خيم
خ - ي - م
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٠
Haym (hı) : Çardak demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٠)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Haym (hı) : Çardak demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٤٠٢باب الخاء والميم وو ا ي ء معهما
خ ي م، و خ م، م ي خ مستعملات خيم خامَ فلانٌ يَخيمُ خَيْماً أي: كاد يكد كيداً فرجع عليه ونكص، وكذلك خَامُوا في الحرب فلم يظفروا بخير وضعفوا، قال:
رَمَوني عن قسيٍّ الزور حتى أخَامَهُمُ الإله بها فخـامُـوا
والخامَةُ: الزرعة أول ما تنبت على ساقٍ واحدةٍ.
والخامَةُ: الغضة الرطبة.
وخَيَّم القوم: دخلوا في الخَيْمة، وهي بيتٌ من بيوت الأعراب، مستديرة.
وخَيَّمَتِ البقرة:
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٢٧الخَيْمَةُ: بيتٌ تبنيه العربُ من عيدان الشجَر، والجمعع خَيْماتٌ وخِيَمٌ. والخَيْمُ، مثل الخَيْمَةِ. وقال:
فلم يبقَ إلاّ آلُ خَيْمٍ مُنَضَّدِ
والجمع خِيامٌ. وخَيَّمَهُ، أي جعله كالخَيْمَةِ. وخَيَّمَ بالمكان، أي أقام به. وقال:
وكان انطلاقُ الشاة من حيثُ خَيَّما
وتَخَيَّمَ بمكان كذا: ضرب خَيْمَتَهُ به. والخيمُ بالكسر: السجيّة والطبيعة، لا واحدَ له من لفظه. وخامَ عنه يَخيمُ خَيْمومَةً، أي
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٬٢٠٢باب الخاء والميم
خام ، ماخ ، مخى ، ومخ ، وخم ، خيم : مستعملة :
خيم _ ( خام ) : قال الليث : تقول : خامَ الرجلُ
يَخِيمُ _ إذا كادَ يَكِيدُ كَيْداً فرَجع عليه ولمْ
يَرَ فيه ما يُحِبُّ ، ونَكَلَ ونَكَصَ .
وكذلك : إذا خامُوا في الحَرْب ، فلمْ
يَظْفَرُوا بخَيْرٍ وضَعُفُوا .
وأنشد :
رَمَوْنِي عَنْ قِسيِّ الزُّورِ حتى
أَخامَهُمُ الإلَهُ بها فَخَامُوا
أبو عُبيدٍ _ عن أبي عمرو _ : الْخَائِمُ :
الجَبَانُ .
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٬٨١٦(باب الخاء والياء وما يثلثهما)
(خيب) الخاء والياء والباء أصلٌ واحد يدلُّ على عدم فائدةٍ وحِرمانٍ. والأصل قولهم للقِدْحِ الذي لا يُورِي: هو خَيّاب. ثمّ قالوا: سَعَى في أمرٍ فخابَ، وذلك إذا حُرِم([1]) فلم يُفِدْ خيْراً.
(خير) الخاء والياء والراء أصله العَطْف والميْل، ثمَّ يحمل عليه. فالخَير: خِلافُ الشّرّ؛ لأنَّ كلَّ أحدٍ يَمِيلُ إِليه ويَعطِف على صاحبه. والخِيرَةُ: الخِيار. والخِيرُ:
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٢٦٦خ ي م
خيم بمكان كذا.
وتخيم.
قال زهير: فلما وردن الماء زرقـاً جمامـه وضعن عصيَّ الحاضر المتخيم ومـن المجـاز: خيمـت البقـر: أقامـت فـي مرابضهـا لا تبـرح.
وتخيمـت الريح في الثوب والبيت: بقيت فيه.
وخيمتها أنا إذا غطّيت الطيب بالثوب حتى تعبق فيه ريحه
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٥٬٤٩٠الخَيْمَةُ: بيت من بيوت الأَعراب مستدير يبنيه الأعراب من عيدانِ الشجر؛ قال الشاعر:
أَو مَرْخَة خَيَّمَتْ
(* قوله «أو مرخة خيمت» كذا بالأصل، والشطرة موجودة بتمامها في التهذيب وهي:
أو مرخة خيمت في أصلها البقر).
وقيل: وهي ثلاثة أَعواد أَو أَربعة يُلْقَى عليها الثُّمامُ ويُسْتَظَلُّ بها في الحر، والجمع خَيْماتٌ وخِيامٌ وخِيَمٌ وخَيْمٌ، وقيل: الخَيْمُ أَعواد تنصب في القَيْظِ، وتجعل لها عَوَارِضُ،
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٦٤* خ ي م * * الخَيْمةُ * بيت تبنيه الأعراب من عيدان الشجر والجمع * خَيْماتٌ * و * خِيَمٌ * مثل بدرات وبدر و * الخَيْمُ * مثل الخيمة والجمع * خِيامٌ * مثل فرخ وفراخ و * خَيَّمَهُ * جعله كالخيمة و * خَيَّمَ * أيضا بالمكان أقام به و * تَخَيَّم * بمكان كذا ضرب خيمته به
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٨٬٢٤١| | ( *!الخَيمَةُ : أَكَمَةُ فوقَ أَبانَيْنِ ) ، | بينها وبَيْن الرُّمَّة من جِهَة الشَّمال ، | بها ماءة لبني عَبْس يقال لها : | الغُبارة . قاله نَصْر . | | ( و ) أيضًا : ( كُلُّ بَيْت ) من بُيُوتِ | الأعراب ( مُسْتَدير ، أو ثَلاثة أَعْواد | أو أَرْبَعَة يُلْقَى عليها الثُّمام ، | ويُسْتَظَلُّ بها في الحَرّ ) . أو أَعوادٌ | تُنْصَب وتُجْعَل لها عَوارِض وتُغَلَّل | بالشَّجَر ، فَتَكُونُ أَبْرَدَ
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٬٢٤٦خَامَ
1 خَامَ خام as syn. with خَيَّمَ: see the latter. ― -b2- خَامَ عَنْهُ, aor. يَخِيمُ, (JK, S, K,) inf. n. خَيْمُومَةٌ (S) and خَيْمٌ and خَيَمَانٌ and خُيُومٌ and خُيومَةٌ and خِيَامٌ, (K, the last but one omitted in the CK,) He held back, or refrained, from him, or it, through cowardice, (JK, S, K,) and fear: (JK, K:) i. e., from war, (JK,) or from encounter, or conflict. (Ham p. 164.) And
الصيغ(١)
الجذور المجاورةالمجاورة: ٢ (الإجمالي: ٣)
الآيات التي ورد فيها(١)
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خيم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كنن, ثوي, ظلل |
| Zıt Kök | رحل |
| Çekirdek Özet 1 | Ağaç dalları ve direklerle kurulan yuvarlak gölgelik, çardak ve çadır; korunaklı bir alana yerleşip kalma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi huzurda ve cennet yurdunda mahremiyet, dokunulmazlık ve kalıcı ikameti simgeleyen korunaklı mekan |
| Çekirdek Özet 3 | Göçebelikten yerleşik düzene geçişin asgari mimari birimi; sınırları belirlenmiş güvenli mahrem alan |
| Kritik Hata Riski | Çadırı yalnızca çöl bedevilerine özgü iptidai bir bez örtü sanarak cennetteki mekan tasvirinin ihtişam ve mahremiyet boyutunu gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خي | Esneme, uzanma, bir yöne meyil ve potansiyelin belirmesi; خيب boşa çıkma/yıkılma, خير seçilip üstün kılınma, خيط uzayıp bağlanma ve خيل suret kazanma örneklerinde görüldüğü gibi bir hattın somutlaşması | م | Kök sonuna eklenen mim harfi kapsama, toplanma, sınırlandırma ve sabitleme niteliği kazandırarak uzanan bu hattı korunaklı, yuvarlak bir barınak ve ikamet mekanına dönüştürmüştür |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Duvar, çit (türetilmiş imge) | Dış çevreden ayıran, rüzgardan ve sıcaktan koruyan bir çit veya perdeleme sınırı |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | İnsanın barınak kurmak için direk dikmesi, dalları çatması ve mekanı bizzat inşa etmesi |
| م | Su; akış, toplanma, derinlik | Mekanın kendi içine kapanması, örtülmesi, içe dönük bir sükunet ve toplanma alanı oluşturması |
| خيم | El yardımıyla çit ve örtü örerek toplayıcı bir koruma alanı kurma | İnsanın emeğiyle dış tesirleri kesen, bireyi içinde toplayıp barındıran ve sabitleyen mahrem sığınak |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sıcak mevsimde serinlemek amacıyla ağaç dalları veya direkler çatılıp üzeri otlarla örtülerek yapılan çardak, yuvarlak gölgelik ve bu yapının içinde konaklayıp sabit kalmak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ muallakasında yolculuğun sona erip konaklamaya geçilmesini şöyle tasvir eder: فَلَمَّا وَرَدْنَ المَاءَ زُرْقاً جِمَامُهُ / وَضَعْنَ عَصِيَّ الحَاضِرِ المُتَخَيِّمِ |
| Erken Arapça kullanım | Sığırların sıcaktan kaçıp ağaç gölgeliğinde kıpırdamadan kalması için خَيَّمَتِ البَقَرُ denilmiş; kokunun elbiseye tamamen sinip çıkmaması تَخَيَّمَتِ الرِّيحُ فِي الثَّوْبِ şeklinde ifade edilmiştir |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dîvânu Züheyr b. Ebî Sülmâ.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde خيم kökü, özellikle Güney Sami ve Arapça sahasında göçebe ve yarı-göçebe hayatın temel barınma pratiğini niteleyen özgün bir mimari terim olarak belirginleşir. Kuzeybatı Sami dillerinde çadır ve barınak için çoğunlukla İbranice ohel (אהל) veya Süryanice maşkan/yarıña kökleri kullanılırken, Arapça sahasındaki خيم kökü kumaş veya kıldan yapılan alelade çadırdan ziyade, ağaç dalları ve çardak formundaki kalıcımsı gölgelikleri ifade eden somut kökenden türemiştir. Kökün temel anlamsal matrisi hareketsizlik, ikamet etme ve bir zemine nüfuz edip sabit kalma fikridir. Güney Arapça kitabelerinde ve Habeşçede korunak ve konutla ilişkili biçimlerle paralellik gösteren kök, Arapçada bireyin ahlaki karakterinin ve değişmez mizacının adı olan "hîm" (الخِيم) kelimesine kaynaklık ederek soyutlaşmıştır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Daldan çardak kurmaktan kalıcı ikamet ve seciyeye geçiş | Direk dikip gölgelik yapma eylemi zamanla bir yerde durma, yerleşme ve insanın değişmez karakteri manasını kazanmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami dillerinde barınma ve konaklama izleri | Kuzeybatı Sami dillerindeki genel çadır kavramlarından farklı olarak Arapçada dal, çardak ve dairesel örtü anlamıyla özelleşmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çit, bükme ve barınak matrisleri | İlksel biçim verme ve korunak kurma eylemine dayanan bölgesel fonetik akrabalıklar | Muhtemel |
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خيم | Anlamlı | Çadır, çardak, ikamet | Direkler ve örtüyle yapılan barınak, bir yerde konaklayıp sabit durmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| خمي | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Müstakil üçlü kök olarak klasik leksikonda yer almaz; illetli varyanttır | Kur'an'da geçmez |
| يخم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonotaktik kurallar gereği kullanım dışı bırakılmıştır (mühmel) | Kur'an'da geçmez |
| يمخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Harflerin bu dizilişi Arap dilinde kullanılmamıştır (mühmel) | Kur'an'da geçmez |
| مخي | Anlamlı | İlik, öz, derinlik | Kemik iliği ve bir nesnenin en içteki saf özü | مخخ ile akraba kök; Kur'an'da geçmez |
| ميخ | Anlamlı | Çakılma, yerleşme | Yere batma, ayağın çamura saplanıp hareketsiz kalması | Mekânsal sabitlik bağı; Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خيم | Merkez | Barınak, çardak, ikamet | Mekanın bizzat inşa edilip gölgelik haline getirilmesi ve içinde mahrem kalınması | Kurulan çardak altında kalış |
| كنن | Komşu | Örtünme, gizlenme | Dış gözlerden saklanma ve mahfuz kalma yönü baskındır; mimari form ikincildir | Gizleyici örtü ve koruma |
| ثوي | Komşu | Kalıcı yerleşim | Mekanın türüne bakılmaksızın bir yerde uzun süre oturup ikamet etmeyi anlatır | Zamansal süreklilik ve yerleşme |
| ظلل | Komşu | Gölgelenme, siper alma | Sadece güneş sıcağından korunmayı ifade eder; duvar veya çadır şart değildir | Işık ve sıcağı kesme |
| رحل | Zıt | Göçme, ayrılma | Barınağı söküp konaklama yerini terk ederek yola çıkmayı ifade eder | Harekete geçiş ve mekanı terk |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خيم | Çadır kurmak, ikamet etmek | Ağaç dallarından gölgelik yapıp içinde sabit ve mahrem kalmak | Kesin |
| Latince | Tabernaculum, tentorium | Çadır, kulübe, portatif barınak | Kökün geçici ordu veya göçebe barınağı yönünü karşılar; seciye ve çardak anlamını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Pavilion, bower, tent | Köşk/otağ çadırı, gölgelikli çardak | "Bower" ve "pavilion" kelimeleri kökün bahçe içi gölgelik, estetik ve mahremiyet yönünü güçlü karşılar | Güçlü |
| Almanca | Zelt, Laube, Gezelt | Çadır, çardak, kameriye | "Laube" kelimesi dallarla kurulan gölgelik anlamını tam verirken "Zelt" örtü yönünü öne çıkarır | Güçlü |
| Fransızca | Pavillon, tente | Otağ, çadır, çardak | Dinlenme, estetik ve saygın barınak bağlamını karşılar | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْخِيَامِ | Cennet ehline tahsis edilmiş yüksek mahremiyet ve saygınlık taşıyan korunaklı otağlar/çardaklar | Ahiret nimetlerinin, cennet kadınlarının iffet, zarafet ve dokunulmazlığının anlatıldığı bağlam (Rahmân 55:72) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret ahvali ve cennet tasvirleri | Cennetteki hıyamın dünyevi çadırlarla olan lafız-mana ilişkisi; teşbihten tenzihe geçiş | Nimetin cismaniliği ve hakikati |
| Fıkıh | Hac menasiki ve itikaf mekanları | Mina ve Arafat'ta çadır kurma hükmü; mescit içinde itikaf için çadır benzeri bölme edinme | Geçici ibadet ve ikamet barınağı |
| Tefsir | Rahmân suresi tefsiri | Ayette geçen hıyamın inciden oyulmuş kubbeler veya bahçe köşkleri olarak tevili | Mahremiyet, dokunulmazlık ve saflık |
| Hadis | Cennet ve sefer rivayetleri | Cennette mümin için tek bir inciden oyulmuş geniş çadırların bulunacağını bildiren nebevi haberler | Genişlik, nuranilik ve korunak |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Mukaddes mahremiyet | Korunaklı harim | İffet ve kutsiyeti muhafaza | Bireyin ve ailenin dış etkilerden arınmış korunaklı ibadet ve hayat alanı | Güçlü |
| İlmi | Kavramsal çerçeveleme | Sınırlandırılmış paradigmalar | Bilgiyi belirli bir model içinde tutma | Düşüncenin dağılmasını önleyen kuşatıcı zihinsel çatılar | Muhtemel |
| Siyasi | Hükümranlık ve ordugah | Otağ ve karargah | Otoritenin merkezi konaklama odağı | Gücün sefer ve fetih esnasında kurduğu seyyar yönetim merkezi | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve barınma | Asgari barınma sermayesi | Temel yaşam maliyetini karşılama | Bireyin hayatını sürdürebilmesi için gereken en yalın yapı maliyeti | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sınır değer problemi ve kapalı küme (compact set) | Belirli bir uzayda dış etkilere karşı yalıtılmış, içi homojen ve sınırları tayin edilmiş korunum hacmi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mahremiyet alanı ve birincil grup sığınağı | Bireyin kamusal alanın baskısından çekilip sığındığı, toplumsal baskının sıfırlandığı özel alan | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca çölde kurulan iptidai, yıpranmış bez veya kıl çadır olarak algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da çadır; cennet asaletini, gözlerden korunmuş mutlak mahremiyeti ve estetik barınmayı temsil eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cennet tasvirini yoksul çöl hayatının basit bir tatmini sanarak Kur'an'ın aşkın ikamet ve iffet vurgusunu basitleştirmek |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın göçebe ve bedevi kültürüne ait bilinen bir nesneyi, ahiretin en yüksek estetik, saygınlık ve mahremiyet sembolüne nasıl dönüştürdüğünü gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cennet tasvirlerinin, cennet ehlinin eşlerinin (hûr) niteliklerinin ve nimetlerin saflığının beyan edildiği ayetlerde (Rahmân suresi) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çadır kavramının yalnızca sefalet veya göçebelik göstergesi olduğu yanılgısını giderir; onu asalet, dokunulmazlık ve özel mülkiyetin yüce ifadesi kılar |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamDalların birbirine çatılmasıyla yapılan yuvarlak gölgelik, çardak, çadır ve içinde durup yerleşmek.
- Soyut anlamDış dünyanın karmaşasından ve tehlikesinden yalıtılmış, mahremiyet ve sükunetin korunduğu kalıcı sabitlik.
- Sistematik karşılıkDeğişken çevre koşullarına karşı koruyucu bir sınır çekerek hayatın devamını sağlayan asgari mukaddes alan.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde sembolü inşa edilen çardak veya çadırın kuşattığı korunaklı iç hacmi, genel dış uzayı, bireyin zamana bağlı konumunu temsil eder. Birey korunaklı alanın içine girdiğinde (), konumsal türevi sıfırlanmakta (); yani göç ve hareket hali sona ererek yerleşiklik, sabitlik ve dingin ikamet gerçekleşmektedir.