زرق
ز - ر - ق
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٣
Gözün matlaşması (katarakt) anlamındadır.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Gözün matlaşması (katarakt) anlamındadır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٤٣١القاف والزاي والراء معهما
ر ز ق، ز ر ق يستعملان فقط رزق: رَزَق الله يَرزُق العباد رِزقاً اعتمدوا عليه، وهو الاسم أخرج على المصدر وقيل: رَزْقِ.
وإذا أخذ الجند أرزاقهم، قيل: ارتزقوا رزقة واحدة أي مرة.
زرق: زَرِقَتْ عينُه زُرقةً وزَرَقاً، وازراقت ازريقاقاً.
وقول الله عز وجل: "ونحشر المجرمين يومئذ زُرقاً" يريد عمياً لا يبصرون وعيونهم في المنطق كذا زُرْقٌ لا نور لها.
وثريدة زُرَيْقاءٌ بلبنٍ وزيت.
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٨٩رجلٌ أَزْرَقُ العينِ، والمرأة زَرقاءُ بيِّنةُ الزَرَقِ. الاسمُ الزُرْقَةُ. وقد زَرِقَتْ عينُه بالكسر. وازْرَقَّتْ عينُه ازْرِقاقاً، وازْراقَتْ عينه ازْريقاقاً. وزَرَقَ الطائر يَزْرُقُ ويَزْرِقُ، أي ذَرَقَ. ويقال أيضاً: زَرَقَتْ عينُه نحوي، إذا انقلبتْ وظهر بياضُها. والمِزْراقُ: رمحٌ قصيرٌ. وقد زَرَقَهُ بالمِزْراقِ، أي رماه به. وزَرَقَتِ الناقةُ الرحلَ، أي أخَّرتْه إلى وراءٍ، فانْزَرَقَ. قال ابن
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٬٨٥٥ق ز ر
زرق ، رزق ، زقر ، قرز ، رقز
استعمل من وجوهه : زرق رزق ( زقر قرز رقز ) .
زقر قرز : أما زقر وقرز فإن الليث أهملهما .
وقال ابن دُريد : الزَّقْرُ : لُغةٌ في الصقْر لبعض العرب وقاله غيره .
قال : والقَرْزُ : قبضكَ الترابَ وغيرهُ بأطرافِ أصابِعِكَ نحو القبصِ .
قلتُ : كأنَّ القرزَ بمنزلهِ القرصِ .
رقز : والعربُ تقولُ : رَقَزَ ورَقَصَ وهو رَقّازٌ ورَقّاصٌ .
زرق : قال الليث : الزَّرْقةُ في العين ،
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٤٬٩٩١(باب من الرباعي آخر)
ومن هذا الباب ما يجيءُ على الرّباعي وهو من الثلاثي على ما ذكرناه، لكنّهم يزيدون فيه حرفاً لمعنىً يريدونه مِنْ مبالغةٍ، كما يفعلون ذلك في زُرْقُمٍ([1]) وَخَلْبَنٍ([2]). لكن هذه الزيادَة تقع أوّلاً وغيرَ أوّلٍ.
وَمن ذلك (البَحْظَلَة) قالوا: أَنْ يَقْفِزَ الرَّجُل قَفَزَانَ اليَربوع. فالباءُ زائدةٌ([3]) قال الخليل: الحاظل الذي يمشي في شِقِّه. يقال مَرَّ بنا يَحْظَلُ ظالِعاً.
ومن
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٤٧- الزرقة: بعض الألوان بين البياض والسواد، يقال: زرقت عينه زرقة وزرقانا، وقوله تعالى: ﴿زرقا يتخافتون﴾ [طه/102]، أي: عميا عيونهم لا نور لها. والزرق طائر، وقيل: زرق الطائر يزرق (زرق الطائر: ذرق)، وزرقة بالمزراق: رماه به (المزراق من الرماح: رمح قصير).
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٥٥١ز ر ق
في عينه زرق وزرقة وزرقت عينه وازرقت وازراقت وعين زرقاء وعيون زرق.
وزرقة بالمرراق.
ومن المجاز: سنان أررق وأسنة زرق.
وماء أزرق ونطفـة زرقـاء وجمـام زرق.
قـال يصـف خمراً: شيبت بزرقاء من قمراء تنسجها في رأس أعيط وهنا بعد إعتام وقال زهير: ولما وردنا المـاء زرقـاً جمامـه وضعن عصيّ الحاضر المتخيم وثريـدة زريقـاء تشبه تفاريق الزيت فيها بالعيون الزرق.
ولا يقاس الزرق بالأزرق وهو
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٣٬٦٣٣التهذيب: الزُّرْقةُ في العين، تقول: زَرِقَتْ عينه، بالكسر، تَزْرَقُ زَرَقاً. ابن سيده: الزُّرْقة البياض حيثما كان، والزُّرْقة: خضرة في سواد العين، وقيل: هو أَن يتغشَّى سوادَها بياضٌ، زَرِقَ زَرَقاً فهو أَزْرَقُ وأَزْرَقِيٌّ؛ قال الأَعشى:
تتبَّعَه أَزْرَقِيٌّ لَحِمْ
وقد زَرِقَت عينُه، بالكسر؛ قال الشاعر:
لقد زَرِقَتْ عَيْناكَ يا ابن مُكَعْبَرٍ،
كما كلُّ ضَبِّيٍّ من اللُّؤْمِ أَزْرَقُ
وازْرَقَّت
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٤٣٧* ز ر ق * رجل * أزْرَقُ * العين بيّن * الزَّرَقِ * بفتحتين والمرأة * زَرْقاءُ * وقد * زَرِقَتْ * عينه من باب طرِب والاسم * الزُّرْقَةُ * وتسمى الأسنة * زُرْقاً * للونها و * زَرَقَ * الطائر ذرق وبابه ضرب ونصر و * زَرَقَتْ * عينه نحوي إذا انقلبت وظهر بياضها و * المِزْرَاقُ * رمح قصير و * زَرَقَهُ * بالمزراق رماه به وبابه نصر ونصل * أزْرَقُ * بيّن * الزَّرَقِ * أي شديد الصفاء ويقال للماء الصافي *
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٨٬٣٤٧الزرق محركة، والزرقة بالضم: لون م معروف، وقد زرقت عينه، كفرح قال ابن سيده: الزرقة: البياض حيثما كان، والزرقة: خضرة في سواد العين، وقيل: هو أن يتغشى سوادها بياض، وقد زرق زرقا، فهو أزرق، وهي زرقاء-، قال الشاعر:
لقد زرقت عيناك يا ابن مكعبر كما كل ضبي من اللؤم أزرق وقال الأعشى يمدح المحلق:
كذلك فافعل ما حييت إذا شتوا وأقدم إذا ما أعين
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٠٬٨٢٩زَرِقَ
1 زَرِقَ ذ , (MA, TA,) [aor. زَرَقَ ,] inf. n. زَرَقٌ (S, MA, KL, TA) and زُرْقَةٌ, (MA,) [or the latter is a simple subst.,] He had that colour of the eye which is termed زُرْقَة [q. v.]; (S, TA;) [i. e.] he was blue-eyed; (KL;) or gray-eyed; (MA, PS;) or of a greenish hue in the eye [so I render the Pers. explanation سبز چشم شد]. (MA.) And زَرِقَتْ عَيْنُهُ; (S, K;) and عَيْنُهُ ↓
زَرِقَ 1 زَرِقَ ذ , (MA, TA,) [aor. زَرَقَ ,] inf. n. زَرَقٌ (S, MA, KL, TA) and زُرْقَةٌ, (MA,) [or the latter is a simple subst.,] He had that colour of the eye which is termed زُرْقَة [q. v.]; (S, TA;) [i. e.] he was blue-eyed; (KL;) or gray-eyed; (MA, PS;) or of a greenish hue in the eye [so I render the Pers. explanation سبز چشم شد]. (MA.) And زَرِقَتْ عَيْنُهُ; (S, K;) and عَيْنُهُ ↓ ازرقّت, inf. n. اِزْرِقَاقٌ; (S;) and عَيْنُهُ ↓ ازراقّت, (S, MA,) inf. n. اِزْرِيقَاقٌ; (S;) His eye was of the colour termed زُرْقَةٌ; (S, K;) [i. e.] his eye was gray; (MA;) [&c.] ― -b2- And زَرِقَ, (TK,) inf. n. زَرَقٌ, (K, TK,) He (a man, TK) was, or became, blind. (K, * TK.) ― -b3- [And زَرِقَ النَّصْلُ, inf. n. زَرَقٌ, is app. used as signifying The iron head or blade of an arrow &c. was, or became, very clear or bright: see زَرَقٌ, below.] ― -b4- And زَرِقَ المَآءُ The water was, or became, clear; as also ↓ ازرقّ. (Msb.) -A2- زَرَقَتْ عَيْنُهُ نَحْوِى His eye turned towards me so that the white thereof appeared; (S, K;) as also ↓ أَزْرَقَتْ and ↓ اِزْرَقَّتْ. (Fr, K.) -A3- زَرَقَهُ, (Mgh,) or زَرَقَهُ بِمِزْرَاقٍ, (S, K,) or بِرُمْحٍ, (Msb,) aor. زَرُقَ , (Msb, TA,) inf. n. زَرْقٌ, (Mgh, Msb,) He cast at him, (S, Mgh, K,) or he thrust him, or pierced him, (Mgh, Msb,) with a مزراق [or javelin], (S, Mgh, K,) or with a spear. (Msb.) ― -b2- [Hence,] زَرَقَهُ بِعَيْنِهِ, and بِبَصَرِهِ, (tropical:) He looked sharply, or intently, or attentively, at him; he cast his eye at him. (TA.) ― -b3- زَرَقَتِ الرَّحْلَ, (S, TA,) or الحِمْلَ, (TA,) She (a camel) made the saddle, (S, TA,) or the load, (TA,) to shift backwards: (S, TA:) and حِمْلَهَا ↓ أَزْرَقَتْ, (K,) inf. n. اـِزْرَاقٌ, (TA,) She (a camel) made her load to shift backwards. (K.) [See also 2.] -A4- زَرَقَ, aor. زَرُقَ and زَرِقَ , (S, Msb, K,) inf. n. زَرْقٌ, (Msb,) said of a bird, i. q. ذَرَقَ [i. e. It muted, or dunged]. (S, Msb, K.)
زرّق 2 زرّق ذ , accord. to Golius, as on the authority of the KL, “ i. q. Pers. چكانيد, Fecit ut stillaret, stillatim emisit: ” but it appears from my copy of the KL that this should be زهّق; for I there find تَزْهِيقٌ (not تَزْرِيقٌ) expl. by the Pers. چكانيدن: then, however, immediately follows, in that copy, another explanation: ― -b2- and The shifting backwards of a camel's saddle from his back: therefore it seems that either تَزْرِيقٌ is there omitted before this second explanation, (see 1, last sentence but one, and see 7,) or تَزْهِيقٌ is there a mistake for تَزْرِيقٌ.]
4 أَزْرَقَ see 1, in two places.
انزرق 7 انزرق ذ It (an arrow) passed through, and went forth on the other side: (Lth, K:) and in like manner a spear. (K in art. زرنق.) ― -b2- He, or it, passed, so as to go beyond and away. (TA.) ― -b3- He entered into a burrow, and lay hid. (K in art. زرنق.) ― -b4- It (a camel's saddle, S, K, and a load, TA) shifted backwards. (S, K, TA. [In the CK, الرَّجُلُ is erroneously put for الرَّحْلُ. See an ex. in art. زهق, conj. 4.]) ― -b5- He (a man, As) laid himself down on his back. (As, K.)
9 اـِزْرَقَّ see 1, in three places.
11 اـِزْرَاْقَّ see 1, second sentence.
تَزَوْرَقَ Q. Q. 2 تَزَوْرَقَ ذ , (K, TA,) in some of the copies of the K تَزَرْوَقَ, (TA,) He (a man, TA) cast [forth] what was in his belly: (K, TA:) so says Fr. (TA.)
زَرَقٌ زَرَقٌ ذ [inf. n. of زَرِقَ, q. v.: and] i. q. زُرْقَةٌ, q. v. (K.) ― -b2- Blindness: (K:) in this sense also an inf. n. of which the verb is زَرِقَ. (TK.) ― -b3- The quality of being very clear or bright, in the iron head or blade of an arrow &c. (ISk, S. [See, again زَرِقَ, of which it is app., in this sense likewise, an inf. n.]) ― -b4- A sort of تَحْجِيل [i. e. whiteness in the legs, or in three of the legs, or in the two kind legs, or in one kind leg, beneath the knees and hocks, or beneath the hocks, or beneath the hock, of a horse,] not including the border of the pastern next the hoof: (AO, K:) or, as some say, (TA, but in the K “ and ”) a whiteness not surrounding the bone altogether, but [only] a whiteness of the hair (وَضَحٌ) upon a part thereof. (K, TA.)
زَرْقَةٌ زَرْقَةٌ ذ A certain bead (خَرَزَةٌ) for the purpose of fascination, (Ibn-'Abbلd, K,) with which women fascinate [men]. (Ibn-'Abbلd, TA.)
زُرْقَةٌ زُرْقَةٌ ذ A certain colour, (Msb, K,) well known; as also ↓ زَرَقٌ: (K:) it is [in various things; but is generally expl. as being] in the eye: (JK, S:) [a blue colour, (see 1, first sentence,) whether light or dark or of a middling tint, but generally the first;] sky-colour, or azure; (TK;) [blueness of the eye;] or grayness of the eye; (PS;) [or a greenish hue in the eye: (see again 1, first sentence:)] accord. to ISd, whiteness, wherever it be: and a خُضْرَة [by which may be meant greenness, or dust-colour intermixed with blackness or deep ask-colour,] in the سَوَاد [here meaning iris] of the eye: or, as some say, a whiteness overspreading the سَوَاد of the eye [app. when a person becomes blind: see 1, third sentence; and see also أَزْرَقُ]. (TA.) [In the present day it is often improperly used as meaning A black colour.]
زُرْقُمٌ زُرْقُمٌ ذ Having, in an intense degree, that colour of the eye which is termed زُرْقَة; (S, K; *) applied to the male and the female; (K;) [i. e.] applied also to a woman: (S:) accord. to Ibn-'Osfoor, it is [used as] a subst.; [or, app. as an epithet in which the quality of a subst. predominates;] not [as] an epithet with a subst.; (MF, TA;) but accord. to Lh, one says رَجُلٌ زُرْقُمٌ and اِمْرَأَةٌ زَرْقَآءُ: the م is augmentative. (TA.)
زَرْقَمَةٌ زَرْقَمَةٌ ذ [Intenseness of زُرْقَة, i. e. blueness, or grayness, in the eye;] the attribute denoted by the epithet زُرْقُمٌ. (Lh, TA.)
زُرَيْقٌ زُرَيْقٌ ذ [and app. أَبُو زُرَيْقٍ (see زِرْيَابٌ)] A certain bird. (K.)
زُرَيْقَآءُ زُرَيْقَآءُ ذ [dim. of زَرْقَآءُ fem. of أَزْرَقُ] (tropical:) A mess of crumbled bread (ثَرِيدَةٌ) dressed with milk and olive oil: (JK, Z, K:) likened, because of its seasoning, to the eyes that are termed زُرْق (Z, TA.) -A2- Also A certain small beast, resembling the cat. (Lth, K.)
زُرَّقٌ زُرَّقٌ ذ A certain bird used for catching other birds; (IDrd, S, K;) between the [species of hawk called] بَازِى and the بَاشَق [or sparrow-hawk]: (IDrd, TA:) or, accord. to Fr, the white بَازِى [or falcon]: (S, TA:) [but] it is said in the A, لَا يُقَاسُ الزُّرَّقُ بِالأَزْرَقِ [The زُرَّق is not to be compared with the أَزْرَق], which latter is the بازى: (TA:) the pl. is زَرَارِيقُ. (S, K.) -A2- And A whiteness in the forelock of a horse; (K, TA;) or in the hinder part of his head, behind the forelock. (O, TA.) And Some white hairs in the fore leg of a horse; or in his hind leg. (TA.) -A3- Also Sharp-sighted: mentioned by Sb, and expl. by Seer. (TA.)
زَرَّاقٌ زَرَّاقٌ ذ , applied to a man, Very deceitful; or a great deceiver. (TA.)
زَرَّاقَةٌ زَرَّاقَةٌ ذ , with fet-h and teshdeed, A short javelin; i. e. a spear shorter than the مِزْرَاقٌ: pl. زَرَارِيقُ. (TA.) ― -b2- Also i. q. مِنْضَحَةٌ; (IAar, L and K in art. نضح; in some copies of the K, زُرَّاقَة; and in the CK زَرافَة;) i. e. An instrument made of copper, or brass, for shooting forth naphtha [into a besieged place]. (L in that art.)
زُرْنُوقٌ زُرْنُوقٌ ذ : &c.: see art. زرنق.
زَوْرَقٌ زَوْرَقٌ ذ A sort of سَفِينَة [or boat]; (S;) [a skiff i. e.] a small سَفِينَة; (K;) or a small قَارِب: pl. زَوَارِقُ. (TA.) Dhu-r-Rummeh says, [referring to a she-camel,] نِعْمَتْ زَوْرَقُ البَلَدِ; [making it fem., because] meaning نِعْمَتْ سَفِينَةُ المَفَازَةِ [Excellent, or most excellent, is the boat, or skiff, of the desert, or waterless desert.] (S, TA.)
أَزْرَقُ أَزْرَقُ ذ Of the colour termed زُرْقَة [q. v.]; (Msb, TA;) and ↓ أَزْرَقِىٌّ signifies the same: (TA:) an epithet applied to a man, signifying having what is termed زُرْقَة of the eye: (S:) blue, (KL,) [whether light or dark or of a middling tint, but generally the first;] sky-coloured, or azure; (TK;) blue-eyed; (MA, KL;) gray-eyed; (MA;) [or having a greenish hue in the eye: &c.: (see زُرْقَةٌ:)] fem. زَرْقآءُ: (S, Msb:) pl. زُرْقٌ. (Msb.) [In the present day it is often improperly used as meaning Black: and is applied to a horse, an ass, a mule, a bird, and any animal, and sometimes to other things, as meaning gray, or ash-coloured.] ― -b2- [And Blind; properly by reason of a bluish, or grayish, opacity of the crystalline lens; i. e., by what is commonly termed a cataract in the eye.] وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا, in the Kur [xx. 102], means [And we will congregate, or raise to life, on that day, the sinners, or unbelievers,] blind; (Bd, K, * TA;) because the black of the eye of the blind becomes blue, or gray: (Bd:) Zj says that they will come forth from their graves seeing, as they were created at the first, and will become blind when congregated: (TA:) or the meaning is, thirsty: (Th, TA:) or with their eyes become blue, or gray, by reason of intense thirst: (ISd, TA:) or blue-eyed, or gray-eyed, (زُرْقَ العُيُونِ,) because الزُّرْقَةُ is the worst of the colours of the eye, and the most hateful thereof to the Arabs, for the Greeks were their greatest enemies, and are زُرْق. (Bd.) ― -b3- Applied to the iron head or blade of an arrow &c., Very clear or bright: (ISk, S, K:) and زُرْقٌ [used as a subst.] means spearheads (S, K) or the like; (K;) because of their colour; (S, TA;) or because of their clearness, or brightness; (TA;) or polished iron heads or blades of arrows &c. (Ham p. 313.) And Clear water: (IAar, S, Msb:) pl. as above. (TA.) ― -b4- Hence, العَدُوُّ الأَزْرَقُ The sheer enemy: or [the fierce enemy;] the enemy that is vehement in hostility; because زُرْقَة of the eyes is predominant in the Greeks and the Deylem, between whom and the Arabs is a confirmed enmity. (Har p. 148.) ― -b5- الأَزْرَقُ The بَازِى [i. e. hawk, or falcon: because of his colour]: pl. as above. (TA. [See also زُرَّقٌ.]) ― -b6- And The leopard. (TA.) ― -b7- الزَّرْقَآءُ Wine: (K:) [app. because of its clearness:] so says AA. (TA.) ― -b8- And the name of A horse of Nلfi' Ibn-'Abd-El-'Ozzà. (Ibn-'Abbلd, K.)
أَزْرَقِىٌّ أَزْرَقِىٌّ ذ : see the next preceding paragraph, first sentence. -A2- Also sing. of الأَزَارِقَةُ, (TA,) which is the appellation of A certain sect of the [heretics, or schismatics, called] خَوَارِج, (S, K,) or حَرُورِيَّة; (TA;) so called in relation to Nلfi' Ibn-ElAzrak, (S, K,) who was [of the family] of EdDool Ibn-Haneefeh: (S:) they asserted that 'Alee committed an act of infidelity by submitting his case to arbitration, and that Ibn-Muljam's slaughter of him was just; and they pronounced the Companions [of the Prophet] to have been guilty of infidelity. (TA.)
مِزْرَاقٌ مِزْرَاقٌ ذ A javelin; i. e. a short spear, (S, Mgh, Msb, K,) lighter than the عَنَزَة. (Mgh, Msb.) -A2- Also A camel that makes his load to shift backwards. (Az, K.)
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٨٣زَرَقَ
زَرَقَ I , U ( n. ac. زَرْق 1 ),
a. Muted; dropped its excrement ( bird ).
b. Fell ( star ).
c. Pierced with a javelin.
d. Squinted at.
e. Threw off ( load ). _ast;
زَرِقَ
زَرِقَ A ( n. ac. زَرَق 4 ),
a. Was blue; turned blue, livid.
b. Was blind.
أَزْرَقَ
أَزْرَقَ IV ,
a. see I (d) , ( e ).
اِنْزَرَقَ
اِنْزَرَقَ VII ,
a. Pierced ( arrow ).
b. Fell off.
c. Threw
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ١٩٬٦٠٥زرق
زَرِقَ - يَزْرَقُ - أَزْرَق - زُرْق - زُرْقَاً
زَرِقَ - يَزْرَقُ + الكائن: يكون ذا لون أزرق: اللون المعروف
أزْرَق: على وزن " أفعَل": اسم فاعل مبالغة بمعنى مفعول: من يكون لونه " أزْرَق "
زُرْق: جمع " أزْرَق"
زُرْقَاً: حال من " زُرْق ": وهم زرقٌ ألوانهم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الألوان الأساسية " وهي:
بَيِضَ - يَبْيَضُ، حَمَرَ -
الصيغ(١)
الجذور المجاورةالمجاورة: ٥ (الإجمالي: ٦)
الآيات التي ورد فيها(١)
يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا
Maviler
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زرق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عمي, كمه, شخص |
| Zıt Kök | بصر |
| Çekirdek Özet 1 | Göz bebeğinin saydamlığını yitirip donuklaşması, ak-mavi bir perdeyle örtülerek görme işlevini yitirmesi (katarakt) |
| Çekirdek Özet 2 | Kıyamet günü suçluların dehşet, susuzluk ve körlük sebebiyle gözlerinin ferini yitirmiş, donuk ve kör vaziyette toplanması |
| Çekirdek Özet 3 | Algı kanalının dış etken veya iç iflas sebebiyle donuklaşması, gerçeğe karşı körleşme ve algı kilitlenmesi |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin yalnızca modern renk kategorisindeki «mavi» olarak anlaşılması ve ayetteki dehşet, körlük ve katarakt tablosunun gözden kaçırılması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زر | Sıkıştırma, daraltma, bir sınırla çevreleyip tutma ve yüzeye raptetme; nitekim زرب kökünde hayvanların dar bir alana sıkıştırılması, زرع kökünde tohumun toprağa gömülüp tutturulması, زري kökünde ise küçümseyerek alanı daraltma anlamı görülür. | ق | Boğazdan ve sınırdan ani fırlama, ani keskinlik ve daralan alandan aniden sıyrılıp fışkırma nüansı eklenerek; anlam göz merceğinde ani bir matlaşmanın/lekenin sabitlenmesi veya mızrağın (mizrak/zürrak) hedefe süratle saplanması şeklinde özelleşmiştir. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet | Keskin bir sınır çekme, yüzey üzerinde ani bir iz ve yarık oluşturma |
| ر | İnsan başı | Baş, algı merkezi, görme organının bulunduğu yön ve öncülük |
| ق | Ufuktaki güneş, sınır | Odak noktası, ışığın ve görme merkezinin toplandığı çember veya delik |
| زرق | Baş üzerindeki odak merkezinde keskin bir sınır oluşması | Göz bebeğindeki odak merkezine (kornea/mercek) kesici bir perde gibi inen matlığın ışık geçirgenliğini kesmesi ve algıyı köreltmesi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Gözün siyahının donuklaşarak beyaz-mavi bir zarla örtülmesi (katarakt, kornea bulanıklığı), suyun veya berrak demir ucun ışığı yansıtması ve mızrağın hızla fırlatılması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ berrak su birikintisini nitelerken bu kökü kullanmıştır: ولما وردنا الماء زرقا جمامه / وضعن عصي الحاضر المتخيم |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-Muk'aber'e yöneltilen hicivde düşmanlık ve ihanet bakışını nitelemek üzere gözün donukluğu bu kökle kınanmıştır: لقد زرقت عيناك يا ابن مكعبر / كما كل ضبي من اللؤم أزرق |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dîvân-ı Züheyr.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça زرق kökü, merkezi Sami dillerinde hareket ve renk/parıltı ekseninde iki temel hatta gelişmiştir. Doğu ve Batı Sami dillerinde doğrudan göz kusurunu ve donuk mavi tonunu tek bir kökle veren yapılar sınırlıdır; ancak Süryanice ve İbranicede fırlatma, saçma ve serpme anlamı taşıyan z-r-q (Aramice/Süryanice: zraqa / ܙܪܩ, serpme, fışkırtma; İbranice: zāraq / זָרַق, serpme, fırlatma) kökü ile fonetik bir kesişim mevcuttur. Arapçada bu fırlatma boyutu «el-mizrak» (kısa mızrak) ve kuşun dışkısını fırlatması anlamlarında korunurken; renk ve göz anatomisine dair anlam alanı (zaraka/zurka), parıltı, donuk şeffaflık ve nihayetinde kataraktın oluşturduğu mavimsi-beyaz matlık yönünde özgül bir iç-Arapça semantik evrim geçirmiştir. Bu nedenle kökün göz matlığına ve donuk renge işaret eden boyutu doğrudan Proto-Semitik ortak renk repertuvarından ziyade, göz bebeğinde beliren keskin ve donuk tabakanın algılanışından türemiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Göz bebeğinin matlaşması ve fırlama hareketi | Görme ekseninde ışığı kıran mat donukluk ile hareket ekseninde delip geçici fırlama (mızrak) anlamları iç içe gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve İbranice z-r-q (serpme, fırlatma) | Fırlatma ve delme ekseninde ortak Sami mirası barizdir; gözün donuk mavi tabakası Arapçada semantik olarak özelleşmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Belirgin dış soydaş tespit edilmedi | Afro-Asyatik katmanda doğrulanmış bağımsız bir renk eşleşmesi mevcut değildir. | Muhtemel |
المصدر HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زرق | Anlamlı | Göz matlığı, delip geçme | Göz bebeğinde katarakt oluşması, mızrak fırlatma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| زقر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kullanım dışı (mühmel) |
| رزق | Anlamlı | Nasip, pay, rızık | Canlıya sürdürülebilir biçimde tahsis edilen gıda ve imkân | Kalb/farklılaşma; Kur'an'da geçer |
| رقز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kullanım dışı (mühmel) |
| قزر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kullanım dışı (mühmel) |
| قرز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kullanım dışı (mühmel) |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زرق | Merkez | Gözün matlaşarak körleşmesi | Görme yetisini fiziksel matlaşma ve donuklaşma (katarakt) yoluyla yitirme | Göz bebeğinde açık renkli donuk perde oluşması |
| عمي | Komşu | Genel görmezlik | Işığı ve gerçeği mutlak biçimde algılayamama durumu | Hem fiziksel körlüğü hem kalp körlüğünü kapsayan genel terim |
| كمه | Komşu | Doğuştan körlük | Anadan doğma görme engelli olma veya sonradan gözün silinmesi | Organik olarak görme yetisinin baştan yokluğu |
| شخص | Komşu | Gözün dikilip kalması | Dehşetten ötürü göz kapağını kırpamadan sabit bir noktaya donakalma | Gözün açık fakat algısız ve hareketsiz biçimde kilitlenmesi |
| بصر | Zıt | Keskin görme ve kavrama | Işığı alıp nesneyi ve gerçeği bütün açıklığıyla idrak etme | Görme, ayırt etme ve basiretle gerçeğe nüfuz etme |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زرق | Göz matlığı, körlük | Göz bebeğinin perde inmesiyle ferini ve ışığını kaybetmesi | Kesin |
| Latince | Glaucoma, caligo | Göz kararması, donukluk | Tıbbi olarak göz sıvısının matlaşmasını ve görmeyi engelleyen puslu tabakayı karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Cataract, glazed blindness | Donuklaşmış körlük, katarakt | Sadece renk olan blue değil; dehşetten donmuş, feri sönmüş göz durumunu ifade eder. | Güçlü |
| Almanca | Grauer Star, getrübter Blick | Katarakt, bulanık donuk bakış | Göz merceğinin şeffaflığını kaybederek gri-mavi bir perdeyle körleşmesini karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Cataracte, regard vitreux | Matlaşmış bakış, katarakt | Canlılığını ve nemini yitirmiş camlaşmış, kör göz yapısını anlatır. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| زُرْقًا | Dehşetten ve susuzluktan gözleri ferini yitirmiş, matlaşmış körler | Kıyamet günü suçluların mahşer meydanına toplanış sahnesi; Tâhâ 20:102 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret ahvali ve ceza | Mücrimlerin haşrolurken kör (a'mâ) ve donuk gözlü (zürk) olarak diriltilmesinin keyfiyeti ve ilahi adalet | Günahkârların dünyadaki basiretsizliklerinin ahirette bedensel körlük ve donukluk olarak tecessüm etmesi |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Terim fıkhi bir hükme doğrudan medar olmamıştır | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Tâhâ 20:102 tefsiri | Ayetteki «zürkan» lafzının renk mi, katarakt benzeri körlük mü yoksa susuzluk belirtisi mi olduğu tartışması | İbn Abbas, Ferrâ ve Zeccâc çizgisiyle donuk gözlü körlük (umyâ لا يبصرون) anlamında yoğunlaşma |
| Hadis | Ahiret ve fitne tasvirleri | Kıyamet dehşetiyle gözlerin belermesi ve sabitlenmesi rivayetleri | Şaşkınlık ve korkudan göz bebeğinin donuklaşması bağlamı |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret hesabı | Basiretsizliğin bedensel tezahürü | Yüzleşme ve mahcubiyet | Dünyada vahye göz yumanların ahirette görme organlarının işlevsiz ve mat kılınması | Kesin |
| İlmi | Oftalmoloji ve optik | Kornea opasitesi / katarakt | Işık geçirgenliğinin bloke olması | Göz merceğinin saydamlığını yitirerek ışığı yansıtamaması ve odağın çökmesi | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal suç ve ceza | Suçlunun teşhir edilmesi | Dehşet ve damgalanma | Kamusal alanda suçluların utanç ve çaresizlik içinde donuk bakışlarla tecrit edilmesi | Muhtemel |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kökün doğrudan iktisadi bir sistem karşılığı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Saydamlık katsayısının sıfıra yaklaşması (Opasite artışı) | Bir optik filtre veya iletken kanalın geçirgenlik özelliğini kaybederek dalgaları absorbe veya bloke etmesi; bilginin aktarılamaması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Algısal donma ve şok felci (Cognitive freezing) | Bireyin aşırı travma veya dehşet karşısında çevresel uyaranları işleyememesi, gözlerin odaksızlaşarak tepkisizleşmesi | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin salt modern estetik bağlamdaki «mavi gözlü» olarak çevrilmesi; Arap örfündeki düşmanlık, uğursuzluk ve körlük semantiğinin silinmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Tâhâ Suresi 102. ayette geçen durumun, gözün canlılığını, suyunu ve nurunu bütünüyle yitirmiş kataraktlı/bulanık bir körlük tablosunu ifade etmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin muhatapta dehşet ve azap hissi uyandırmak yerine, suçlulara tesadüfi bir ırki veya fiziksel özellik atfedildiği zannına yol açması |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin eskatolojik sahneleri kurarken seçtiği fiziksel tasvirlerin doğrudan ahlaki ve ontolojik iflası yansıttığını gösterir; görme yetisi ile sorumluluk ilişkisini somutlaştırır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sur üflenişi, mahşerde toplanma (haşr) ve mücrimlerin ahiretteki çaresiz durumunu anlatan eskatolojik ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'daki renk adlarının her zaman nötr bir renk paletine değil, patolojik ve psikolojik durumlara da işaret ettiğini fark ettirerek meal tercümelerindeki yüzeyselliği giderir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamGöz bebeğinin saydamlığını kaybederek mavimsi-beyaz bir zarla örtülmesi, katarakt oluşması ve mızrak gibi ani biçimde delip fırlaması.
- Soyut anlamAlgı kanalının dehşet, şok ve inat sebebiyle dış dünyaya ve hakikate kapanması; görme yetisinin bütünüyle kilitlenmesi.
- Sistematik karşılıkVahiy nûrunu reddeden zihnin nihai hesap gününde ontolojik körlük ve donuklukla yüzleşerek hiçbir ışık alamayacak dereceye gerilemesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde sisteme giren ışığı veya hakikat bilgisini, gözün veya algı kanalının saydamlık katsayısını temsil eder. Saydamlık sıfıra yaklaştığında (), algılanan ışık akısı donuk/mat durum olan değerine kilitlenir; bu durumun zorunlu neticesi olarak görme ve basiret kümesi () boş kümeye () dönüşür.