِّي الخلخال خَدَمَةً بذلك. والوَعِل الأرَحُّ المُخَدَّم: الواسع الأظلاف الذي أحاط البياضُ بأوظِفته. قال: * تُعيي الأرَحَّ المخدَّما([18]) * ومن هذا الباب الخِدْمة. ومنه اشتقاق [الخادم]؛ لأنَّ الخادمَ يُطيف بمخدومه. (خدن) الخاء والدال والنون أصلٌ واحد، وهو المصاحَبَة. فالخِدْن: الصّاحب. يقال: خادنْتُ الرّجُلَ مخادنَةً. وخِدْنُ الجارية محدِّثُها. قال أبو زيد: خادنت الرّجلَ صادقته. ورجل خُدَنةٌ: كثير الأخْدان. (خدب) الخاء والدال والباء أصلان: أحدهما اضطرابٌ في الشيء ولِينٌ، والآخَر شقٌّ في الشيء. فالأوّل الخَدَب وهو الهَوَج، وفي أخبار العرب: "كان بنَعامَةَ خَدَب([19])" أي هَوَج؛ ولعلَّ ذلك في حروبه، ويدلُّ على ما ذكرناه. ومنه بَعِيرٌ خِدَبٌّ، يكون ذلك في كثرةِ لَحمٍ وإذا كثُر اللَّحْمُ لان واضطرَبَ. ويقال من الأوّل رجلٌ أخْدَبُ وامرأةٌ خَدْباء. وقال الأصمعيّ: دِرْعٌ خَدْباء: ليِّنة. قال: * خَدْباءُ يحْفِزُها نِجَادُ مُهنَّدٍ([20]) * ويقال خَدَبَ، إذا كَذَب؛ وذلك أنَّ في الكذِبِ اضطراباً، إذْ كان غيرَ مستقيم. وشيخ خِدَبٌّ، وُصِفَ بما وُصِفَ به البعير. قال بعضُهم: إنَّ في لسانه خَدَباً، أي طولا. وأمّا الأصل الآخر فالخَدْبُ بالنّاب: شقُّ الجِلْد مع اللحم. ويقال ضربة خَدْباء، إذا هَجَمَت على الجوف. والخَدْب: الحَلْب الشَّديد، كأنَّه يريد شقَّ الضَّرع بشدّة حَلْبه. ومما شذّ عن هذا الباب قولهم: "أَقْبِلْ على خَيْدَبتِك" أي طريقك الأوّل. قال الشيبانيّ: الخَيدب الطَّريق الواضح. وإن صحّ هذا فقد عاد إلى القياس؛ لأنّ الطريق يشق الأرض. (خدج) الخاء والدال والجيم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على النقصان. يقال خَدَجَت الناقة، إذا ألقَتْ ولدَها قبل النِّتاج. فإنْ ألقَتْه ناقصَ الخَلْق ولِتمام الحَمْل فقد أخْدَجَت. قال ابنُ الأعرابيّ: أخْدَجَت الصَّيْفَةُ: قَلَّ مطرُها. وفي الحديث: "كلُّ صلاة لم يُقْرَأ فيها بفاتحة الكتاب فهي خِدَاجٌ". --------------------------------------------------------------- ([1]) البيت لسلمة بن الخرشب الأنماري، من قصيدة في المفضليات (1: 34-36). ([2]) البيت لعمارة، كما في اللسان (خدر 314). وفيه "أكلها الإخدار"، أي أبرزها. وقد روي عجزه في اللسان (خدر 313) برواية "ألاحها الإخدار" كما هنا. ([3]) في الأصل: "ويشترون"، صوابه في المجمل واللسان (خدر). ([4]) البيت في ديوانه 66 واللسان (خدر، عضض). ([5]) الرجز في المجمل واللسان (خدر). ([6]) في الأصل: "الترب". ([7]) الامذلال: الفترة والخدر. ([8]) ديوان طرفة 63 واللسان (خدر). وسيعيده في ص 372. ([9]) التكملة من اللسان. ([10]) ويقال أيضاً "خدعة" بالفتح. ([11]) لسويد بن أبي كاهل في المفضليات (1: 189) واللسان (خدع). وصدره: * أبيض اللون لذيذاً طعمه * ([12]) هو أول قصيدة للممزق العبدي في الأصمعيات 47، وهو في اللسان (خدع). ([13]) صدر بيت للأضبط بن قريع، في المعمرين 8. وعجزه فيه: * والمسى والصبح لا فلاح معه * وجعله في الخزانة ( 4: 579) نقلاً عن أمالي القالي ( 1: 108)، وكذا أمالي ثعلب 480 واللسان (خدع)، عجزاً لبيت للأضبط . وصدره في هذه المصادر: * أذود عن حوضه ويدفعني * ([14]) في الأصل: "التراب" تحريف. ([15]) في الجمهرة (2: 201). ([16]) ذكر في القاموس ولم يرد في اللسان. ([17]) أضللن الخدم أي فقدنها. وقد سبق إنشاد البيت في ( بحث). ([18]) قطعة من بيت للأعشى في ديوانه 203 واللسان (خدم). وهو بتمامه: ولو أن عز الناس في رأس صخرة *** ململمة تعيي الأرح المخدما([19]) نعامة: لقب بيهس الفزاري، أحد محمقي الحرب. انظر الحيوان (4: 413) والأغاني (21: 122) والخزانة (3: 272) والميداني في: "ثكل أرأمها ولدا". ([20]) لكعب بن مالك الأنصاري. وعجزه كما في اللسان (خدب): * صافي الحديدة صارم ذي رونق * ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٨٢٤- الخداع: إنزال الغير عما هو بصدده بأمر يبديه على خلاف ما يخفيه، قال تعالى: ﴿يخادعون الله﴾ [البقرة/9]، أي: يخادعون رسوله وأولياءه، ونسب ذلك إلى الله تعالى من حيث إن معاملة الرسول كمعاملته، ولذلك قال تعالى: ﴿إن الذين يبايعونك إنما يبايعون الله﴾ [الفتح/10]، وجعل ذلك خداعا تفظيعا لفعلهم، وتنبيها على عظم الرسول وعظم أوليائه. وقول أهل اللغة: إن هذا على حذف المضاف، وإقامة المضاف إليه مقامه، فيجب أن
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٩٦٤خ د ع
خدعه وخادعه واختدعه وخـدع وتخدعـه وتخادعـوا وهـو لا ينخـدع وفلـان خـداع وخدعـة وخيدع وهذه خدعة منه وخديعة وخدع وخدائع وتخادع لي فلان إذا قبل منك الخديعة وهو يعلمها.
وخبأ الشيء في المخدع وهو المخزن من الإخداع بمعنى الإخفاء.
ومن المجاز: طريق خادع: مخالف المقصد حائد عن وجهه لا يفطـن لـه.
وغرهـم الخيـدع أي السراب أو الغول وذئب خيدع.
وسوقهم خادعة: متلونة تقوم تارة وتكسد
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٩٬٦٢٣الخَدْعُ: إظهار خلاف ما تُخْفيه. أبو زيد: خَدَعَه يَخْدَعُه خِدْعاً، بالكسر، مثل سَحَرَه يَسْحَرُه سِحْراً؛ قال رؤْية: وقد أُداهِي خِدْعَ مَن تَخَدَّعا
وأجاز غيره خَدْعاً، بالفتح، وخَدِيعةً وخُدْعةً أَي أَراد به المكروه وختله من حيث لا يعلم. وخادَعَه مُخادَعة وخِداعاً وخَدَّعَه واخْتَدَعه: خَدَعه. قال الله عز وجل: يُخادِعون اللهَ؛ جازَ يُفاعِلُ لغير اثنين لأَن هذا المثال يقع كثيراً في اللغة
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٤٧٣* خ د ع * * خَدَعَهُ * ختله وأراد به المكروه من حيث لا يعلم وبابه قطع و * خِدْعاً * أيضا بالكسر مثل سحره يسحره سحرا والاسم * الخَدِيعَةُ * و * خَدَعهُ * فانخدع و * خَادعهُ مُخادعةً * وقوله تعالى ﴿يخادعون الله﴾ أي يخادعون أولياء الله و * المُخْدَعُ * بضم الميم وكسرها الخزانة وأصله الضم إلا أنهم كسروه استثقالا والحرب * خَدْعَةٌ * و * خُدْعةٌ * بالضم والفتح أفصح و * خُدَعةٌ * أيضا بوزن همزة ورجل *
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٣٬١٩٣خدعه، كمنعه، يخدعه خدعا، بالفتح، ويكسر، مثال: سحره سحرا، كذا في الصحاح. قلت: والكسر عن أبي زيد، وأجاز غيره الفتح، قال رؤبة:
وقد أداهي خدع من تخدعا ختله وأراد به المكروه من حيث لا يعلم، كاختدعه، فانخدع، كما في الصحاح.
وقال غيره: الخدع: إظهار خلاف ما تخفيه.
وفي المفردات، والبصائر: الخداع: إنزال الغير عما هو بصدده بأمر يبديه على خلاف ما يخفيه. والاسم الخديعة، وعليه اقتصر الجوهري
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩بلا ترجمةالحروف: ٢١٬٠٨٨خَدَعَهُ
1 خَدَعَهُ خدع خدعه خدعة , (TA,) [aor. خَدَعَ ,] inf. n. خَدْعٌ, (Bd in ii. 8,) He hid it, or concealed it; (TA;) as also ↓ اخدعه, (Msb, TA,) inf. n. اـِخْدَاعٌ. (TA.) ― -b2- [And hence, app.,] (Lh, K,) inf. n. as above, (Lh,) (tropical:) He doubled it, or folded it, one part upon another; namely, a garment, or piece of cloth. (Lh, K, TA.) ― -b3- [And hence, also, accord. to some,]
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٢٥٤خَدَعَ
خَدَعَ A ( n. ac. خَدْع 1 , خِدْع 2 ),
a. Deceived, circumvented, outwitted, played false.
b. Hid.
c. Fluctuated; was dull, slack ( market ).
خَاْدَعَ
خَاْدَعَ III ,
a. Tried to deceive, outwit.
تَخَاْدَعَ
تَخَاْدَعَ VI ,
a. Pretended to deceive.
اِنْخَدَعَ
اِنْخَدَعَ VII ,
a. Was deceived; allowed himself to be deceived.
خَدْعَة
خَدْعَة 1t , خِدْعَة 2t , خُدْعَة 3t ,
a.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٣٦٬٧٨٣خدع
خَدَعَ - يَخْدَعُ- خَادِع - خَادَع َ - يُخادِعُ
خَدَعَ- يَخْدَعُ + كائن + كائناً: يظهر لآخر غير ما يبطن من النوايا، بهدف إلحاق الأذى والضر به: يظهر المودة والخير لآخر، وهو يبطن الكره والشر له، وذلك حيلة ومكراً، لأجل أن ينجح في إلحاق الضر به
خَادِع - خادعهم: اسم فاعل صفة مشبهة من " خَدَعَ - يَخْدَعُ "
خادَع َ - يُخادِعُ + كائن + كائناً:
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٦ (الإجمالي: ٢٣)
- كسل
الآيات المشتركة: ١ · Tembeller
- أيد
الآيات المشتركة: ١ · Yed el veya kol demektir
- أله
الآيات المشتركة: ٣ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- شعر
الآيات المشتركة: ١ · Şuurunda olurlar
- قلل
الآيات المشتركة: ١ · Az
- أمن
الآيات المشتركة: ٢ · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- نفق
الآيات المشتركة: ١ · İki yüzlüler
- صلو
الآيات المشتركة: ١ · Namaz
- حسب
الآيات المشتركة: ١ · Hisbe okun nişangah kısmına denir
- رود
الآيات المشتركة: ١ · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
- نصر
الآيات المشتركة: ١ · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
- ذكر
الآيات المشتركة: ١ · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
الآيات التي ورد فيها(٣)
يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ
Aldatmaya çalışırlar
إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا
Aldatmaya çalışırlar
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خدع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | مكر, كيد, غرر |
| Zıt Kök | نصح |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi gizli bir yere saklamak, yolun veya durumun aniden yön değiştirip görünmez olması |
| Çekirdek Özet 2 | İçteki niyet veya gerçek durumu gizleyip karşı tarafa tam tersini sergileyerek onu yanıltma ve bu eylemin nihayette yapanın aleyhine dönmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Asimetrik bilgi ve sahte zahir üreterek sistemi manipüle etme teşebbüsünün, nihai gerçeklik duvarına çarparak failin aleyhine dönen bir illüzyona dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca basit bir «kandırma» veya «yalan söyleme» olarak daraltılması; hilenin çift taraflı algılanarak Allah Teâlâ’ya acziyet veya beşerî hile atfedilmesi riski |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خد | Yüzeyde yarık, çizgi veya kanal açmak; gizlemek, derine inmek veya sınır çekmek. Nitekim خدد kökü yerde derin yarık ve hendek açmayı, خدن kökü ise gizli dost veya arkadaş edinmeyi ifade eder. | ع | Görme, dışa vurma ve derinlik bildiren harfin eklenmesiyle çekirdekteki gizleme ve kanal açma eylemi; gözden sakınma, bilerek görünüşü saptırma ve sahte bir dış cephe arkasına saklanma anlamına yönelmiştir. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit ve duvar imgesi üzerinden pürüz, perde ve sürtünme (türetme imge). | Nesnenin veya niyetin önüne çekilen engel, örtü ve doğrudan algılanmayı zorlaştıran pürüzlü perde. |
| د | Kapı; giriş, geçiş ve hareket. | Bir eşikten geçişi, bir alandan diğerine yönelmeyi ve mahrem veya kapalı bir mekana intikali imler. |
| ع | Göz; görme, bilme ve kaynak. | Görüş alanını, algıyı, bilincin nesneyle doğrudan temasını ve gözetlemeyi temsil eder. |
| خدع | Gözün önüne perde çekip kapalı bir bölmeye geçerek algıyı yanıltma hareketi. | Algılayan gözün görüş açısını sahte bir geçitle saptırarak gerçeği kapalı bir hücreye gizleme ve algıyı yanıltma dinamiği. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir eşyayı sandık veya kiler gibi gizli bir bölmeye saklamak (el-ihdâ‘), boyundaki gizli ana damar (el-ahda‘), yolda giderken izin aniden kaybolup yolun yön değiştirmesi ve tükürüğün boğazda kaybolup kuruması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî beytinde savaş meydanında hilelere maruz kalmış ve tecrübe kazanmış savaşçıyı nitelemek için kullanmıştır: فَتَنَازَعا وتَواقَفَتْ خَيْلاهُمـا / وكِلاهُما بَطلُ النِّزاعِ مُخَدَّعُ |
| Erken Arapça kullanım | Tırmâh şiirinde yolcusunu şaşırtan, izi belirsiz ve hedefinden saptıran çöl yolu için kökü şöyle kullanmıştır: خَادِعَةَ المَسْلَكِ أرصادُها / تُمسي وُكُوناً فَوقَ ارامِهَا |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça خدع kökü, Sami dillerinde özellikle gizleme, örtme, yön değiştirme ve hile yoluyla yanıltma kavram alanıyla ilişkilidir. İbranicede doğrudan ses denkliğiyle birebir aynı kök formu yaygın bir leksikal karşılık üretmese de, Arapçadaki boğaz seslerinin evrimi ve biliteral tabandaki hareket, gizli mekan (Arapça el-mıhda‘) ve damar (el-ahda‘) gibi anatomik ve somut yer adlandırmalarında kökleşmiştir. Süryanice ve İbranicede hile, kandırma ve niyet saptırma genellikle k-d-b, r-m-y veya n-k-l kökleriyle karşılanırken; Arapçada خدع kökü, içe çekilme, saklanma ve zahirde farklı bâtında farklı olma niteliğiyle özgülleşmiştir. Bu yönüyle kök, salt sözlü yalanı değil, yapısal ve mekânsal bir örtme-sapma eylemini temsil eden özgün bir Arapça semantik yoğunlaşmaya sahiptir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Gizlemek, saklamak, yoldan saptırmak. | Sandık veya mahzene eşya koyma anlamındaki el-ıhdâ‘ ve izi kaybolan yola tarîkun hâdı‘ denmesi iç türetimin temelidir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami dillerinde örtme ve aldatma alanı. | Kuzeybatı Sami dillerinde sınırlı izleri bulunmakla birlikte Arapçada fonetik ve semantik olarak bağımsızlaşmış bir köktür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda gizleme ve yön değiştirme kökleri. | Belirgin bir dış alıntı saptanmamış olup Afro-Asyatik morfolojik çekirdeklerle örtüşmektedir. | Muhtemel |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خدع | Anlamlı | Gizlemek, yanıltmak, saptırmak | İçteki niyeti gizleyip karşı tarafı aldatacak bir görüntü sunmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| خعد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel). | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez. |
| دخع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel). | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez. |
| دعخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel). | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez. |
| عخد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel). | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez. |
| عدخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel). | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خدع | Merkez | Gizleme ve yanıltma | Görünüşte dost ve uyumlu davranıp içte düşmanlığı ve fesadı saklayarak hedefi gafil avlama. | Sahte bir zahir üreterek gerçeği perdeleme eylemidir. |
| مكر | Komşu | İnce düzen ve tuzak kurma | خدع kökünde doğrudan sahte görünüm ve saklanma öne çıkarken, مكر kökünde hedefe ulaşmak için gizli plan ve strateji kurma esastır. | İnce tedbir ve gizli tertip anlamı taşır. |
| كيد | Komşu | İnce hile ve örtülü mücadele | كيد kökünde hasma hissettirmeden zarar verme kastıyla yürütülen sürekli ve planlı bir zihinsel çaba vardır. | Genellikle karşı güce karşı direnç ve gizli tuzak bağlamında kullanılır. |
| غرر | Komşu | Gafletten yararlanıp aldatma | غرر kökünde hedefteki kişinin bilgisizliği, toyluğu ve dikkatsizliği istismar edilir; dış tehlikeye açık bırakma söz konusudur. | Aldanışın nesnesi daha çok hedefin kendi gafletidir. |
| نصح | Zıt | Samimiyet, öğüt ve arılık | Karşı tarafın iyiliğini isteyerek hiçbir gizli ajanda, hile ve tortu barındırmadan tam bir berraklıkla davranma. | Hile ve aldatmanın tam karşıtı olan ihlaslı yöneliştir. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خدع | إظهار خلاف ما يُبطن لتضليل الغير | İçteki niyeti gizleyip dışarıya tam tersini göstererek karşı tarafı beklemediği yerden saptırma ve yanıltma. | Kesin |
| Latince | decipere, fallere | Aldatmak, tuzağa düşürmek | decipere fiili bir şeyi tuzağa düşürüp ele geçirmeyi imler; fallere ise yanlış bir görüntüyle yanıltmayı karşılar fakat خدع kökündeki içe gizlenme ve nihai bumerang etkisini tam taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | to deceive, to delude | Aldatmak, yanıltmak | to deceive bilerek yanlış yönlendirmeyi, to delude ise bir illüzyon içinde yaşatmayı ifade eder; kökün fiziki saklanma ve dönüp kendini vurma katmanını kısmen dışarıda bırakır. | Kesin |
| Almanca | täuschen, betrügen | Yanıltmak, hile yapmak | täuschen sahte bir görünüş sergileyerek göz boyamayı karşılar; kökün Arapçadaki somut çöl/yol ve gizli hücre metaforlarını içermez. | Güçlü |
| Fransızca | tromper, duper | Aldatmak, ayartmak | tromper yanıltıcı bir izlenim bırakmayı anlatır; خدع kökündeki çift taraflı algı ve münafıklık karakteristiğinin derinliğini tam yansıtmaz. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Grand Robert.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُخَادِعُونَ | Münafıkların sahte iman gösterisiyle müminleri ve Allah'ı kandırma teşebbüsü | Münafıkların psikolojik yapısı ve zahirde iman edip bâtında küfrü gizlemeleri bağlamı (Bakara 2:9, Nisâ 4:142). |
| يَخْدَعُونَ | Eylemin dönüp yalnızca failin kendisini vurması ve kendini kandırma | İlahi yasaların işleyişi gereği kurulan illüzyonun gerçekte sadece kuranın aleyhine işlemesi bağlamı (Bakara 2:9). |
| خَادِعُهُمْ | Hilelerinin karşılığını verme ve onları kendi kurdukları tuzağın içinde bırakma | Müşâkele sanatı gereği, münafıkların hilesini boşa çıkarıp onları gafil avlayan ilahi mukabele bağlamı (Nisâ 4:142). |
| يَخْدَعُوكَ | Siyasi ve askeri antlaşmalarda barış maskesi altına gizlenen hıyanet | Savaş ve diplomasi bağlamında düşmanın barış görüntüsü vererek müminleri gafil avlama girişimi (Enfâl 8:62). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi sıfatlar ve fiiller bağlamı | Allah Teâlâ hakkında kullanılan خَادِعُهُمْ ifadesinin lafzî mi yoksa ceza ve müşâkele kabilinden mi olduğu tartışması; zata noksanlık atfedilemeyeceği tespiti. | İlahi adaletin bir tecellisi olarak hileyi boşa çıkarma ve hilekârı kendi tuzağına hapsetme (el-cezâu min cinsi’l-amel). |
| Fıkıh | Akitler hukuku ve savaş hukuku | Alışverişte gabin ve hile (el-hıdâ‘/el-ğabn) ile savaşta taktiksel yanıltma arasındaki meşruiyet farkı. | Haksız kazanç ve hak ihlalinde yasaklanan aldatma; savaşta düşmanın saldırısını kırmaya matuf meşru savaş taktiği. |
| Tefsir | Nifak psikolojisi ve müfâale babının anlamı | يُخَادِعُونَ sîgasındaki işteşliğin iki taraf arasında mı yoksa tek taraflı bir çaba mı ifade ettiği; nihayetinde يَخْدَعُونَ ile failin bizzat kendini helak ettiği analizi. | Niyet ile amelin ayrışması ve bu ayrışmanın varoluşsal bir yanılgıya dönüşmesi. |
| Hadis | Savaş ve ahlak prensipleri | «Savaş hiledir» (الحرب خدعة) hadisinin sınırları ve müslümanın ahlaki duruşunda aldatmanın nefyedilmesi. | Düşmanı şaşırtarak can kaybını önlemeye matuf taktiksel hamle; günlük ahlaki ilişkilerde ise kesin yasak. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İman ve nifak ayrımı | Nifak ve sahte dindarlık | Hakikati gizleyip dinî ritüelleri kalkan yaparak menfaat devşirme çabası. | Zahir ile bâtın arasındaki kopukluk, hakikati değil yalnızca kişinin kendi nefsini aldatmasıyla sonuçlanır. | Kesin |
| İlmi | Bilgi felsefesi ve epistemoloji | Sofizm ve sahte kanıt üretimi | Doğru olmayan öncülleri doğruymuş gibi sunarak zihni yanıltma. | Gerçek bilgi kaynaklarını gizleyip sahte akıl yürütmelerle muhatabı yanıltıcı bir sonuca sürükleme. | Güçlü |
| Siyasi | Diplomasi ve istihbarat | Taktiksel yanıltma ve sahte ittifak | Karşı tarafı gafil avlamak için barış ve sadakat görüntüsü sergileme. | Ahde vefasızlık ve gizli ajandalarla yürütülen siyasetin uzun vadede meşruiyet krizine yol açması. | Kesin |
| İktisadi | Piyasa ve ticaret hukuku | Asimetrik enformasyon ve hileli mal arzı | Kusurlu malı kusursuz göstererek haksız fiyat ve kâr elde etme. | Piyasadaki güven ortamını dinamitleyen, şeffaflığı yok eden ve haksız zenginleşmeye yol açan manipülatif davranış. | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Geri beslemeli bozucu sinyal (Parazitik feedback ve Faz kayması) | Bir sistemde girdinin gerçek parametreleri yerine fazı kaydırılmış sahte bir sinyalin sisteme verilmesi, ancak kapalı devre geri besleme döngüsünde bu sahte sinyalin bizzat kaynağın kendi rezonansını bozarak devre elemanını yakması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bilişsel çelişki ve rasyonalizasyon (Kendini kandırma mekanizması) | Bireyin içsel suçluluk veya yetersizlik duygusunu bastırmak için dış dünyaya sahte bir persona sunması, fakat zamanla bu sahte kimliğe kendisinin de inanarak gerçeklikle bağını koparması ve varoluşsal çöküşe uğraması. | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca günlük dildeki basit bir yalan söyleme veya anlık bir kurnazlık eylemine indirgenmesi; kavramın ontolojik ve psikolojik derinliğinin göz ardı edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, insanın varoluşsal bir çelişkiye düşerek kendisini hakikatin denetiminden kaçırabileceği zannını ve bu zannın kaçınılmaz olarak kendi aleyhine işleyen kozmik bir yasaya dönüşmesini ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah Teâlâ'nın hâdi‘ olarak nitelenmesini (Nisâ 4:142) beşerî bir tuzak ve kusur gibi anlamak; ya da münafıkların eylemini basit bir zihinsel aldanma sanarak onların toplumsal ve itikadi yıkıcılığını hafife almak. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Nifak psikolojisinin iç mekanizmasını, insanın Allah'a karşı geliştirdiği beyhude savunma düzeneklerini ve kozmik adaletin hilekârları kendi ürettikleri yanılsamayla nasıl kuşattığını gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Medine döneminde inen ve münafıkların karakter analizini yapan ayetlerde (Bakara suresinin başı, Nisâ suresi) ve savaş hukuku/antlaşma bağlamını içeren Enfâl suresinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hilenin karşı tarafa mutlaka zarar vereceği ve yapanın yanına kâr kalacağı yanılgısını yıkar; aldatma eyleminin ontolojik olarak faili kuşatan ve yalnızca failin algısını körelten bir bumerang olduğunu ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir eşyayı gözden uzak kapalı bir hücreye saklamak, yolun aniden kıvrılıp izini kaybettirmesi ve boyundaki gizli can damarı.
- Soyut anlamİçteki gerçek niyet ve durumu gizleyip dışarıya tam aksi yönde sahte bir görüntü sunarak muhatabı yanıltma çabası ve bu çabanın bizzat faili yutması.
- Sistematik karşılıkBilgi asimetrisi ve algı manipülasyonu yoluyla kurulan düzenin, nihai ontolojik gerçeklik karşısında çökmeye mahkum olması ve failin kendini imha etmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde aldatma girişiminde bulunan faili, hedeflenen muhatabı (Allah veya müminler) temsil eder. sembolü, iç niyetten farklı olarak üretilen sahte zahir ve yanıltıcı sinyali simgeler. Formül, failin () sahte sinyal () ile hedefi () saptırma girişiminin, hedefin mutlak hakikati ve aşkınlığı sebebiyle etkisiz kalarak () tersine döndüğünü () ve nihayette bu yanılsamanın doğrudan failin bizzat kendi aleyhine () kapanan bir döngü ürettiğini matematiksel olarak ifade eder.