خيم
خ - ي - م
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٠
Haym (hı) : Çardak demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٠)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Haym (hı) : Çardak demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٤٠٢باب الخاء والميم وو ا ي ء معهما
خ ي م، و خ م، م ي خ مستعملات خيم خامَ فلانٌ يَخيمُ خَيْماً أي: كاد يكد كيداً فرجع عليه ونكص، وكذلك خَامُوا في الحرب فلم يظفروا بخير وضعفوا، قال:
رَمَوني عن قسيٍّ الزور حتى أخَامَهُمُ الإله بها فخـامُـوا
والخامَةُ: الزرعة أول ما تنبت على ساقٍ واحدةٍ.
والخامَةُ: الغضة الرطبة.
وخَيَّم القوم: دخلوا في الخَيْمة، وهي بيتٌ من بيوت الأعراب، مستديرة.
وخَيَّمَتِ البقرة:
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٢٧الخَيْمَةُ: بيتٌ تبنيه العربُ من عيدان الشجَر، والجمعع خَيْماتٌ وخِيَمٌ. والخَيْمُ، مثل الخَيْمَةِ. وقال:
فلم يبقَ إلاّ آلُ خَيْمٍ مُنَضَّدِ
والجمع خِيامٌ. وخَيَّمَهُ، أي جعله كالخَيْمَةِ. وخَيَّمَ بالمكان، أي أقام به. وقال:
وكان انطلاقُ الشاة من حيثُ خَيَّما
وتَخَيَّمَ بمكان كذا: ضرب خَيْمَتَهُ به. والخيمُ بالكسر: السجيّة والطبيعة، لا واحدَ له من لفظه. وخامَ عنه يَخيمُ خَيْمومَةً، أي
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٬٢٠٢باب الخاء والميم
خام ، ماخ ، مخى ، ومخ ، وخم ، خيم : مستعملة :
خيم _ ( خام ) : قال الليث : تقول : خامَ الرجلُ
يَخِيمُ _ إذا كادَ يَكِيدُ كَيْداً فرَجع عليه ولمْ
يَرَ فيه ما يُحِبُّ ، ونَكَلَ ونَكَصَ .
وكذلك : إذا خامُوا في الحَرْب ، فلمْ
يَظْفَرُوا بخَيْرٍ وضَعُفُوا .
وأنشد :
رَمَوْنِي عَنْ قِسيِّ الزُّورِ حتى
أَخامَهُمُ الإلَهُ بها فَخَامُوا
أبو عُبيدٍ _ عن أبي عمرو _ : الْخَائِمُ :
الجَبَانُ .
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٬٨١٦(باب الخاء والياء وما يثلثهما)
(خيب) الخاء والياء والباء أصلٌ واحد يدلُّ على عدم فائدةٍ وحِرمانٍ. والأصل قولهم للقِدْحِ الذي لا يُورِي: هو خَيّاب. ثمّ قالوا: سَعَى في أمرٍ فخابَ، وذلك إذا حُرِم([1]) فلم يُفِدْ خيْراً.
(خير) الخاء والياء والراء أصله العَطْف والميْل، ثمَّ يحمل عليه. فالخَير: خِلافُ الشّرّ؛ لأنَّ كلَّ أحدٍ يَمِيلُ إِليه ويَعطِف على صاحبه. والخِيرَةُ: الخِيار. والخِيرُ:
(باب الخاء والياء وما يثلثهما) (خيب) الخاء والياء والباء أصلٌ واحد يدلُّ على عدم فائدةٍ وحِرمانٍ. والأصل قولهم للقِدْحِ الذي لا يُورِي: هو خَيّاب. ثمّ قالوا: سَعَى في أمرٍ فخابَ، وذلك إذا حُرِم([1]) فلم يُفِدْ خيْراً. (خير) الخاء والياء والراء أصله العَطْف والميْل، ثمَّ يحمل عليه. فالخَير: خِلافُ الشّرّ؛ لأنَّ كلَّ أحدٍ يَمِيلُ إِليه ويَعطِف على صاحبه. والخِيرَةُ: الخِيار. والخِيرُ: الكَرمُ. والاستخارة: أن تَسْألَ خيرَ الأمرين لك. وكل هذا من الاستخارة، وهي الاستعطاف. ويقال استخرتُه. قالوا: وهو من استِخارة الضّبُع، وهو أن تَجْعلَ خشبةً في ثُقْبَةِ بيتها حتى تَخرُج من مكانٍ إلى آخَر. وقال الهذليّ([2]): لعَلَّكَ إِمَّا أُمُّ عمروٍ تبدَّلَتْ *** سواكَ خليلاً شاتِمِي تَستخِيرُها ثم يُصَرّف الكلامُ فيقال رجلٌ خَيِّرٌ وامرأةٌ خَيِّرة: فاضلة. وقومٌ خِيارٌ وأخيار… في صلاحها([3])، وامرأةٌ خَيْرةٌ في جَمالها وميسَمِها. وفي القرآن: ﴿فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسَانٌ﴾ [الرحمن 70ٍ]. ويقال خايَرْتُ فلاناً فَخِرْتُه. وتقول: اخْتَرْ بَني فُلاَنٍ رَجُلا. قال الله تعالى: ﴿واختارَ مُوسَى قومَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً﴾ [الأعراف 154]. تقول هو الخِيرَة خَفيفة، مصدر اختار خِيرَةً، مثل ارتاب رِيبَة. (خيس) الخاء والياء والسين أُصَيلٌ يدلُّ على تذليلٍ وتليين. يقال خيَّستُه، إذا لَيَّنْتَهُ وذلَّلته. والمُخيَّس: السِّجن. قال: تجَلّلْتُ العَصَا وعلمتُ أنِّي *** رَهِينُ مُخَيَّسٍ إِن يَثْقَفُونِي وأمّا قولُهم خاسَ بالعهد فقد ذكرناه في الواو. والكلمة مشتركة. ومن الغريب في هذا الباب، قولُهم: قَلَّ خَيْسُه، أي غَمُّه. والخِيسُ: الشجر الملتَفُّ. (خيص) الخاء والياء والصاد كلمةٌ مشترَكة أيضاً؛ لأنّ للواوِ فيها حَظّاً([4])، وقد ذكرت في الخوص. فأمّا الياء فالخَيْصُ: النَّوالُ القَليل. قال الأعشى: لَعَمرِي لئن أمْسى من الحيِّ شاخِصا *** لقد نالَ خيْصاً من عُفَيرَةَ خائصا([5]) والباب كُّله في الواو والياء واحدٌ. ومن الشاذّ -والله أعلم بصحّته- قولُهم وَعِلٌ أخْيَصُ، إذا انتصَبَ أحدُ قَرنَيه وأقْبلَ الآخَر على وجهه. (خيط) الخاء والياء والطاء أصلٌ واحد يدلُّ على امتدادِ الشَّيء في دِقّةٍ، ثم يحمل عليه فيقال في بعض ما يكون منتصِباً. فالخَيْط معروفٌ. والخَيط الأبيض: بياضُ النهار. والخيط الأسود: سوادُ الليل. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الخَيْطُ الأَبْيضُ مِنَ الخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الفَجْرِ﴾ [البقرة آية 187]. ويقال لما يَسِيلُ من لُعاب الشَّمس: خَيْطُ باطلٍ. قال: غَدَرتُم بعَمروٍ يا بَنِي خَيْطِ باطِلٍ *** ومثلُكُمُ بَنى البُيوتَ على غَدْرِ فأمّا قولُهم للّذي بَدا الشَّيبُ في رأسه خُيِّطَ، فهو من الباب، كأنَّ البادِيَ من ذلك مشبَّهٌ بالخُيُوط. قال الهذلي([6]): * حَتَّى تخَيَّطَ بالبَيَاضِ قُرُونِي([7]) * ويقال نعامة خَيْطاءُ؛ وخَيَطُها طُول عُنُقِها. والْخِياطة معروفةٌ، فأمَّا الْخِيط بالكسر، فالجماعةُ من النَّعام؛ وهو قياس الباب؛ لأنّ المجتمِع يكون كالذي خِيطَ بعضُه إلى بعض. وأمَّا قولُ الهذليّ([8]): تَدَلّى عليها بين سِبٍّ وَخَيْطَةٍ *** *بِجَرْدَاء مثلِ الوَكْفَ يَكبُو غُرابُها فقد قيل إنّ الخَيْطة الحَبْل. فإن كان كذا فهو القياس المطَّرِد. وقد قيل الخَيْطة الوتد. وقد ذكرنا أنّ هذا ممَّا حمل على الباب؛ لأنّ فيه امتداداً في انتصاب. (خيف) الخاء والياء والفاء أصلٌ واحد يدل على اختلافٍ. فالخَيَف: أن تكون إحدى العينَين من الفَرَس زرقاءَ والأُخْرى كَحْلاء. ويقال: النَّاس أخْيافٌ، أي مختلِفون. والخَيْفَان: جرادٌ تصير فيه خطوطٌ مختلِفة. والْخَيْف: ما ارتَفَع عن مَسِيل الوادي ولم يبلُغْ أن يكون جبلاً، فقد خالَفَ السّهلَ والجبَل. ومن هذا الْخَيْف: جِلْدُ الضَّرع، مشبّهٌ بخَيْف الأرض. وناقَةٌ خَيْفَاءُ: واسعةُ جِلْد الضَّرع. وبعيرٌ أخيَفُ: واسع جلد الثِّيل. فأمّا الخِيفُ فجمع خِيفَةٍ، وليس من هذا الباب، وقد ذكر في باب الواو بعد الخاء، وإنّما صارت الواو ياءً لكسرةِ ما قبلها. وقال: فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القَلْبِ وجْداً وخِيفا([9]) (خيل) الخاء والياء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على حركةٍ في تلوُّن. فمن ذلك الخَيَال، وهو الشَّخص. وأصله ما يتخيَّلُه الإنسان في مَنامه؛ لأنّه يتشبّه ويتلوّن. ويقال خَيَّلْتُ للنّاقة، إذا وضَعْتَ لولدِها خيالاً يفزَّع منه الذِّئب فلا يقرُبه. والخَيْل معروفة. وسمِعت مَن يَحْكِي عن بِشر الأسديّ عن الأصمعي قال: كنتُ عند أبي عمرو بن العَلاء، وعنده غلامٌ أعرابيٌّ فسُئل أبو عمرو: لم سمِّيت الخيلُ خيلاً؟ فقال: لا أدرِي. فقال الأعرابيُّ: لاخْتيالِها. فقال أبو عمرو: اكتُبوا. وهذا صحيحٌ؛ لأنّ المختالَ في مِشيتِه يتلوَّن في حركته ألواناً. والأخْيَلُ: طائرٌ، وأظنُّه ذا ألوانٍ، يقال هو الشِّقِرَّاق. والعرب تتشاءم به. يقال بعير مَخْيُولٌ([10])، إذا وقع الأخيلُ على عجُزِه فقَطَّعه. وقال الفرزدق: إذا قَطَناً بَلَّغْتِنِيهِ ابنَ مُدْرِكٍ *** فَلاقَيتِ مِن طَير الأشائم أخْيَلا([11]) يقول: إذا بلّغْتِني هذا الممدوحَ لم أُبَلْ بهلَكتك؛ كما قال ذو الرُّمّة: إذا ابنَ أبي مُوسى بِلالاً بَلغْتِهِ *** فقامَ بفأسٍ بين وُِصْلَيْكِ جازِرُ([12]) وقال الشمّاخ: إذا بلّغْتِنِي وحَمَلْتِ رَحْلي *** عَرَابَةَ فاشرَقِي بدَمِ الوَتينِ([13]) ويقال تخيَّلت السَّماء، إذا تهيّأَتْ للمطَر، ولابدّ أنْ يكون عند ذلك تغيُّرُ لونٍ. والمَخيلة: السَّحابة([14]). والمخيلة([15]): التي تَعِد بمَطَرٍ. فأمّا قولهم خَيَّلْتُ على الرّجُل تَخييلاً، إذا وجَّهتَ التّهمَة إليه، فهو من ذلك؛ لأنّه يقال: يشبه أن يكون كذا يُخَيَّلُ([16]) إليّ أنّه كذا، ومنه تخيَّلْت عليه تخيُّلاً، إذا تفَرَّسْتَ فيه([17]). (خيم) الخاء والياء والميم أصلٌ واحد يدلُّ على الإقامة والثَّبات. فالخَيْمة معروفة؛ والخَيْم: عيدانٌ تُبنَى عليها الخَيْمة. قال: * فلم يَبْقَ إلاّ آلُ خيْمٍ مُنَضَّدٍ([18]) * ويقال خَيَّم بالمكان: أقامَ به. ولذلك سمِّيت الخَيْمة. والخِيم: السجِيَّة، بكسر الخاء، لأنّ الإنسانَ يُبنَى عليها ويكون مرجعُه أبداً إليها. ومن الباب قولُهم للجبان خائم، لأنَّه من جُبنِه لا حَرَاك به. ويقال قد خَامَ يَخِيم. فأمّا قولُه: رَأَوْا فَتْرَةً بالسَّاقِ مِنِّي فحاوَلُوا *** جُبُورِيَ لما أنْ رأَوْنِي أَخِيمُها([19]) فإنّه أرادَ رَفْعها، فكأنّه شبّهها بالخَيْم، وهي عِيدانُ الخَيْمة. فأمّا الألف التي تجيء بعد الخاء في هذا الباب، فإنّها لا تخلو من أن تكون من ذوات الواو [أو] من [ذوات] الياء. فالخال الذي بالوجه هو من التلوُّن الذي ذكرناه. يقال منه رجل مَخِيلٌ ومخُول. وتصغير الخال خُيَيْلٌ فيمن قال مَخِيل، وخُوَيْلٌ فيمن قال مَخُول. وأما خالُ الرَّجُل أخو أُمِّه فهو من قولك خائل مالٍ، إذا كان يتعهَّدُه. وخالُ الجيش: لواؤُه، وهو إمّا من تغيُّرِ* الألوان، وإمّا أن الجيشَ يُراعونَه وينظُرون إليه كالذي يتعهَّد الشيء. والخال: الجبل الأسود فيما يقال، فهو من باب الإبدال. (خام) وأما الخاء والألف والميم فمن المنقلب عن الياء. الخامَةُ: الرّطْبة من النّبات والزّرْع. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "مَثَلُ المؤمِنِ مَثَلُ الخامَة من الزّرع"([20]). وقال الطرمّاح: إنّما نحن مثل خامةَ زَرْعٍ *** فَمتى يَأنِ يَأْتِ مُحْتَصِدُهْ([21]) فهذا من الخائم، وهو الجبان الذي لا حَرَاك به. وأمّا الخاء والألف والفاء فحرف واحدٌ، وهو الخافَةُ، وهي الخَريطة من الأدَم يُشتار فيها العسَل. فهذه محمولةٌ على خَيْف الضَّرع، وهي جِلدتُه. والقياس واحد. --------------------------------------------------------------- ([1]) في الأصل: "جرم" بالجيم. ([2]) هو خالد بن زهير الهذلي. انظر ديوان الهذليين (1: 157) واللسان (خير). ([3]) في الكلام نقص، يدل عليه ما في اللسان: "قال الليث: رجل خير وامرأة خيرة: فاضلة في صلاحها. وامرأة خيرة في جمالها وميسمها". ([4]) في الأصل: "لأن الواو فيها خطأ"، تحريف. ([5]) ديوان الأعشى 108 واللسان (خيص)، وهو مطلع قصيدة له. ([6]) هو بدر بن عامر الهذلي. انظر شرح السكري للهذليين 128 ونسخة الشنقيطي 98 واللسان (خيط 170). ([7]) صدره كما في المراجع المتقدمة: * تالله لا أنسى منيحة واحد * ([8]) هو أبو ذؤيب الهذلي. ديوانه 79 واللسان (خيط، سبب، وكف). ([9]) البيت لصخر الغي الهذلي. ديوان الهذليين 2: 74 واللسان (خوف 448، زخخ 498). وسيأتي في زخ. ([10]) هذا اللفظ مما لم يرد في المعاجم المتداولة. ([11]) ديوان الفرزدق 701 واللسان (خيل). ([12]) ديوان ذي الرمة 253 وخزانة الأدب (1: 455). ([13]) ديوان الشماخ 92. ([14]) في الأصل: "السحاب". وفي اللسان: "المخيلة بفتح الميم: السحابة، وجمعها مخايل". ([15]) المخيلة هذه بضم الميم وكسر الخاء، وبضمها وفتح الخاء وكسر الياء المشددة. ([16]) في الأصل: "الخيل". ([17]) في المجمل: "إذا تفرست فيه الخير". وانظر للكلام على بقية هذه المادة، نهاية المادة التي تليها. ([18]) صدر بيت للنابغة، في اللسان (خيم، عثلب). وعجزه:*وسفع على آس ونؤي معثلب* ([19]) في اللسان (خيم): "رأوا وقرة". ([20]) تمامه كما في اللسان: "تميلها الريح مرة هكذا ومرة هكذا". ([21]) ديوان الطرماح 113 واللسان (خوم). وقد سبق في (حصد) ص 71 من هذا الجزء. ـ
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٢٦٦خ ي م
خيم بمكان كذا.
وتخيم.
قال زهير: فلما وردن الماء زرقـاً جمامـه وضعن عصيَّ الحاضر المتخيم ومـن المجـاز: خيمـت البقـر: أقامـت فـي مرابضهـا لا تبـرح.
وتخيمـت الريح في الثوب والبيت: بقيت فيه.
وخيمتها أنا إذا غطّيت الطيب بالثوب حتى تعبق فيه ريحه
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٥٬٤٩٠الخَيْمَةُ: بيت من بيوت الأَعراب مستدير يبنيه الأعراب من عيدانِ الشجر؛ قال الشاعر:
أَو مَرْخَة خَيَّمَتْ
(* قوله «أو مرخة خيمت» كذا بالأصل، والشطرة موجودة بتمامها في التهذيب وهي:
أو مرخة خيمت في أصلها البقر).
وقيل: وهي ثلاثة أَعواد أَو أَربعة يُلْقَى عليها الثُّمامُ ويُسْتَظَلُّ بها في الحر، والجمع خَيْماتٌ وخِيامٌ وخِيَمٌ وخَيْمٌ، وقيل: الخَيْمُ أَعواد تنصب في القَيْظِ، وتجعل لها عَوَارِضُ،
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٦٤* خ ي م * * الخَيْمةُ * بيت تبنيه الأعراب من عيدان الشجر والجمع * خَيْماتٌ * و * خِيَمٌ * مثل بدرات وبدر و * الخَيْمُ * مثل الخيمة والجمع * خِيامٌ * مثل فرخ وفراخ و * خَيَّمَهُ * جعله كالخيمة و * خَيَّمَ * أيضا بالمكان أقام به و * تَخَيَّم * بمكان كذا ضرب خيمته به
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٨٬٢٤١| | ( *!الخَيمَةُ : أَكَمَةُ فوقَ أَبانَيْنِ ) ، | بينها وبَيْن الرُّمَّة من جِهَة الشَّمال ، | بها ماءة لبني عَبْس يقال لها : | الغُبارة . قاله نَصْر . | | ( و ) أيضًا : ( كُلُّ بَيْت ) من بُيُوتِ | الأعراب ( مُسْتَدير ، أو ثَلاثة أَعْواد | أو أَرْبَعَة يُلْقَى عليها الثُّمام ، | ويُسْتَظَلُّ بها في الحَرّ ) . أو أَعوادٌ | تُنْصَب وتُجْعَل لها عَوارِض وتُغَلَّل | بالشَّجَر ، فَتَكُونُ أَبْرَدَ
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٬٢٤٦خَامَ
1 خَامَ خام as syn. with خَيَّمَ: see the latter. ― -b2- خَامَ عَنْهُ, aor. يَخِيمُ, (JK, S, K,) inf. n. خَيْمُومَةٌ (S) and خَيْمٌ and خَيَمَانٌ and خُيُومٌ and خُيومَةٌ and خِيَامٌ, (K, the last but one omitted in the CK,) He held back, or refrained, from him, or it, through cowardice, (JK, S, K,) and fear: (JK, K:) i. e., from war, (JK,) or from encounter, or conflict. (Ham p. 164.) And
الصيغ(١)
الجذور المجاورةالمجاورة: ٢ (الإجمالي: ٣)
الآيات التي ورد فيها(١)
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خيم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كنن, ثوي, ظلل |
| Zıt Kök | رحل |
| Çekirdek Özet 1 | Ağaç dalları ve direklerle kurulan yuvarlak gölgelik, çardak ve çadır; korunaklı bir alana yerleşip kalma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi huzurda ve cennet yurdunda mahremiyet, dokunulmazlık ve kalıcı ikameti simgeleyen korunaklı mekan |
| Çekirdek Özet 3 | Göçebelikten yerleşik düzene geçişin asgari mimari birimi; sınırları belirlenmiş güvenli mahrem alan |
| Kritik Hata Riski | Çadırı yalnızca çöl bedevilerine özgü iptidai bir bez örtü sanarak cennetteki mekan tasvirinin ihtişam ve mahremiyet boyutunu gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خي | Esneme, uzanma, bir yöne meyil ve potansiyelin belirmesi; خيب boşa çıkma/yıkılma, خير seçilip üstün kılınma, خيط uzayıp bağlanma ve خيل suret kazanma örneklerinde görüldüğü gibi bir hattın somutlaşması | م | Kök sonuna eklenen mim harfi kapsama, toplanma, sınırlandırma ve sabitleme niteliği kazandırarak uzanan bu hattı korunaklı, yuvarlak bir barınak ve ikamet mekanına dönüştürmüştür |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Duvar, çit (türetilmiş imge) | Dış çevreden ayıran, rüzgardan ve sıcaktan koruyan bir çit veya perdeleme sınırı |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | İnsanın barınak kurmak için direk dikmesi, dalları çatması ve mekanı bizzat inşa etmesi |
| م | Su; akış, toplanma, derinlik | Mekanın kendi içine kapanması, örtülmesi, içe dönük bir sükunet ve toplanma alanı oluşturması |
| خيم | El yardımıyla çit ve örtü örerek toplayıcı bir koruma alanı kurma | İnsanın emeğiyle dış tesirleri kesen, bireyi içinde toplayıp barındıran ve sabitleyen mahrem sığınak |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sıcak mevsimde serinlemek amacıyla ağaç dalları veya direkler çatılıp üzeri otlarla örtülerek yapılan çardak, yuvarlak gölgelik ve bu yapının içinde konaklayıp sabit kalmak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ muallakasında yolculuğun sona erip konaklamaya geçilmesini şöyle tasvir eder: فَلَمَّا وَرَدْنَ المَاءَ زُرْقاً جِمَامُهُ / وَضَعْنَ عَصِيَّ الحَاضِرِ المُتَخَيِّمِ |
| Erken Arapça kullanım | Sığırların sıcaktan kaçıp ağaç gölgeliğinde kıpırdamadan kalması için خَيَّمَتِ البَقَرُ denilmiş; kokunun elbiseye tamamen sinip çıkmaması تَخَيَّمَتِ الرِّيحُ فِي الثَّوْبِ şeklinde ifade edilmiştir |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dîvânu Züheyr b. Ebî Sülmâ.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde خيم kökü, özellikle Güney Sami ve Arapça sahasında göçebe ve yarı-göçebe hayatın temel barınma pratiğini niteleyen özgün bir mimari terim olarak belirginleşir. Kuzeybatı Sami dillerinde çadır ve barınak için çoğunlukla İbranice ohel (אהל) veya Süryanice maşkan/yarıña kökleri kullanılırken, Arapça sahasındaki خيم kökü kumaş veya kıldan yapılan alelade çadırdan ziyade, ağaç dalları ve çardak formundaki kalıcımsı gölgelikleri ifade eden somut kökenden türemiştir. Kökün temel anlamsal matrisi hareketsizlik, ikamet etme ve bir zemine nüfuz edip sabit kalma fikridir. Güney Arapça kitabelerinde ve Habeşçede korunak ve konutla ilişkili biçimlerle paralellik gösteren kök, Arapçada bireyin ahlaki karakterinin ve değişmez mizacının adı olan "hîm" (الخِيم) kelimesine kaynaklık ederek soyutlaşmıştır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Daldan çardak kurmaktan kalıcı ikamet ve seciyeye geçiş | Direk dikip gölgelik yapma eylemi zamanla bir yerde durma, yerleşme ve insanın değişmez karakteri manasını kazanmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami dillerinde barınma ve konaklama izleri | Kuzeybatı Sami dillerindeki genel çadır kavramlarından farklı olarak Arapçada dal, çardak ve dairesel örtü anlamıyla özelleşmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çit, bükme ve barınak matrisleri | İlksel biçim verme ve korunak kurma eylemine dayanan bölgesel fonetik akrabalıklar | Muhtemel |
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خيم | Anlamlı | Çadır, çardak, ikamet | Direkler ve örtüyle yapılan barınak, bir yerde konaklayıp sabit durmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| خمي | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Müstakil üçlü kök olarak klasik leksikonda yer almaz; illetli varyanttır | Kur'an'da geçmez |
| يخم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonotaktik kurallar gereği kullanım dışı bırakılmıştır (mühmel) | Kur'an'da geçmez |
| يمخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Harflerin bu dizilişi Arap dilinde kullanılmamıştır (mühmel) | Kur'an'da geçmez |
| مخي | Anlamlı | İlik, öz, derinlik | Kemik iliği ve bir nesnenin en içteki saf özü | مخخ ile akraba kök; Kur'an'da geçmez |
| ميخ | Anlamlı | Çakılma, yerleşme | Yere batma, ayağın çamura saplanıp hareketsiz kalması | Mekânsal sabitlik bağı; Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خيم | Merkez | Barınak, çardak, ikamet | Mekanın bizzat inşa edilip gölgelik haline getirilmesi ve içinde mahrem kalınması | Kurulan çardak altında kalış |
| كنن | Komşu | Örtünme, gizlenme | Dış gözlerden saklanma ve mahfuz kalma yönü baskındır; mimari form ikincildir | Gizleyici örtü ve koruma |
| ثوي | Komşu | Kalıcı yerleşim | Mekanın türüne bakılmaksızın bir yerde uzun süre oturup ikamet etmeyi anlatır | Zamansal süreklilik ve yerleşme |
| ظلل | Komşu | Gölgelenme, siper alma | Sadece güneş sıcağından korunmayı ifade eder; duvar veya çadır şart değildir | Işık ve sıcağı kesme |
| رحل | Zıt | Göçme, ayrılma | Barınağı söküp konaklama yerini terk ederek yola çıkmayı ifade eder | Harekete geçiş ve mekanı terk |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خيم | Çadır kurmak, ikamet etmek | Ağaç dallarından gölgelik yapıp içinde sabit ve mahrem kalmak | Kesin |
| Latince | Tabernaculum, tentorium | Çadır, kulübe, portatif barınak | Kökün geçici ordu veya göçebe barınağı yönünü karşılar; seciye ve çardak anlamını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Pavilion, bower, tent | Köşk/otağ çadırı, gölgelikli çardak | "Bower" ve "pavilion" kelimeleri kökün bahçe içi gölgelik, estetik ve mahremiyet yönünü güçlü karşılar | Güçlü |
| Almanca | Zelt, Laube, Gezelt | Çadır, çardak, kameriye | "Laube" kelimesi dallarla kurulan gölgelik anlamını tam verirken "Zelt" örtü yönünü öne çıkarır | Güçlü |
| Fransızca | Pavillon, tente | Otağ, çadır, çardak | Dinlenme, estetik ve saygın barınak bağlamını karşılar | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْخِيَامِ | Cennet ehline tahsis edilmiş yüksek mahremiyet ve saygınlık taşıyan korunaklı otağlar/çardaklar | Ahiret nimetlerinin, cennet kadınlarının iffet, zarafet ve dokunulmazlığının anlatıldığı bağlam (Rahmân 55:72) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret ahvali ve cennet tasvirleri | Cennetteki hıyamın dünyevi çadırlarla olan lafız-mana ilişkisi; teşbihten tenzihe geçiş | Nimetin cismaniliği ve hakikati |
| Fıkıh | Hac menasiki ve itikaf mekanları | Mina ve Arafat'ta çadır kurma hükmü; mescit içinde itikaf için çadır benzeri bölme edinme | Geçici ibadet ve ikamet barınağı |
| Tefsir | Rahmân suresi tefsiri | Ayette geçen hıyamın inciden oyulmuş kubbeler veya bahçe köşkleri olarak tevili | Mahremiyet, dokunulmazlık ve saflık |
| Hadis | Cennet ve sefer rivayetleri | Cennette mümin için tek bir inciden oyulmuş geniş çadırların bulunacağını bildiren nebevi haberler | Genişlik, nuranilik ve korunak |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Mukaddes mahremiyet | Korunaklı harim | İffet ve kutsiyeti muhafaza | Bireyin ve ailenin dış etkilerden arınmış korunaklı ibadet ve hayat alanı | Güçlü |
| İlmi | Kavramsal çerçeveleme | Sınırlandırılmış paradigmalar | Bilgiyi belirli bir model içinde tutma | Düşüncenin dağılmasını önleyen kuşatıcı zihinsel çatılar | Muhtemel |
| Siyasi | Hükümranlık ve ordugah | Otağ ve karargah | Otoritenin merkezi konaklama odağı | Gücün sefer ve fetih esnasında kurduğu seyyar yönetim merkezi | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve barınma | Asgari barınma sermayesi | Temel yaşam maliyetini karşılama | Bireyin hayatını sürdürebilmesi için gereken en yalın yapı maliyeti | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sınır değer problemi ve kapalı küme (compact set) | Belirli bir uzayda dış etkilere karşı yalıtılmış, içi homojen ve sınırları tayin edilmiş korunum hacmi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mahremiyet alanı ve birincil grup sığınağı | Bireyin kamusal alanın baskısından çekilip sığındığı, toplumsal baskının sıfırlandığı özel alan | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca çölde kurulan iptidai, yıpranmış bez veya kıl çadır olarak algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da çadır; cennet asaletini, gözlerden korunmuş mutlak mahremiyeti ve estetik barınmayı temsil eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cennet tasvirini yoksul çöl hayatının basit bir tatmini sanarak Kur'an'ın aşkın ikamet ve iffet vurgusunu basitleştirmek |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın göçebe ve bedevi kültürüne ait bilinen bir nesneyi, ahiretin en yüksek estetik, saygınlık ve mahremiyet sembolüne nasıl dönüştürdüğünü gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cennet tasvirlerinin, cennet ehlinin eşlerinin (hûr) niteliklerinin ve nimetlerin saflığının beyan edildiği ayetlerde (Rahmân suresi) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çadır kavramının yalnızca sefalet veya göçebelik göstergesi olduğu yanılgısını giderir; onu asalet, dokunulmazlık ve özel mülkiyetin yüce ifadesi kılar |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamDalların birbirine çatılmasıyla yapılan yuvarlak gölgelik, çardak, çadır ve içinde durup yerleşmek.
- Soyut anlamDış dünyanın karmaşasından ve tehlikesinden yalıtılmış, mahremiyet ve sükunetin korunduğu kalıcı sabitlik.
- Sistematik karşılıkDeğişken çevre koşullarına karşı koruyucu bir sınır çekerek hayatın devamını sağlayan asgari mukaddes alan.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde sembolü inşa edilen çardak veya çadırın kuşattığı korunaklı iç hacmi, genel dış uzayı, bireyin zamana bağlı konumunu temsil eder. Birey korunaklı alanın içine girdiğinde (), konumsal türevi sıfırlanmakta (); yani göç ve hareket hali sona ererek yerleşiklik, sabitlik ve dingin ikamet gerçekleşmektedir.