ريع
ر - ي - ع
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٢
İki dağ arasındaki yüksek geçittir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
İki dağ arasındaki yüksek geçittir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٠٬٠٥٧باب العين والرّاء والواو معهما
ع ر و، ع ر ي، ع و ر، ع ي ر، ر ع و، ر ع ي، و ر ع، ر و ع، ر ي ع، و ر ع، ي ع ر
عرو:
عري:
عراه أمرٌ يَعْرُوه عَرْواً إذا غشيه وأصابه، يقال: عراه البرد، وعَرَتْهُ الحُمَّى، وهي تَعْروه إذا جاءته بنافض، وأخذته الحُمَّى بعُرَوائها.
وعُرِيَ الرّجلُ فهو مَعْروّ، واعتراه الهمّ. عامّ في كلّ شيء، حتى يقال: الدّلف يعتري الملاحة. ويقال: ما مِنْ مؤمنٍ إلا وله ذَنْبٌ يعتريه قال
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٩٨٦الرَيْعُ: النماءُ والزِيادَةُ. وأرضٌ مَريعَةٌ بفتح الميم، أي مُخْصِبَةٌ. ورَيْعُ الدِرْعِ: فُضول أكمامها. والرَيْعُ: العَوْدُ والرجوعُ. قال الشاعر:
طَمِعْتُ بلَيْلى أنْ تَريعَ وإنمـا تُقَطِّع أعناقَ الرِجال المَطامِعُ
وناقة مِسْياعٌ مِرْياعٌ: تذهب في المَرعَى وتَرجعُ بنفسها. وقول الكميت:
إذا حيصَ منه جانبٌ راعَ جانِبٌ
أي انخرق. وراعَتِ الحنطةُ وأَراعَتْ، أي زَكَتْ. وراعَ الطعامُ وأَراعَ،
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٨٬٢٢٣باب العين والراء
عرى ، عرا ، عير ، عور ، رعي ، روع ، ريع ، ورع ، وعر ، يعر ، يرع .
عرا : قال الله جلّ وعزّ : ( إِن نَّقُولُ إِلاَّ اعْتَرَاكَ بَعْضُ ءَالِهَتِنَا بِسُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءٍ ) ( هُود : 54 ) قال الفراء : كانوا كذّبوه يعني هوداً ثم جعلوه مختلِطاً ، وادَّعَوا أن آلهتهم هي التي خَبَّلته لعيبه إيّاها . فهنالك قال : ( إِنِّى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أُشْهِدُ اللَّهِ
باب العين والراء عرى ، عرا ، عير ، عور ، رعي ، روع ، ريع ، ورع ، وعر ، يعر ، يرع . عرا : قال الله جلّ وعزّ : ( إِن نَّقُولُ إِلاَّ اعْتَرَاكَ بَعْضُ ءَالِهَتِنَا بِسُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 ءٍ ) ( هُود : 54 ) قال الفراء : كانوا كذّبوه يعني هوداً ثم جعلوه مختلِطاً ، وادَّعَوا أن آلهتهم هي التي خَبَّلته لعيبه إيّاها . فهنالك قال : ( إِنِّى ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 أُشْهِدُ اللَّهِ وَاشْهَدُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ أَنِّى بَرِى ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 ءٌ مِّمَّا تُشْرِكُونَ ) ( هود : 54 ) . وقال الزجاج في قوله ) إِن نَّقُولُ إِلاَّ اعْتَرَاكَ بَعْضُ ءَالِهَتِنَا بِسُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 ءٍ ) ( هود : 54 ) أي ما نقول إلا مَسَّك بعض أصنامنا بجنون لسبّك إياها . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه سمعه يقول : إذا أتيت رجلاً تطلب منه حاجة قلت : عروْته وعررْته ، واعتريته واعتررته . وقال الليث : عراه أمر يعروه عَرْواً إذا غشِيه وأصابه . يقال : عراه البرد وعرته الحُمَّى وهي تعروه إذا جاءته بنافض ، وأخذته الحمى بعُرَوائِها ، وعُرِي الرجل فهو مَعْرُوّ ، واعتراه الهم ، عام في كلّ شيء . أبو عبيد عن الأصمعي : إذا أخذت المحمومَ قِرَّةٌ ووجد مسّ الحمى ، فتلك العُرَواء وقد عُرِي فهو مَعْرُوّ . قال : وإن كانت نافضاً قيل : نفضته فهو منفوض ، وإن عَرِق منها فهي الرُحَضاء . وقال ابن شميل : العُرَواء : قلٌّ يأخذ الإنسان من الحُمّى ، ورِعدة . وأخذته الحمَّى بنافض أي برعدة وبرد . وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( خفّفوا في الْخَرص ؛ فإن في المال العرِيّة والوصيَّة ) . وفي حديث آخر أنه رخَّص في العرايا . قال أبو عبيد : العرايا واحدتها عريّة . وهي النخلة يُعْريها صاحبها رجلاً محتاجاً ، والإعراء : أن يجعل له ثمرة عامِها . قال : وقال الأصمعي : استعرى الناسُ في كل وجه إذا أكلوا الرُطَب ، أخذه من العرايا . وقال ابن الأعرابي : قال بعض العرب : منا من يُعْرِي . قال : وهو أن يشتري الرجُلُ النخل ثم يستثني نخلة أو نخلتين . وقال الشافعي : العرايا ثلاثة أصناف : واحدتها أن يجيء الرجل إلى صاحب الحائط ، فيقول له : بعني من حائطك ثمر نَخَلات بأعيانها بخرْصِها من التَمْر ، فيبيعه إياها ويقبض التَمْر ويُسلِّم إليه النَخَلات يأكلها ويبيعها ويُتَمِّرها ، ويفعل بها ما يشاء . قال : وجِمَاع العرايا : كل ما أُفرد ليؤكل خاصّة ، ولم يكن في جملة البيع من ثمر الحائط إذا بيعت جملتها من واحد . والصنف الثاني أن يحضر ربَّ الحائط القومُ فيعطى الرجلَ ثمر النخلة أو النخلتين وأكثر عرِيّة يأْكُلها . وهذه في معنى المِنْحة . قال وللمُعْرَى أن يبيع ثمرها ، ويُتَمِّره ، ويصنع فيه ما يصنع في ماله ؛ لأنه قد ملكه . والصنف الثالث من العرايا أن يعرى الرجل الرَّحُلَ النخلة وأكثر من حائطه ليأكل ثمرها ويهديه ويتَمِّره ويفعل فيه ما أحبّ ويبيع ما بقي من ثمر حائطه منه فتكون هذه مفردة من المبيع منه جملة . وقال غيره العرايا أن يقول الغني للفقير : ثمر هذه النخلة أو النَخَلات لك ، وأصلها لي . وأما تفسير قوله ج : أنه رخّص في العرايا فإن الترخيص فيها كان بعد نهي النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عن المزابنة ، وهي بيع الثمر في رؤوس النخل بالتَّمْرِ ، ورخَّص من جملة المزابنة في العرايا فيما دون خمسة أوسق وذلك الرجلُ يفضُل من قوت سنته التمرُ ، فيدرك الرُطبُ ولانَقْد بيده يشتري به الرُطَب ، ولا نخل له يأكل من رُطَبه ، فيجيء إلى صاحب الحائط فيقول له : بعني ثمر نخلة أو نخلتين أو ثلاث بِخِرْصها من التمر ، فيعطيه التَّمْر بثمر تلك النَخَلات ؛ ليصيب من رُطَبها مع الناس ، فرخّص النبي ( صلى الله عليه وسلم ) من جملة ما حرم من المزابنة فيما دون خمسة أوسق ، وهو أقلّ ممّا تجب فيه الزكاة ، فهذا معنى ترخيص النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في العرايا ، لأن بيع الرُطَب بالتَمْر محرّم في الأصل ، فأخرج هذا المقدار من الجملة المحرَّمة لحاجة الناس إليه . قلت : ويجوز أن تكون العِرْية مأخوذة من عَرِي يَعْرى ، كَأنها عُرِّيت من جملة التحريم فعَرِيت أي خلت وخرجت منها فهي عرِيَّة : فعيلة بمعنى فاعلة ، وهي بمنزلة المستثناة من الجملة ، وجمعها العرايا . وروى أبو عبيد عن الأصمعي : استعرى الناسُ في كل وجه إذا أكلوا الرُطَب ، وأعرى فلان فلاناً ثمر نخلة إذا أعطاه إيَّاها ، يأكل رُطَبها وليس في هذا بيع ، إنما هذا معروف وفضل ، والله أعلم . وَرَوَى شمر عن صالح بن أحمد عن أبيه قال : العرايا : أن يُعري الرجل من نخلِهِ ذا قرابته أو جاره ما لا يجب فيه الصدقة ، أي يهبها له ، فأرخص للمُعْرِي في بيع ثمر نخلة في رأسها بخِرصها من التمر . قال والعَرِيَّة مستثناة من جملة ما نُهي عن بيعه من المزابنة . وقيل : يبيعها الْمُعَرى ممن أعراه إياها . وقيل له أن يبيعها من غيره . وقال شمر : يقال لكل شيء أهملته وخليته : قد عرّيته . وأنشد : إيجعُ ظهري وأَلَوِّي أبهري ليس الصحيح ظهره كالأدبر ولا المعرَّى حِقبة كالموقَر فالمعرَّى : الجمل الذي يرسَل سُدًى ولا يحمل عليه . ومنه قول لبيد : فكلفتها ما عُرّيت وتأبَّدت وكانت تسامي بالعَزيب الجمائلا قال : عُرّيت : ألقى عنها الرحل ، وتركت من الحمل عليها ، وأُرسلت ترعى ، يصف ناقة . وقال أبو عدنان : قال الباهلي : العرِيّة من النخل : الفاردة التي لا تُمسك حَملها ، يتناثر عنها . قال وأنشدني لنفسه : فلما بدت تُكْنَى تُضيع مودتي وتخلِط بي قوماً لئاماً جدودُها رددتُ على تكنى بقيَّة وصلِها ذميماً فأمست وهي رَثّ جديدها كما اعتكرت للاّقطين عرِيَّة من النخل يوطى كلّ يوم جريدُها قال : اعتكارها كثرة حَتّها ، فلا تأتي أصلها دابة إلا وجد تحتها لُقَاطاً من حملها ولا يأنى خوافيها إلا وجد سِقَاطاً من أيّ ما شاء ويقال : عرِي فلان من ثوبه يَعْرَى عُرْياً فهو عار ، وعُرْيان . ويقال هو عِرْو من هذا الأمر ، كما يقال : هو خِلْو منه وعَرْوَى اسم جبل ، وكذلك عَرْوان . سلمة عن الفراء قال : العريان من النبت : الذي قد عرِي عُرْياً إذا استبان لك . قال أبو بكر : الأعراء الذين لا يُهمهم ما يُهِمُّ أصحابهم . ثعلب عن ابن الأعرابي : العرا : الفناء مقصور يكتب بالألف ؛ لأن أنثاه عَرْوة . وقال غيره : العَرَى : الساحة والفناء ؛ سمّي عَرًى لأنه عرِي من الأبنية والخيام . ويقال : نزل بعراه وعَروتِه أي نزل بساحته . وكذلك نزل بحراه . وأما العراء ممدود فهو ما اتّسع من فضاء الأرض . قال الله جلّ وعزّ : ( يَوْمِ يُبْعَثُونَ فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَآءِ وَهُوَ سَقِيمٌ ) ( الصَّافات : 145 ) . وقال أبو عبيدة : إنما قيل له عَرَاء لأنه لا شجر فيه ولا شيء يغطيه . وقيل : إن العَراء وجه الأرض الخالي وأنشد : ورفعتُ رجلاً لا أخاف عِثَارها ونبذت بالبلد العَراءَ ثيابي وقال الزجاج : العَرَاء على وجهين : مقصور وممدود . فالمقصور الناحية ، والممدود المكان الخالي . وقال أبو زيد : العُرَواء عند اصفرار الشمس إلى الليل إذا اشتدّ البرد ، واشتدّت معه ريحه باردة وشَمَال عرِيّة باردة . وقد أعرينا إعراء إذا بلغنا بَرْد العِشيّ : قال : والعرب تقول : أهلَك فقد أعريت . ويقال : عُرِيت إلى مال لي أشدَّ العُرَواء إذا بعته ثم تبعته
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٨٬٦٠٤(باب الراء والياء وما يثلثهما)
(ريب) الراء والياء والباء أُصَيلٌ يدلُّ على شكٍّ، أو شكٍّ وخوف، فالرَّيْب: الشّكّ. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿الم. ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ [البقرة 1- 2]، أَي لا شَكَّ. ثم قال الشاعر:
فقالوا تَرَكْنَا القومَ قد حَصَِرُوا بهِ *** فلا ريْبَ أن قد كان ثَمَّ لَحِيمُ([1]) والرَّيب: ما رابَكَ مِن أمرٍ. تقول: رابَنِي هذا الأمرُ، إذا أدخَلَ عليك شَكّاً وخَوفا.
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٣٨- الريع: المكان المرتفع الذي يبدو من بعيد، الواحدة ريعة. قال: ﴿أتبنون بكل ريع آية﴾ [الشعراء/128]، أي: بكل مكان مرتفع، وللارتفاع قيل: ريع البئر: للجثوة المرتفعة حواليها، وريعان كل شيء: أوائله التي تبدو منه، ومنه استعير الريع للزيادة والارتفاع الحاصل، ومنه: تريع السراب (يقال: تريع السراب: إذا جاء وذهب. انظر: المجمل 2/410؛ واللسان (ريع) ).
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬١٣٥ر ي ع
طعام كثير الريع.
وأراعت الحنطة وراعـت: زكـت وأراعهـا اللـه تعالـى.
وأراع النـاس هـذا العام: زكت زروعهم.
ونزلوا بريع رفيع وريعة رفيعة وهي المرتفع من الأرض.
وتقول: يبنون بكل ريعه وملكهم كسراب بقيعه.
وهربت الإبل فصاح بها الراعي فراعت إليه: رجعت.
ووعظته فأبى أن يريع.
وفلان ما يريع لكلامك ولا يريع لصوتك.
وقال لبيد: لزجرت قلباً لا يريع لزاجر إن الغويّ إذا نهي لم
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٥٬٦٥٦الرَّيْع: النَّماء والزيادة. راعَ الطعامُ وغيره يَرِيع رَيْعاً ورُيُوعاً ورِياعاً؛ هذه عن اللحياني، ورَيَعاناً وأَراعَ ورَيَّعَ، كلُّ ذلك: زَكا وزاد، وقيل: هي الزيادة في الدقيق والخُبز. وأَراعَه ورَيَّعَه. وراعَتِ الحِنْطةُ وأَراعَتْ أَي زَكَتْ. قال الأَزهري: أَراعت زكت، قال: وبعضهم يقول راعتْ، وهو قليل. ويقال: طعام كثير الرَّيْعِ. وأَرض مَرِيعة، بفتح الميم، أَي مُخْصِبة. وقال أَبو حنيفة: أَراعتِ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٥٧* ر ي ع * * الرَّيْعُ * بالفتح النماء والزيادة وأرض * مَرِيعةٌ * بالفتح بوزن مبيعة أي مخصبة و * رَيْعانُ * كل شيء أوله ومنه ريعان الشباب وفرس * رائِعٌ * أي جواد و * الرِّيَعُ * بالكسر المرتفع من الأرض وقيل الجبل ومنه قوله تعالى ﴿أتبنون بكل ريع آية تعبثون﴾
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٦٬٧٢٤راع الطعام، وغيره يريع ريعا وريوعا، ورياعا، بالكسر، وهذه عن اللحياني، وريعانا، محركة: نما وزاد وقيل: هي الزيادة في الدقيق والخبز. قال ابن دريد: راع الشيء يريع ويروع، إذا رجع. والريع: العود والرجوع. وقد ذكره المصنف في روع وهو ذو وجهين، ولكن الياء أكثر، وأنشد ثعلب:
حتى إذا ما فاء من أحلامهـا وراع برد الماء في أجرامها وفي حديث جرير: وماؤنا يريع، أي يعود ويرجع. ومنه
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٢٬٤١٨رَاعَ
1 رَاعَ ذ , aor. يَرِيعُ, (Msb, K,) inf. n. رَيْعٌ (S, Mgh, Msb, K) and رُيُوعٌ (TA) and رِيَاعٌ (Lh, TA) and رَيَعَانٌ, (TA,) It increased, or augmented; (S, Mgh, Msb, K;) said of wheat and other things: or, as some say, it denotes زِيَادَة [i. e. it signifies it became redundant, or it exceeded, as will be seen in what follows; but the truth is, that it has both of these significations;
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٧٤٠رَاعَ
رَاعَ ( y ) I ( n. ac. رَيْع 1 , رِيَاْع 23 , رُيُوْع 27 , رَيَعَاْن 36 ),
a. Grew, throve; increased.
b. Returned.
c. Undulated, quivered ( mirage ).
d. [ Min ], Feared.
أَرْيَعَ
أَرْيَعَ IV ,
a. Increased, multiplied; throve, flourished, prospered.
تَرَيَّعَ
تَرَيَّعَ V ,
a. Assembled, gathered.
b. Paused, stopped hesitated, wavered; was perplexed.
c. see I (c) .
رَيْع
الصيغ(١)
الجذور المجاورةالمجاورة: ٣ (الإجمالي: ٤)
الآيات التي ورد فيها(١)
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ريع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ربو, شرف, طرق |
| Zıt Kök | وهد |
| Çekirdek Özet 1 | Zemin üzerinde belirginleşen yükseklik, iki tepe arasındaki aşikar geçit ve aslından taşarak artan verim |
| Çekirdek Özet 2 | Yeryüzünde kibir ve tahakküm sembolü olarak stratejik yüksek tepelere ve geçitlere gösteriş amaçlı anıtlar dikmenin yerilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Mekânsal yüksekliğin veya elde edilen artı değerin toplumsal tahakküm ve amaçsız güç gösterisine dönüştürülmesi |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi sadece sıradan bir tepe veya rastgele bir yol sayıp içerdiği stratejik hâkimiyet, göze çarpma ve güç gösterisi boyutunu göz ardı etmek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ري | Sıvı veya hacmin doyması, sınırın üstüne çıkarak dolup taşması ve yüzeyde belirginleşmesi; nitekim bu çekirdek şüphenin zihni kaplayıp huzursuzlukla taşmasında ريب, kuşun bedenini sarıp hacmini artıran tüy ve ziynette ريش, kalbin üzerini bütünüyle örten tortu ve kanda رين köklerinde de kendini gösterir | ع | Boğazın derinliğinden gelen açılma ve dışa vurma niteliği taşıyan ses, dolup taşan hacmi mekânsal düzlemde göze çarpan bir tepeye, aşikar bir dağ geçidine ve bereketiyle geri dönüp gelen hasılata dönüştürmüştür |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Zemin üzerindeki tepe noktasını, hiyerarşik üstünlüğü ve önceliği temsil eder |
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | Yükselme eyleminin yukarı doğru uzanmasını, etkinliği ve yayılmayı ifade eder |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Yükseltinin uzaktan görülmesini, aşikar olmayı ve gözün odaklandığı kaynağı imler |
| ريع | Başın ve tepe noktasının yukarı uzanarak gözün görebileceği açık bir hâkimiyet alanına ve uzaktan seçilen bir yükseltiye dönüşmesi hareketidir |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Arazide çevresinden belirgin biçimde yükselen, uzaktan bakıldığında ilk göze çarpan tepe, sırt; iki dağ arasındaki belirgin yol ve geçit; ayrıca buğday öğütüldüğünde unun hacimce aslından fazla çıkması ve kabarması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü'r-Rumme beytinde avcı kuşun yüksek bir tepede konuşlanmasını anlatırken bu lafzı kullanır: طراقُ الخوافِي مُشْرِفاً فوقَ رِيعةٍ / Ayrıca Kays b. el-Hatîm zırhın etek fazlalığını ve bolluğunu tasvir ederken şöyle der: مُضَاعَفَةً يَغْشَى الأناملَ رَيْعُها / كأن قَتِيرَيْها عيونُ الجنـادبِ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ömer'in hamurun bereketine dair söylediği şu sözde artış ve verim anlamında geçer: امْلِكوا العَجِين فإِنه أَحد الريعين / Ayrıca çobanın çağırmasıyla dağılan sürülerin geri toplanıp dönmesi fiilinde راعت الإبل biçiminde kullanılmıştır |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde *r-y-ʿ ve bağlantılı *r-w-ʿ kök katmanı, temelde yükselme, kabarma, sınırını aşarak görünür olma ve toplanıp geri dönme semantik matrisine dayanır. İbranice ve Aramice/Süryanice hatlarında doğrudan aynı fonetik dizilim sınırlı kalsa da kökün taşıdığı genişleme ve tepe oluşturma vasfı, Güney Sami ve Arapça sahasında bütünüyle billurlaşmıştır. Arapçada kök çift kutuplu bir anlam genişlemesi yaşamış; bir taraftan arazideki tepe, yüksek sırt ve iki dağ arasındaki belirgin geçit biçiminde topoğrafik bir terime dönüşmüş, diğer taraftan öğütülen unun veya ekilen tohumun aslından fazla vermesi, yani tarımsal ve iktisadi randıman anlamını kazanmıştır. Sürünün toplanıp sığınağa geri dönmesi de bu yüksek ve emin geçide yönelişin semantik bir türevidir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çevresinden yükselme ve aslından taşarak artma | Yüksek tepe, dağlar arası aşikar boğaz ve undaki verim fazlalığı aynı kabarma çekirdeğinden türer | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami zemininde belirginleşen topoğrafik ve iktisadi artış | Yükselme ve geri dönme dinamikleri diğer Sami köklerdeki genişleme şemalarıyla örtüşür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Belirgin dış Afro-Asyatik akrabalık tespit edilmedi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ريع | Anlamlı | Yüksek yer, aşikar yol, bereket ve geri dönüş | Zemin üzerindeki belirgin tepe, geçit ve aslından taşan verim | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| رعي | Anlamlı | Otlatmak, gütmek, gözetmek ve korumak | Canlıların beslenmesini ve idaresini üstlenme hareketi | Gözetleme ve koruma bakımından anlamsal yakınlık; Kur'an'da geçer |
| يرع | Anlamlı | Kamış, içi boş çubuk, korkak kimse | İçi boşluk ve zayıflık bildiren türeme | Kur'an'da geçmez |
| يعر | Anlamlı | Keçinin bağırması, meleme sesi | Ses taklidine dayanan hayvansal ses fiili | Kur'an'da geçmez |
| عري | Anlamlı | Çıplak olmak, soyulmak, örtüsüz kalmak | Nesnenin veya bedenin üzerindeki örtünün kalkması | Belirginleşme ve açığa çıkma yönüyle zıt/dönüşlü ilişki; Kur'an'da geçer |
| عير | Anlamlı | Kervan, yaban eşeği, göz bebeği, belirgin kemik çıkıntısı | Hızlı hareket eden topluluk veya yüzde/bedende belirginleşen çıkıntı | Belirginlik ve tepe oluşturma yönüyle ortak çekirdek; Kur'an'da geçer |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ريع | Merkez | Yükseklik ve geçit | Çevresinden yükselen, stratejik hâkimiyet sağlayan ve dikkat çeken tepe veya aşikar boğaz | Hem topoğrafik yükseklik hem de fazlalık ve geri dönüş nüansını barındırması |
| ربو | Komşu | Yükseklik ve kabarma | Bir zeminin veya nesnenin kabarıp şişerek yükselmesi | ربو hacimsel kabarma ve suyla şişme bildirirken, ريع zati olarak hâkim, aşikar ve gözle görülen tepeyi bildirir |
| شرف | Komşu | Yükseklik ve itibar | Yüksek, havadar yer ve toplumsal saygınlık | شرف itibar ve izzetle irtibatlı bir gözlem yüksekliği iken, ريع geçit ve fazlalık boyutunu da içerir |
| طرق | Komşu | Yol ve geçiş | Üzerine basılarak açılan patika ve yol | طرق yere vurma ve çiğnenme odaklı iken, ريع iki yükselti arasındaki stratejik ve açık yolu veya tepeyi vurgular |
| وهد | Zıt | Alçaklık ve çukurluk | Çevresine göre alçakta kalan, basık ve gizlenen çukur yer | وهد çukur, basık ve gizli alanı bildirirken ريع yükselen ve uzaktan görülen yeri bildirir |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ريع | Yüksek yer, aşikar yol, randıman | Hem topoğrafik yükseltiyi hem stratejik geçidi hem de bereketi tek kökte toplar | Kesin |
| Latince | collis, passus, proventus | Tepe, dağ geçidi, mahsul hasılatı | collis ve passus mekânsal yönü, proventus ise iktisadi verim yönünü kısmen karşılar | Güçlü |
| İngilizce | eminence, high pass, yield | Yüksek tepe, hâkim geçit, ürün randımanı | eminence dikkat çekici yüksekliği verir ancak yol ve iktisadi randıman anlamını aynı kelimede tutamaz | Güçlü |
| Almanca | Anhöhe, Gebirgspass, Ertrag | Tepe, dağ geçidi, mahsul randımanı | Ayrı ayrı topoğrafik ve iktisadi yönleri verir, kökün çok boyutlu birliğini yansıtamaz | Güçlü |
| Fransızca | éminence, col, rendement | Yükseklik, boğaz, verim | Mekânsal yükseklik ile iktisadi hasılat anlamları farklı sözcüklerle karşılanır | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رِيعٍ | Stratejik yüksek tepe ve hâkim dağ geçidi | Âd kavminin kibrini, anlamsız mimari güç gösterilerini ve gelip geçenleri gözetleyip tahakküm altına almak için yüksek yerlere alametler dikmesini kınayan bağlam (Şuʿarā 26:128) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İsraf, kibir ve abes fiil tartışması | Güç ve servetin "abes" (anlamsız, gayesiz) biçimde yüksek anıtlara yatırılmasının tevhid inancıyla çelişmesi | Kibrin taşlaşmış mimari sembole dönüşmesi |
| Fıkıh | Zirai randıman (nemâ) ve kamuya açık yollar | Unun öğütülmesindeki randıman fazlalığı (el-istiğlâl ve'r-reyʿ) ile geçitlerin kapatılamazlığı hukuku | Asıl sermayeyi aşan net verim ve yolun kamusallığı |
| Tefsir | Şuʿarā 26:128 lafzının tahlili | Kelimenin tekil bir tepe mi, dağlar arası boğaz mı, yoksa kervan gözetleme kulesi mi olduğu ihtilafı | Hâkim coğrafi noktaların tahakküm ve gösteriş amacıyla kullanılması |
| Hadis | Hamurun bereketi ve fıtri geri dönüş | Hz. Ömer'in hamuru iyi yoğurmanın bereketi artıracağına dair ifadesi ve istifra edenin geri yutması bahsi | Asıldan meydana gelen bereket ile gerisin geriye yönelme |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ekseninde güç ve mülk tasavvuru | Putlaştırılan kudret anıtlarının reddi | İnsanın yeryüzünde tanrısal bir ebedilik ve tahakküm arayışını mahkûm etmek | Yüksek tepeye yapılan anıt, Allah'a karşı bağımsızlık iddiasının somutlaşmış halidir | Güçlü |
| İlmi | Coğrafi topoğrafya ve stratejik gözetim | Hâkim tepe ve stratejik geçit morfolojisi | Mekânın yükseltisi ile optik ve stratejik avantaj arasındaki nedenselliği kurmak | Yüksek noktalar çevreye hâkimiyet ve kontrol imkânı sunar | Kesin |
| Siyasi | Otokratik iktidarın mimari güç gösterisi | Askeri/siyasi tahakküm kulesi veya gözetleme noktası | Gelip geçenleri denetlemek, caydırmak ve kitlelere kibri dayatmak | Âd kavminin yüksek tepelere anıtlar dikmesi siyasi hegemonya gösterisidir | Güçlü |
| İktisadi | Üretim çıktısı ve randıman fazlalığı | Hasılat, un/ürün randımanı | Ham maddenin işlenmesiyle elde edilen net hacimsel artışı yönetmek | Kaynakların üretken alanlar yerine gösterişçi mimariye gömülmesinin eleştirisi | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerji farkı ve verim oranı | Fizikte bir kütlenin referans zemininden yukarı çıkarılmasıyla kazandığı potansiyel enerji artışı veya bir kimyasal/sınai süreçte ham maddeye oranla elde edilen nihai çıktı katsayısı ile eşyapısaldır | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sembolik iktidar ve panoptik gözetleme | Sosyolojide gücün somut ihtiyaç sınırını aşarak devasa anıtlar, gökdelenler ve kuleler aracılığıyla ötekiler üzerinde psikolojik tahakküm kurması ve stratejik gözetleme işlevi görmesiyle birebir örtüşür | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece alelade bir "yüksek tepe" veya herhangi bir "yol" olarak anlayıp tarihsel bağlamdaki stratejik boğaz, gözetleme noktası ve hegemonik anıt boyutunu göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Coğrafi yükseltinin ve eldeki imkân fazlalığının kibre, gösterişe, kamu yollarını baskılamaya ve anlamsız abes inşaatlara alet edilmesini mahkûm eden evrensel ahlaki ilke |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayeti yalnızca eski bir kavmin çöldeki tuhaf hevesi olarak görüp günümüz dünyasındaki kaynak israfını, gökdelen kibrini ve stratejik geçitler üzerindeki haksız denetimleri vahyin eleştiri menzilinden çıkarmak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin mimari, coğrafi ve mekânsal tasarrufları doğrudan tevhidi ve ahlaki bir hesaba tabi tuttuğunu; gücün taşa, tepeye ve kuleye kazınan kibrini deşifre ettiğini gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin helak edilmiş kavimlerle olan kıssalarında, özellikle medeniyet, mimari büyüklük ve iktisadi refah iddiasıyla şımaran toplumların (Âd kavmi) sorgulandığı ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ın yalnızca bireysel ibadetlerle sınırlı olduğu zannını yıkar; şehirleşme, mimari anıtlar, stratejik geçitlerin kullanımı ve kamu kaynaklarının israfı meselelerini doğrudan imanın merkezine yerleştirir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamArazide çevresinden belirgin biçimde yükselen tepe, dağlar arasındaki aşikar geçit ve öğütülen hububatta aslından taşan hacimsel verim.
- Soyut anlamSahip olunan fiziksel, mekânsal veya iktisadi artığın, meşru bir amaca hizmet etmek yerine başkalarına üstünlük taslama, gözetleme ve anlamsız bir güç gösterisine (abes) dönüştürülmesi.
- Sistematik karşılıkMekânsal ve iktisadi artı değerin sömürü ve tahakküm aracına dönüşerek toplumun adalet dengesini bozan bir kibre evrilmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde temel zemin seviyesini veya asıl varlığı; bu zemin üzerine eklenen yüksekliği veya aslından taşan verim fazlalığını; oluşan yüksek tepeyi, geçidi veya nihai hasılatı; yükselti ile birlikte artan görünürlüğü, potansiyel enerjiyi ve stratejik hâkimiyeti; ise tepeye çıkanın veya dağılan sürünün nihayetinde asıl kaynağa ve zemine geri dönüşünü (rücû) temsil eder.