زهد
ز - ه - د
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٢
Zade : Azık demektir. Artan fazlalıktır. Zhd vav’ın he’ye dönüşmesi ile önemsiz, terkedilen fazlalıklar anlamındadır.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Zade : Azık demektir. Artan fazlalıktır. Zhd vav’ın he’ye dönüşmesi ile önemsiz, terkedilen fazlalıklar anlamındadır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٢٩باب الهاء والزّاي والدال معهما
زهد مستعمل فقط زهد: الزُّهْدُ في الدّينِ خاصَةً، والزَّهادةُ في الأشياء كلَها. ورجلٌ زهيد. وإمرأة زهيدةٌ وهما القليل طُعْمُهما.
وأَزْهَد الرَّجُل إزهاداً فهو مُزهِدٌ، لايُرْغَبُ في مالِهِ لِقِلَّته.
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦٢٥الزَهدُ: خلاف الرَغبة. تقول: زَهِدَ في الشيء وعن الشيء، يَزْهَدُ زَهَداً وزَهادَةً. وزَهد يَزْهَدُ لغة فيه. وفلان يَتَزَهَّد، أي يتعبَّد. والتزهيدُ في الشيء وعن الشيء: خلافُ الترغيب فيه. والمُزْهِدُ: القليل المال. وفي الحديث: "أفضلُ الناس مؤمنٌ مُزْهِدٌ". قال الأعشى:
فَلَنْ يَطْلُبوا سِرَّها لِلغِنى ولن يترُكوها لإزْهادِها
والزَهيدُ: القليل. يقال: رجل زَهيدُ الأكل. ووادٍ زَهيدٌ: قليل الأخذ
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٬١٣٤ه ز د
زهد
استُعمل من وجوهه : زهد .
زهد : قال الليث : الزُّهْد ، والزّهادة في الدنيا ، ولا يقال الزهد إلاّ في الدِّين ، والزَّهادة في الأشياء كلِّها . ورجلٌ زَهِيد ، وامرأة زَهِيدة ، وهما القليلاَ الطُّعْم ، وأزهَد الرجلُ إزهاداً : إذا كان مُزهِداً ، لا يُرغَبُ في مالِه لقلته .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( أفضلُ الناسِ مؤمنٌ مُزْهِد ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي وأبو عمرو :
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٬١٩٥(باب الزاءِ والهاءِ والحرف المعتل)
(زهو) الزاء والهاء والحرف المعتل أصلان: أحدها يدلُّ على كِبْر وفَخْر، والآخر على حُسْن.
فالأوَّل الزَّهْو، وهو الفخر. قال الشاعر([1]):
مَتى ما أشأ غير زَهْوِ الملوكِ *** أجعلْكَ رَهطا على حُيَّضِ
ومن الباب: زُهِيَ الرجل فهو مَزْهوٌّ، إذا تفخَّر وتعظّم.
ومن الباب: زَهَتِ الريح النباتَ، إذا هَزَّتْهُ، تَزْهاه. والقياس فيه أن المعْجَب([2]) ذَهَبَ بنفسه
(باب الزاءِ والهاءِ والحرف المعتل) (زهو) الزاء والهاء والحرف المعتل أصلان: أحدها يدلُّ على كِبْر وفَخْر، والآخر على حُسْن. فالأوَّل الزَّهْو، وهو الفخر. قال الشاعر([1]): مَتى ما أشأ غير زَهْوِ الملوكِ *** أجعلْكَ رَهطا على حُيَّضِ ومن الباب: زُهِيَ الرجل فهو مَزْهوٌّ، إذا تفخَّر وتعظّم. ومن الباب: زَهَتِ الريح النباتَ، إذا هَزَّتْهُ، تَزْهاه. والقياس فيه أن المعْجَب([2]) ذَهَبَ بنفسه متمايلاً([3]). والأصل الآخر: الزَّهو، وهو المنظر الحسَن. من ذلك الزَّهْو، وهو احمرار ثمر النخل واصفرارُهُ. وحكى بعضهم زَهَى وأَزْهَى. وكان الأصمعيُّ يقول: ليس إلاَّ زَهَا. فأمَّا قول ابن مُقْبِل: ولا تقولَنَّ زَهْوَاً ما تُخَبِّرُني *** لم يترك الشيبُ لِي زَهْوَاً ولا الكِبرُ([4])فقال قوم: الزَّهو: الباطل والكَذِب، والمعنى فيه أنَّه من الباب الأول، وهو من الفخر والخُيَلاء. وأما الزُّهَاء فهو القَدْر في العَدَد، وهو ممّا شذ عن الأصلين جميعاً. (زهد) الزاء والهاء والدال أصلٌ يدلُّ على قِلّةِ الشيء. والزّهِيد: الشيء القليل. وهو مُزْهِدٌ: قليل المال.([5]) وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "أفضلُ النّاسِ مؤْمِنٌ مُزْهِدٌ" وهو المُقِلُّ، يقال منه: أَزْهَد إِزْهَاداً. قال الأعشى: فلَنْ يَطْلبُوا سِرَّها للغِنَى *** ولن يسلِموها لإزهادها([6])قال الخليل: الزَّهادة في الدُّنيا، والزُّهْد في الدِّين خاصة. قال اللِّحياني: يقال رجل زَهيدٌ: قليل المَطعَم، وهو ضيِّق الخُلُقِ أيضاً. وقال بعضهم الزَّهِيد: الوادي القليل الأخذ للماء. والزَّهَاد: الأرض التي تَسيلُ من أدنى مطر. وممّا يقرُبُ من الباب قولهم: "خُذْ زَهْدَ ما يكفِيكَ"، أي قَدْرَ ما يكفِيك ويُحكى عن الشيبانِيّ ـ إن صح فهو شاذٌّ عن الأصل الذي أصّلناه ـ قال: زَهَدْت النَّخْلَ، وذلك إذا خَرَصْتَه. (زهر) الزاء والهاء والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حُسنٍ وضِياء وصفاء. من ذلك الزُّهَرة: النجم. ومنه الزَّهْر، وهو *نَور كلِّ نبات؛ يقال أزهر النّبات. وكان بعضهم([7]) يقول: النّور الأبيضُ، والزّهر الأصفر، وزَهْرَة الدُّنيا: حُسْنها. والأزهر: القمر. ويقال زَهَرَت النّارُ: أضاءت، ويقولون: زَهَرَتْ بك ناري. ومما شذّ عن هذا الأصل قولُهم: ازدهرتُ بالشيء، إذا احتفظتَ به. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم لأبي قَتادة في الإناء الذي أعطاه: "ازْدَهِرْ بِهِ فإنَّ له شأناً"، يريد احتفظ به . وممكنٌ أن يُحمَل هذا على الأصل أيضاً؛ لأنه إذا احتفظ به فكأنّه من حيثُ استحسنه. وقال: * كما ازْدَهَرَت ([8])* ولعل المِزْهَر الذي هو العُود محمولٌ على ما ذكرنَاه من الأصل؛ لأنّه قريب منه. (زهم) الزاء والهاء والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سَمِن وشحمٍ وما أشبه ذلك. من ذلك الزَّهَم، وهو أن تَزْهَم اليدُ من اللّحم. وذكر ناسٌ أنَّ الزُّهْم شَحم الوحش، وأنَّه اسمٌ لذلك خاصَّة، ويقولون للسَّمين زَهِمٌ. فأمّا قولُهم في الحكاية عن أبي زيدٍ أن المزَاهَمة القُرب، ويقال زَاهَمَ فلانٌ الأربعينَ، أي داناها، فممكنٌ أن يُحمَل على الأصل الذي ذكرناه، لأنّه كأنّه أراد التلطُّخ بها ومُماسّتها. ويمكن أنْ يكون من الإبدال، وتكون الميم بدلاً من القاف، لأنَّ الزاهق عَيْنُ السّمين([9]). وقد ذكرناه. (زهق) الزاء والهاء والقاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تقدّم ومضيّ وتجاوز. من ذلك زَهَقَتْ نفسه. ومن ذلك: [زَهَقَ] الباطل، أي مضى. ويقال زَهَقَ الفرسُ أمامَ الخيل، وذلك إذا سَبَقَها وتقدَّمها. ويقال زَهَقَ السّهم، إذا جَاوَزَ الهَدَف. ويقال فرسٌ ذات أَزَاهيقَ، أي ذات جَرْيٍ وسَبْقٍ وتقدم. ومن الباب الزَّهْق، وهو قَعْرُ الشيء؛ لأن الشيء يزهق فيه إذا سقط. قال رؤبة: * كأنَّ أيديَهنَّ تَهْوِي بالزَّهَق([10]) * فأمَّأ قولهم: أَزْهَقَ إِناءَه، إذا ملأَه، فإن كان صحيحاً فهو من الباب؛ لأنه إذا امتلأ سَبَقَ وفاضَ ومَرَّ. ومن الباب الزَّاهق، وهو السَّمِين، لأنَّه جاوزَ حدّ الاقتصاد إلى أن اكتنَزَ من اللحم([11]). ويقولون: زَهَقَ مخُّه: اكتنَز. قال زُهير في الزَّاهق: القائدُ الخيلَ منكوباً دوابِرُها *** منها الشَّنُونُ ومنها الزَّاهِقُ الزَّهِمُ([12])ومِنَ الباب الزَّهُوق، وهو البئر البعيدة القعر. فأما قولهم: النَّاسُ زُهاقُ مائة، فممكن إن كان صحيحاً أن يكون من الأصل الذي ذكرنا، كأنَّ عددَهم تقدَّمَ حتَّى بلغ ذلك. وممكن أن يكون من الإبدال، كأنَّ الهمزة أُبْدِلَتْ قافاً. ويمكن أن يكون شاذّاً. (زهف) الزاء والهاء والفاء أصلٌ يدلُّ على ذهاب الشيء. يقال ازدهَفَ الشيءَ، وذلك إذا ذَهَبَ به. قالت امرأةٌ من العرب: يا من أحسَّ بُنَيَّيَّ اللذين هما *** سَمعِي ومُخّي فمُخّي اليوم مزدَهَفُ([13])ويقال منه أَزْهَفَهُ الموتُ، ومن الباب ازدَهَفه، إذا استعجَلَه. قال: قولك أقوالاً مع التَّحلافِ *** فيه ازدهافٌ أيما ازدهافِ([14])وقال قوم: الازدهاف التزيُّد في الكلام. فإن كان صحيحاً فلأنّه ذَهابٌ عن الحقّ ومجاوزةٌ له. (زهل) الزاء والهاء واللام كلمةٌ تدلُّ على ملاسةِ الشَّيء. يقال فرس زُهْلول، أي أملس. (زهك) الزاء والهاء والكاف ليس فيه شيء إلا أن ابنَ دريد ذكر أنهم يقولون: زَهَكت الرِّيح التّرابَ، مثل سَهَكَتْ. --------------ـــ ([1]) هو أبو المثلم الهذلي، كما في اللسان (رهط، زهو)، وقد سبق البيت في (2: 450). ([2]) في الأصل "المعجب". ([3]) في الأصل: "زهت بنفسه متمائلا". ([4]) روايته في اللسان: "ولا العور". ورواية الصحاح تطابق رواية ابن فارس. ([5]) في الأصل: "الماء" صوابه من المجمل واللسان. ([6]) ديوان الأعشى 56 واللسان (زهد). وفي شرح الديوان: "قرأت على أبي عبيدة لإزهادها، فلما قرأتُ عليهِ الغريب قال: لأزهادها، بالفتح". ([7]) هو ابن الأعرابي ، كما في اللسان (زهر). ([8]) قطعة من بيت في اللسان (زهر) وهو بتمامه: كما ازدهرت قينة بالشراع *** لأسوارها عل منها اصطباحا ([9]) في الأصل: "عند السمين"، وانظر س 13 من هذه الصفحة. ([10]) ديوان رؤبة 106 واللسان (زهق). ([11]) في الأصل: "إلى أكثر من اللحم". ([12]) ديوان زهير 153 واللسان (زهق). ([13]) في اللسان (زهف): بل من أحسَّ بريمي اللذين هما *** قلبي وعقلي فعقلي اليوم مزدهف. ([14]) الرجز لرؤبة في ديوانه ص 100.
ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٣٢- الزهيد: الشيء القليل، والزاهد في الشيء: الراغب عنه والراضي منه بالزهيد، أي: القليل. قال تعالى: ﴿وكانوا فيه من الزاهدين﴾ [يوسف/20].
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٦٤٧ز ه د
زَهُدَ وزَهَدَ وزَهِدَ فـي الشـيء: رغـب عنـه.
وفلـان زاهد زهيد بيّن الزهادة والزهد وهي قلة الطعم ويقال: زهيد الطعم و " أفضل الناس مؤمن مزهد ": قليل المال وقد أزهد إزهاداً وقدم إليهم طعاماً فتزاهدوه أي رأوه زهيداً قليلاً وتحاقروه.
ومنـه الحديـث " إن النـاس قـد اندفعـوا فـي الخمـر وتزاهدوا الجلد " أي احتقروه ولم يبالوا به.
ومن المجاز: واد زهيد: قليل الأخذ للمـاء.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٣٬١٢٤الزُّهد والزَّهادة في الدنيا ولا يقال الزُّهد إِلاَّ في الدين خاصة، والزُّهد: ضد الرغبة والحرص على الدنيا، والزهادة في الأَشياء كلها: ضد الرغبة. زَهِدَ وزَهَدَ، وهي أَعلى، يَزْهَدُ فيهما زُهْداً وزَهَداً؛ بالفتح عن سيبويه، وزهادة فهو زاهد من قوم زُهَّاد، وما كان زهيداً ولقد زَهَدَ وزَهِدَ يَزْهَدُ منهما جميعاً، وزاد ثعلب: وزَهُد أَيضاً، بالضم.والتزهيد في الشيء وعن الشيء: خلاف الترغيب فيه.
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٩٦* ز ه د * * الزُّهْدُ * ضد الرغبة تقول * زَهِدَ * فيه وزهد عنه من باب سلم و * زُهْداً * أيضا و * زهَدَ * يزهد بالفتح فيهما * زُهْدا * و * زَهادةً * بالفتح لغة فيه و * التَّزَهُّدُ * التعبد و * التَّزْهِيدُ * ضد الترغيب و * المُزْهِدُ * بوزن المرشد القليل المال وفي الحديث ﴿أفضل الناس مؤمن مزهد﴾
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٧٬٦٥٩زَهِدَ فِيهِ
1 زَهِدَ فِيهِ ذ , (S, A, Mgh, Msb, K,) and عَنْهُ, (S, Mgh, Msb,) aor. زَهَدَ ; (S, K;) [the most usual form of the verb;] and زَهَدَ, aor. زَهَدَ ; (S, Msb, K;) which is the most approved form, though MF says otherwise; (TA;) and زَهُدَ, aor. زَهُدَ ; (Th, K;) inf. n. زُهْدٌ and زَهَادَةٌ (S, Mgh, Msb, K) and زَهْدٌ; (Sb, TA;) He abstained from it; [meaning, from something that
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٩٠٩زَهَِدَ
زَهَِدَ A زَهُدَ U ( n. ac. زَهْد 1 , زُهْد 3 , زَهَاْدَة 22t )
a. [ Fī or 'An ], Disregarded, was indifferent to; despised, slighted.
b. ( n. ac. زُهْد 3 , زَهَاْدَة 22t ), Forsook the world, embraced a religious life.
زَهَّدَ
زَهَّدَ II
a. [ acc. & Fī or 'An ], Induced to abstain from, to renounce.
تَزَهَّدَ
تَزَهَّدَ V ,
a. see I (b) .
تَزَاْهَدَ
تَزَاْهَدَ VI ,
a.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١٠٬٠٦٤زهد
زَهَدَ - يَزْهَدُ (زَهِدَ - يَزْهَدُ) - زَاهِد - زَاهِدِيْن
زَهَدَ - يَزْهَدُ (زَهِدَ - يَزْهَدُ) + كائن + في شيء أو أمر: يقلل من قدر وثمن الشيء، فيرغب عنه ولا يتعلق به
زَاهِد: اسم فاعل صفة مشبهة من " زَهَدَ - يَزْهَدُ "
زَاهِدِيْن: جمع " زَاهِد "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " ألفاظ الحكم الخاطئ والظالم بتقدير قيمة ونفع الشيء أو
الجذور المجاورةالمجاورة: ٦ (الإجمالي: ٨)
- درهم
الآيات المشتركة: ١ · Dirhemler
- بخس
الآيات المشتركة: ١ · Çalgın ekin, cılız ekin demektir
- ثمن
الآيات المشتركة: ١ · Essemnu (Sin’ le) sade yağ demektir
- شري
الآيات المشتركة: ١ · Satın aldılar
- عدد
الآيات المشتركة: ١ · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
- كون
الآيات المشتركة: ١ · Kevn, tepe demektir
الآيات التي ورد فيها(١)
وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرَاهِمَ مَعْدُودَةٍ وَكَانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ
Önemsemeyenler
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زهد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بخص, قلل, هون |
| Zıt Kök | رغب |
| Çekirdek Özet 1 | Miktar ve hacimce az olmak, bir nesneye değer vermeyip az ve önemsiz bulmak |
| Çekirdek Özet 2 | Dünyevi bir metayı gözden çıkarma, değerini düşük bularak elden çıkarmaya razı olma tutumu |
| Çekirdek Özet 3 | Bir nesneye duyulan rağbetin ve bağın kesilmesi, eşyanın sistemdeki ağırlığının sıfırlanması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca tasavvufi bir inziva ve sefalet hali sayıp, asıl anlamı olan bir şeyi önemsiz bularak gözden çıkarma olgusunu ıskalamak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زه | Parlama, dışa vurum, geçici bir hareketlenme veya içindekini boşaltıp ağırlığını kaybetme (زهر, زهق) | د | Eklenen ses sınırlama, durdurma ve kapama niteliği katarak parıltı ve rağbetin sönmesini, nesnenin en alt asgari sınıra inip kıymetini yitirmesini ifade eder |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet | Bir şeyle olan irtibatı ve bağı kesme, ayırma |
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Nesnenin değersizliğini ve azlığını açıkça ortaya koyma, açığa çıkarma |
| د | Kapı | Geçiş, eşik ve dışarı çıkarma, sınır koyma |
| زهد | Bir nesneye olan bağlılığı kesip (ز), onun kifayetsizliğini veya kıymetsizliğini fark ederek (ه), onu kapının dışına koyup terk etme (د) hareketini ifade eder |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Miktar ve yiyecek azlığı, az su tutan dar vadi (وادي زهيد) ve az yiyen kimse (رجل زهيد) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ bir beytinde bir kadının veya kabilenin malının azlığı sebebiyle terk edilmeyeceğini şu şekilde ifade eder: فلَنْ يَطْلبُوا سِرَّها للغِنَى / ولن يسلِموها لإزهادها |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber’in az malı olan mümini övdüğü "أفضلُ النّاسِ مؤْمِنٌ مُزْهِدٌ" hadisi ve yetecek miktarı almayı ifade eden "خذ زهد ما يكفيك" bedevi deyimi |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāga.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça زهد kökü, merkezi Sami dilleri dairesinde nesnenin hacim, miktar veya itibar bakımından asgari sınıra çekilmesini ifade eden semantik bir çekirdeğe dayanır. Kökün birebir ses denkliği diğer Sami dillerinde dar bir alanda kalsa da, anlamsal matrisi bakımından İbranicedeki ז-ע-ר (küçük olmak, azalmak) ve ז-ו-ל (önemsememek, değersiz bulmak) kökleriyle, Süryanicedeki z'ur (küçük, ehemmiyetsiz) yapılarıyla paralel bir anlamsal doğrultu paylaşır. Arapçada kök, bedevi yaşamında az su tutan sel yatakları ve az yemek yiyen bünyeler gibi somut gözlemlerden hareketle zamanla psikolojik bir ilgisizliğe, nesneyi hakir ve az bulup ondan yüz çevirmeye doğru düzenli bir semantik genişleme yaşamıştır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Maddi azlıktan zihinsel kayıtsızlığa geçiş | Az yeme ve az su tutan vadi anlamlarından bir nesneyi değersiz bularak ona rağbet etmeme tavrına evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami dillerindeki küçüklük ve önemsizlik kökleriyle paralellik | İbranice ve Süryanicedeki küçülme ve kıymetten düşme bildiren semantik köklerle benzeşir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afroasyatik dış bağ tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زهد | Anlamlı | Azlık, rağbetsizlik | Bir şeyi az, önemsiz bulup ona rağbet etmeme, gözden çıkarma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| زده | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel |
| هزد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel |
| هدز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel |
| دزه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel |
| دهز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زهد | Merkez | Değer vermeme, rağbet etmeme | Nesneyi az ve önemsiz görerek ona karşı kayıtsız kalmak | Bir şeyi kıymetsiz bulup elden çıkarma veya talip olmama hali |
| بخص | Komşu | Eksiltme, hakkını vermeme | Nesnenin gerçek değerini kasten düşürerek eksik muamele etmek | Değerin bilindiği halde eksiltilerek işlem görmesi yönüyle ayrılır |
| قلل | Komşu | Miktar azlığı | Bir şeyin nesnel olarak sayıca veya hacimce yetersiz olması | Zihinsel bir rağbetsizlikten ziyade somut nicelik düşüklüğünü bildirir |
| هون | Komşu | Hafife alma, basit görme | Nesneyi veya durumu ehemmiyetsiz, zayıf ve hakir saymak | İtibarsızlaştırma ve zayıflık boyutu ön plandadır |
| رغب | Zıt | Arzulama, meyletme | Bir nesneye iştiyakla bağlanmak ve onu elde etmeye çalışmak | Zühdün doğrudan zıddı olarak kalbin ve iradenin nesneye yönelmesidir |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زهد | Az bulma, rağbet etmeme | Nesneyi az ve ehemmiyetsiz görerek yüz çevirme tutumunu tam karşılar | Kesin |
| Latince | contemptus, despicere | Küçümseme, önemsememe | Bir şeyi aşağıda ve değersiz görerek ilgisiz kalmayı karşılar; maddi miktar azlığını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | disdain, disregard, indifference | Önemsememe, kayıtsızlık | Bir nesneye kıymet vermeme ve ilgisiz kalma yönünü verir; ahlaki yetinme anlamını tek başına taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Geringschätzung, Gleichgültigkeit | Değersiz bulma, kayıtsızlık | Eşyayı az ve kıymetsiz görüp önemsememe boyutunu iyi yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | dédain, désintérêt | Umursamama, ilgisizlik | Nesneye değer biçmeme ve alakayı kesme yönünü karşılar; kökün fiziki azlık boyutunu kapsamaz | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Duden Deutsches Universalwörterbuch, Larousse.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الزاهدين | Bir şeye kıymet vermeyenler, onu elden çıkarmak isteyenler | Hz. Yûsuf'u kuyudan çıkaran kervanın veya kardeşlerinin onu değersiz bularak az bir pahaya satması bağlamı (Yûsuf 12:20) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Fani varlık anlayışı | Dünyanın ontolojik kıymetsizliği ve kalbin geçici nesnelere bağlanmasının imana etkisi | Eşyanın hakiki değerinin ahirete nispetle yok hükmünde görülmesi |
| Fıkıh | İktisadi ahlak ve mülkiyet | İhtiyaç fazlası harcamadan kaçınma, şüpheli şeyleri terk etme ve kamu malında zahitlik | İktisadi eylemlerde israftan ve aşırı tüketimden geri durma |
| Tefsir | Yûsuf kıssası tahlili | Yûsuf 12:20 tefsirinde satıcıların Yûsuf'a değer vermeyip bir an önce ellerinden çıkarma telaşı | Bir insana veya metaya paha biçemeyip onu yük görme psikolojisi |
| Hadis | Ahlaki arınma rivayetleri | Dünyalığa tamah etmeme, kalben mala bağlanmama ve kanaatkârlık tavsiyesi | Zihnin ve kalbin dünyevi hırslardan arındırılması |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk bilinci | Kalbin fani olandan tecridi | İhlası koruma | Kulun fani eşyayı gözünde büyütmeyip hakiki kıymeti yalnızca Allah'a vermesi | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik öncelik | Tali bilgiyi asli hedefin önüne geçirmeme | Malumatı eleme | Asıl gayeye hizmet etmeyen lüzumsuz ve tali ayrıntılara zihni bağlamama | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ahlakı | Makam ve servet hırsından arınma | Yolsuzluğu engelleme | Yöneticinin kamu kaynaklarını kendi mülkü gibi görmeyip dünyalığa karşı mesafeli durması | Güçlü |
| İktisadi | Tüketim ve piyasa dengesi | İhtiyaç fazlası tüketime kayıtsızlık | İsrafı ve yapay talebi önleme | Nesnelere yapay kıymet yüklemeyerek spekülasyonu ve tüketim çılgınlığını dizginleme | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Katsayı küçültme ve parametre eleme | Çok değişkenli regresyon ve optimizasyon sistemlerinde modele katkısı zayıf görülen parametrelerin katsayısının sıfırlanması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Marjinal faydanın tükenmesi ve değer düşüşü | İktisat ve sosyolojide bir metaya veya statüye karşı ilginin azalarak o metanın gözden çıkarılabilir hale gelmesi | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca çalışmayı ve üretimi terk eden, sefaleti kutsayan pasifist bir dervişlik tavrına indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, bir şeye değer vermeme, onu önemsiz bulup elden çıkarma veya ona göz dikmeme tutumunu bildirir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yûsuf 12:20'deki ifadeyi ahlaki bir erdem gibi yorumlayıp, peygamberi ucuza satanların onu değersiz bir meta gibi gördükleri gerçeğini gözden kaçırmak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kelimenin sonradan kazandığı ıstılahi tasavvufi anlamdan bağımsız olarak, Kur'an'ın bir olayı ve psikolojiyi tasvir eden çıplak semantik gücünü gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yûsuf kıssasındaki esaret, köleleştirme ve değer biçme bağlamında (Yûsuf 12:20) olayın ticari ve psikolojik arka planını kavramada belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zühdün sadece dini bir ibadet veya ahlak formu olduğu yanılgısını gidererek, kökün temelinde nesneye değer vermeme ve onu gözden çıkarma eylemi olduğunu öğretir |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir şeyin miktar bakımından az olması, az yemek tüketimi, su tutmayan dar arazi yapısı.
- Soyut anlamBir nesneye kıymet vermeme, ona yönelik ilgiyi ve rağbeti sıfırlayarak onu elden çıkarma kararlılığı.
- Sistematik karşılıkBir sistem içinde yer alan unsura verilen ağırlığın ve önemin asgari düzeye indirilerek sistemden elenmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde değerlendirilen nesneyi, bu nesneye özne tarafından biçilen kıymeti, ise öznenin o nesneye duyduğu yönelim ve rağbeti simgeler. Nesneye yüklenen kıymet sıfıra yaklaştıkça (), ona duyulan rağbet de sıfırlanır () ve zühd eylemi () gerçekleşir.