عزي
ع - ز - ي
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ٩
معناه في القرآن: Gruplar
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: عزو · عزو/ي · عزى
ملاحظاتي
المعاجم(٩)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬١٧٧المدخل: عزوباب العين والزاي وواي معهما
ع ز و، ع ز ي، ع و ز، ز و ع، و ز ع مستعملات
عزو، عزي:
العِزَةُ: عصبةٌ من النّاس فوقَ الحِلَقَة، والجماعةُ: عِزُونَ، ونقصانُها واو. وكذلك الثُّبة. قال في الحيّة:
خُلِقَتْ نواجـذُه عِـزينَ ورأسُـه كالقُرص فُلْطِحَ من طَحينِ شعيرِ
وعَزِيَ الرّجلُ يَعْزَى عزاءً، ممدود. وإنّه لَعَزِيٌّ صبور. والعَزاءُ هو الصّبرُ نفسه عن كلّ ما فقدت ورزئت، قال:
ألا مَنْ لِنَفْسٍ غاب
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬١٧٧المدخل: عزيباب العين والزاي وواي معهما
ع ز و، ع ز ي، ع و ز، ز و ع، و ز ع مستعملات
عزو، عزي:
العِزَةُ: عصبةٌ من النّاس فوقَ الحِلَقَة، والجماعةُ: عِزُونَ، ونقصانُها واو. وكذلك الثُّبة. قال في الحيّة:
خُلِقَتْ نواجـذُه عِـزينَ ورأسُـه كالقُرص فُلْطِحَ من طَحينِ شعيرِ
وعَزِيَ الرّجلُ يَعْزَى عزاءً، ممدود. وإنّه لَعَزِيٌّ صبور. والعَزاءُ هو الصّبرُ نفسه عن كلّ ما فقدت ورزئت، قال:
ألا مَنْ لِنَفْسٍ غاب
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦٬٢٩٩المدخل: عزوباب العين والزاي
عزا ، عزو ، عوز ، زوع ، وزع ، وعز ، زعا .
عزا ( عزو ) : أبو عبيد وغيره : عزوته إلى أبيه ، أعزوه وأَعزِيه عَزْواً إذا نسبته . ويقال : إلى من تَعْزِي هذا الحديث ؟ أي إلى من تَنْميه . ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( من تعزّى بعَزَاء الجاهلية فأعِضوه بهن أبيه ولا تكْنُوا ) . قال أبو عبيد : قال الكسائي : قوله تعزَّى يعني انتسب وانتمى كقولك : يالفلان ويالبني فلان ،
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٬٣١٦المدخل: عزو/ي(باب العين والزاء وما يثلثهما)
(عزف) العين والزاء والفاء أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على الانصراف عن الشَّيء، والآخر على صوت من الأصوات.
فالأوَّل قول العرب: عَزَفت عن الشَّيء إذا انصرفتَ عنه. والعَزُوف: الذي لا يكاد يثبُت على خُلَّة خليل قال:
ألم تعلمي أنِّي عزوفٌ عن الهوى *** إذا صاحبي في غير شيء تغضَّبا([1])
وقال الفَرزدق:
* عزَفْتَ بأعشاشٍ وما كدتَ تعزِفُ([2]) *
والأصل الثاني: العَزيف:
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٩٦المدخل: عزوع ز و
إن فلاناً ليعزى إلى الخير ويعتزي إليه وهذا الحديث يعزى إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم.
ورأيتهم حوله عزين أي جماعات.
قال في صفة حية: خلقت نواجذه عزين ورأسه كالقرص فلطح من طحين شعير
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٩٥المدخل: عزو* ع ز و * * عَزَاهُ * إلى أبيه نسبه إليه من باب عدا ورمى * فاعْتَزَى * و * تَعَزَّى * أي انتمى وانتسب والاسم * العَزاءُ * والعزاء أيضا الصبر يقال * عَزَّاهُ تَعْزِيةً فَتَعَزَّى * و * العِزَّةُ * الفرقة من الناس والجمع * ِعُزُونَ * بضم العين وكسرها ومنه قوله تعالى ﴿عن اليمين وعن الشمال عِزين﴾
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٬٠٧١المدخل: عزو: ( و ( *!العِزَةُ ، كعِدَةٍ : العُصْبَةُ من النَّاسِ ) فَوْقَ الحَلْقةِ .
وفي الصِّحاح : الفِرْقَةُ مِن الناسِ .
وقالَ الراغبُ : الجماعَةُ المُنْتَسبَةُ بعضُهم إلى بعضٍ إمَّا في الوِلادَةِ ، وإمَّا في المظاهَرَةِ . وقيلَ : من *!عَزِيَ *!عَزَاءً إذا صَبَرَ ، كأنَّهم الجماعَةُ التي يتَأَسَّى بعضُهم ببعضٍ ، قال الجوهري : والهاءُ عِوَضٌ عن الواوِ ، والأصْلُ *!عِزْوٌ ، ( ج *!عِزَوْنَ ) بكسْرٍ ففتح
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٬٢٥٧المدخل: عزي: ( ي ( *!العَزاءُ ) ، كسَماءٍ : ( الصَّبْرُ ) عن كلِّ ما فَقَدْت ؛ ( أَو حُسْنُهُ ) ، ومنه قوْلُهم : أَحْسَنَ اللّهُ *!عَزاءَكَ ؛ ( كالتَّعْزُوَةِ ) ؛ ) كذا في النسخِ والصَّوابُ *!كالتَّعْزِيَةِ ؛ وأَنْشَدَ الحماسي لأعْرابي قَتَلَ أَخُوه ابْناً له :
أقول للنفس تأساءً *!وتعزيةً
إحدى يديّ أصابتني ولم تردِوقد ( *!عَزِيَ ، كرَضِيَ ) ، *!يَعْزَى ( *!عَزاءً فَهْوَ *!عَزٍ ) ، مَنْقوصٍ .
(
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣٬٩١٥المدخل: عزوعَزَاهُ اـِلَى أَبِيهِ
1 عَزَاهُ اـِلَى أَبِيهِ ذ , (S, * Msb, * K,) first pers. عَزَوْتُهُ, (S, Msb,) aor. عَزُوَ , (S, Msb, and K in art. عزى,) inf. n. عَزْوٌ, (TA,) He asserted his relationship [of son] to his father: (S, Msb, K:) [you say, عَزَاهُ اـِلَى فُلَانٍ He asserted his (another's) relationship as son to such a one:] and so عَزَاهُ اـِلَيْهِ, (S, * Msb, O, * and K in art. عزى,) first
عَزَاهُ اـِلَى أَبِيهِ 1 عَزَاهُ اـِلَى أَبِيهِ ذ , (S, * Msb, * K,) first pers. عَزَوْتُهُ, (S, Msb,) aor. عَزُوَ , (S, Msb, and K in art. عزى,) inf. n. عَزْوٌ, (TA,) He asserted his relationship [of son] to his father: (S, Msb, K:) [you say, عَزَاهُ اـِلَى فُلَانٍ He asserted his (another's) relationship as son to such a one:] and so عَزَاهُ اـِلَيْهِ, (S, * Msb, O, * and K in art. عزى,) first pers. عَزَيْتُهُ, (S, Msb,) aor. عَزِوَ , (S, Msb, K,) inf. n. عَزْىٌ; (TK;) this latter verb being a dial. var. of the former. (S, Msb.) [And the latter verb has a similar signification expl. in art. عزى.] ― -b2- And عَزَا اـِلَى أَبِيهِ and لَهُ, intrans.: see 8. -A2- See also the first sentence in art. عزى.
5 تَعَزَّوَ see the next paragraph, in two places.
اعتزى اـِلَيْهِ 8 اعتزى اـِلَيْهِ ذ (S, Mgh, * Msb, K) and لَهُ (K) He asserted his [own] relationship [of son] to him: (S, Mgh, * Msb, K:) [you say, اعتزى اـِلَى فُلَانٍ and لِفُلَانٍ He asserted his relationship of son to such a one:] and so ↓ تعزّى, (S, Mgh, Msb, K,) and ↓ عَزَا. (K.) It is said in a trad., ↓ مَنْ تَعَزَّى الجَاهِلِيَّةِ فَأَعِضُّوهُ بِهَنِ أَبِيهِ وَلَا تَكْنُوا ↓ بِعَزَآءِ [expl. in art. عض: see 4 in that art.]. (S, Mgh, Msb.) See also art. عزى.
عِزَةٌ عِزَةٌ ذ A party of men (S, Msb, K) such as is termed عُصْبَةٌ [i. e., as expl. in the O in art. عصب, who league together to defend one another], (K, TA,) above, or exceeding, [such as compose] a حَلْقَة: (TA:) or, accord. to Er-Rلghib, a company of men who assert their relationship, one to another, either by birth or by the leaguing together for mutual aid: (TA:) [for] the ة is a substitute for the final radical letter which is و: (Msb:) or, as some say, it is from عَزَى signifying “ he was, or became, patient; ” as though they were a company who took patience by one another's example: (TA:) [for, accord. to J,] the ة is a substitute for ى: (S:) the pl. is عِزُونَ (S, Msb, K) and عُزُونَ and عِزًى, but they did not say عِزَاتٌ: (S:) hence عِزِينَ in the Kur lxx. 37, (S, TA,) [expl. as] meaning companies in a state of dispersion: (TA:) or separate, or sundry, parties: pl. of عِزَةٌ, which is [said to be] originally عِزْوَةٌ, from [the inf. n.] العَزْوُ: as though each party asserted their relationship [as sons] to other than those to whom the other party asserted their relationship: (Ksh, Bd:) عِزُونَ is expl. by Et-Tarasoosee as meaning companies coming in a state of dispersion. (Msb.) One says, فِى الدَّارِ عِزُونَ, meaning [In the house, or abode, are] several sorts of men. (As, S.)
عِزْوَةٌ عِزْوَةٌ ذ : see عَزَآءٌ, below, in two places: -A2- and also in art. عزى.
عَزْوَى عَزْوَى ذ , which is of the dial. of the tribe of Mahrah Ibn-Heydلn, but disapproved, (IDrd, TA,) is a word expressive of desire for one's becoming favourably inclined; [as though meaning Mercy on me! or I cry mercy;] and so ↓ تَعْزَى: (K, TA:) or a word expressive of the being, or becoming, favourably inclined; [as though meaning Mercy on thee!] and so ↓ يَعْزَى, (IDrd, TA,) which is of the dial. of the people of Esh-Shihr, a bad word: (TA in art. عزى:) مَا كَانَ ↓ يَعْزَى كَذَا, (K and TA in that art, in the CK يَعزِى,) a saying of that people, (TA,) [app. meaning Mercy on thee! (or the like) it was not thus, or such a thing was not,] is like the saying لَعَمْرِى لَقَدْ كَانَ كَذَا [“ By my life, ” or “ by my religion, ” &c.]. (K, TA.)
بَنُو عَزْوَانَ بَنُو عَزْوَانَ ذ A certain tribe of the Jinn, or Genii. (ISd, K, TA.)
عَزَآءٌ عَزَآءٌ ذ a subst. [signifying The assertion of relationship of son to a particular person] from اِعْتَزَى or تَعَزَّى; (S, Mgh, TA; see an ex. above, voce اعتزى;) and so ↓ عِزْوَةٌ: (TA:) one says, اـِنَّهُ ↓ لَحَسَنُ العِزْوَةِ and العِزْيَةِ also, meaning [Verily he is good in respect of] the assertion of relationship [of son; i. e. he asserts his relationship to a good father]. (K, TA.) -A2- See also art. عزى.
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٥٬٤٧٩المدخل: عزىعَزِىَ
1 عَزِىَ ذ , (Msb, K, and Ham p. 369,) aor. عَزَىَ , (Msb,) inf. n. عَزَآءٌ; (K;) and عَزَى, (Ham ubi suprà,) or عَزَا, inf. n. as above; (Ham p. 125;) He was, or became, patient, or enduring, (Msb, K, and Ham,) or commendably so, (K,) of that which befell him. (Msb.) -A2- عَزَاهُ اـِلَى أَبِيهِ, first pers. عَزَيْتُهُ, aor. عَزِىَ , inf. n. عَزْىٌ: see 1 in art. عزو. ― -b2- [Hence,]
عَزِىَ 1 عَزِىَ ذ , (Msb, K, and Ham p. 369,) aor. عَزَىَ , (Msb,) inf. n. عَزَآءٌ; (K;) and عَزَى, (Ham ubi suprà,) or عَزَا, inf. n. as above; (Ham p. 125;) He was, or became, patient, or enduring, (Msb, K, and Ham,) or commendably so, (K,) of that which befell him. (Msb.) -A2- عَزَاهُ اـِلَى أَبِيهِ, first pers. عَزَيْتُهُ, aor. عَزِىَ , inf. n. عَزْىٌ: see 1 in art. عزو. ― -b2- [Hence,] عَزَيْتُ الحَدِيثَ, aor. أَعْزِيهِ, I traced up, or ascribed, or attributed, the tradition [اـِلَى قَائِلِهِ to the original relater thereof]; syn. أَسْنَدْتُهُ. (Msb, TA. *)
عزّاهُ 2 عزّاهُ ذ , inf. n. تَعْزِيَةٌ (S, Msb, K, TA) and تَعْزَآءٌ, (TA,) He enjoined [or exhorted] him to be patient, or enduring, (S, * K, * TA,) or to have comely patience; (K, TA;) i. q. أَسَّاهُ [q. v.]: (S, M, K, TA, all in art. اسو:) [and hence, he consoled him; often used in this sense:] or he said to him, أَحْسَنَ اللّٰهُ عَزَآءَكَ, meaning May God grant thee comely patience. (Msb.) [You say, عزّاهُ عَنْهُ He enjoined, or exhorted, him to endure with patience the death of him; or the loss, or want, of it: and hence, he consoled him for the death of him; in which sense, عزّاهُ فِيهِ is also now used.] ― -b2- See also عَزَآءٌ, below.
تعزّى 5 تعزّى ذ He took patience; or constrained himself to be patient, or enduring; syn. تَصَبَّرَ, (S, Msb, TA,) and تأَسَّى [q. v.]; (TA;) the sign of doing which is the saying, اـِنَّا لِلّٰهِ وَاـِنَّا اـِلَيْهِ رَاجِعُونَ [Verily to God we belong, and verily unto Him we return]. (Msb.) It is said in a trad., [as some relate it,] مَنْ لَمْ يَتَعَزَّ بِعَزَآءِ اللّٰهِ فَلَيْسَ مِنَّا, expl. by some as meaning Such as does not constrain himself to be patient [with the patience of God, he is not of us]. (TA. [See another reading voce تَعَزَّزَ.]) And you say, تَعَزَّيْتُ عَنْهُ, meaning I constrained myself to endure with patience the loss, or want, of him, or it: [and hence, I consoled myself for the loss, or want, of him, or it: held by some to be] originally تَعَزَّزْتُ, meaning I exerted my strength or energy [to divert myself from him, or it]; like تَظَنَّيْتُ for تَظَنَّنْتُ. (TA in art. عز.) You say also تعزّى بِهِ, meaning تَأَسُّى به [i. e. He took patience, or constrained himself to be patient, by reflecting upon him, or it; or he took example by him, or became consoled by his example, meaning the example of a person who had suffered in like manner and had been patient]. (S in art. اسو.)
تَعَازَوْا 6 تَعَازَوْا ذ They enjoined [or exhorted] one another to be patient, or enduring, or to have comely patience. (K, TA.) [And hence, They consoled one another.]
8 اـِعْتَزَىَ see art. عزو; to which, as well as to the present art., this verb belongs. الاِعْتِزَآءُ [often] signifies الاِ دِّعَآءُ وَالشِّعَارُ فِى الحَرْبِ [i. e. The asserting one's relationship by saying “ I am such a one the son of such a one; ” and the call, or cry, by means of which to know one another; in war: see 8 (last sentence but one) in art. دعو; and see also شِعَارٌ]. (K in this art.)
عَزٍ عَزٍ ذ Patient, or enduring; or having comely patience. (K.)
عِزَةٌ عِزَةٌ ذ , held by some to belong to this art.: see art. عزو.
عِزْيَةٌ عِزْيَةٌ ذ : see عَزَآءٌ in art. عزو.
عَزَآءٌ عَزَآءٌ ذ Patience, or endurance; (S, K;) and عِزْوَةٌ signifies the same, as in the saying هُوَ حَسَنُ العِزْوَةِ [He is comely in respect of patience or endurance]: (Ham p. 369:) or patient endurance of the loss of anything: (TA:) or comely patience or endurance; (K, TA;) as also تَعْزُوَةٌ accord. to the copies of the K, but correctly ↓ تَعْزِيَةٌ [inf. n. of 2, as though for تَعْزِيَةُ النَّفْسِ i. e. self-enjoinment, or self-exhortation, to be patient or enduring, as is indicated by what follows]: an Arab of the desert, whose brother had slain a son of his, is cited by the author of the Hamلseh as saying, [on his brother's being brought to him that he might retaliate upon him, (see Ham p. 100,)] أَقُولُ لِلنَّفْسِ تأْسَآءًا وَتَعْزِيَةً اـِحْدَى يَدَىَّ أَصَابَتْنِى وَلَمْ تُرِدِ [I say to the soul, i. e. to myself, enjoining patience and enjoining endurance, One of my two hands has smitten me, not desiring, or not meaning, to do so]: (TA:) تَأْسَآءٌ is [syn. with تَأْسِيَةٌ, inf. n. of أَسَّى,] from الاـِسْوَةُ: and التَّعْزِيَةُ [signifies as rendered above; or] is derived from العَزَازُ, i. e. “ the hard ground, ” and means the strengthening of the heart: or it is from عَزَوْتُهُ اـِلَى أَبِيهِ; because the afflicted remembers his ancestors who have gone before him; and he means, I enjoin the soul to endure his loss with patience, becoming consoled by the example of others whose sons have been slain. (Ham ubi suprà.) ― -b2- عَزَآءٌ is also a quasiinf. n.; like عَطَآءٌ, meaning اـِعْطَآءٌ, from أَعْطَى: (TA:) or a subst. [signifying Enjoinment, or exhortation, to be patient: and hence, consolation: and, as often used in the present day, the state, or ceremony, of mourning, when relations and friends come to console the bereaved:] from عَزَّيْتُهُ; like سَلَامٌ from سَلَّمٌ, and كَلَامٌ from كَلَّمَ. (Msb.) -A2- See also art. عزو.
عَزِىٌّ عَزِىٌّ ذ Very patient or enduring. (Ham p. 125.)
تَعْزَى تَعْزَى ذ : see عَزْوَى, in art. عزو.
مَعْزًى مَعْزًى ذ [A place of consoling: and hence a place of wailing for a dead person, because relations and friends go thither to console the bereaved]. (A. [There used as an explicative adjunct to مَنَاحَةٌ.])
يَعْزَى يَعْزَى ذ : see عَزْوَى (in art. عزو) in two places.
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣٤٣المدخل: عزوعَزَا
عَزَا U ( n. ac. عَزْو 1 ),
a. Traced the origin of.... to.
b. [ La or Ila ], Fathered himself upon.
تَعَزَّوَ
تَعَزَّوَ V , اِعْتَزَوَ VIII ,
a. see I (b) .
عِزْوَة
عِزْوَة [ 2t ],
a. Relationship.
b. Filiation, affiliation.
عَزَآء
عَزَآء [ 22A ],
a. see 2t .
عِزَة
عِزَة ( pl. عِزُوْن , عِزًى ),
a. Party, company, band.
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٨٠المدخل: عزيعَزَى
عَزَى I ( n. ac. عَزْي 1 )
a. [ acc. & Ila ], Traced back to; ascribed, attributed, referred to.
عَزِيَ
عَزِيَ A ( n. ac. عَزَآء [ 22A ] )
a. [ 'Ala ], Was patient under; consoled himself about, for; received condolence, visits of condolence.
عَزَّيَ
عَزَّيَ II ,
a. Consoled, comforted; condoled with.
تَعَزَّيَ
تَعَزَّيَ V
a. [ 'An ], Consoled himself for; was consoled, comforted
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١١٬٥٥٦المدخل: عزوعزو
عَزَا - يَعْزُو- عِزِيْن
عَزَا - يَعْزُو + كائن + كائناً أو شيئاً + إلى كائن أو جماعة: جعله ينتمي إلى الكائن أو الجماعة: يعزله ويميزه عن آخر ويلحقه بمجموعة أو جماعة ينتمي إليها: يفرق الأشياء إلى أفراد، ويلحق كل فرد بأصله أو جماعته أو سببه
ومثله في قولنا: يعزا هذا الأمر لأسباب كثيرة: أي يعود سببه وينتمي تفسيره لتفاسير وأسباب هي كذا
عِزِيْن
الصيغ(١)
الآيات التي ورد فيها(١)
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عزي |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nâkıs (son harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حزب, شيع, عصب, نسب |
| Zıt Kök | جزع |
| Çekirdek Özet 1 | Bir merkezin çevresinde ayrışık fırkalar, halkalar veya kümeler halinde öbekleşme |
| Çekirdek Özet 2 | Dağılmayı önleyen bir aidiyete veya bağa tutunarak direnç kazanma ve teselli bulma |
| Çekirdek Özet 3 | Toplumsal ayrışmanın oluşturduğu hizipleşme ve bireysel kayıplarda sığınılan aidiyet mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Ayetteki «‘izîn» ifadesini rastgele bir kalabalık sanıp organize ve ayrışmış hizipsel öbekleşmeyi gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عز | Güç, üstünlük, ayrışma, ana kütleden bağımsız veya baskın bir hat çizme (عزز, عزل, عزم, عزر, عزب) | ي | Güç ve ayrışma potansiyelini bir yere nispet edilme, bir öbek etrafında halkalanma veya bir aidiyete tutunarak teselli bulma yönünde somutlaştırmıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; kaynak, görme, yönelme | İlginin ve yönelimin odaklandığı bir merkezi, bakışların çevrildiği odağı temsil eder. |
| ز | Kesici alet; kesme, sınır çekme, ayırma | Bütünden kopmayı, sınır çekerek diğerlerinden ayrışmayı ve fırkalanmayı simgeler. |
| ي | El ve kol; iş, bağ kurma, tutunma | Ayrışan parçanın bir aidiyet bağına el uzatmasını, bir köke intisap ederek tutunmasını ifade eder. |
| عزي | Bir odağa yönelerek bütünden sınırla ayrılma ve belirli bir aidiyete tutunarak kümelenme hareketi | Bireylerin veya parçaların ana gövdeden ayrılarak belirli bir merkez etrafında halka halka öbekleşmesini ve bu bağla varlığını korumasını resmeder. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir merkezin etrafında halka halka dizilmiş, birbirinden ayrı duran insan toplulukları (el-‘izeh); yılanın çenesinde sıra sıra, küme küme ayrışmış diş dizisi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şahidinde yılanın dişlerinin küme küme ayrışık duruşu şu mısralarla tasvir edilir: خُلِقَتْ نواجـذُه عِـزينَ ورأسُـه / كالقُرص فُلْطِحَ من طَحينِ شعيرِ |
| Erken Arapça kullanım | Savaşta kabile adıyla haykırarak intisap bildirme (el-i‘tizâ’), keder anında dayanma gücü bularak sükûnete kavuşma (el-‘azâ’) ve başsağlığı dileme (et-ta‘ziye) biçimlerinde kullanılmıştır. |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn (el-Halîl b. Ahmed), Lisānü’l-ʿArab (İbn Manzûr), Tācü’l-ʿArûs (ez-Zebîdî).
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dil ailesinde عزي kökü, عزو varyantıyla çiftleşen zayıf bir kök yapısı sergiler. Kökün Afro-Asyatik ve erken Sami katmanındaki çekirdeği *ʿ-z (sertlik, ayrışma, güç toplama) tabanına dayanır. İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan teselli veya soy nispeti anlamındaki ‘-z-y türevleri sınırlı kalmış, kök daha çok güç, sığınma ve kuvvet bulma (İbranice ‘azaz / ma‘oz hattı) semantiğiyle temas halinde gelişmiştir. Arapçada ise kök belirgin biçimde iki ana dala ayrışmıştır: Toplumsal düzlemde birbirinden ayrışarak halkalanan fırkalar (el-‘izeh / ‘izîn) ve soy kütüğüne dayanarak güç devşirme (i‘tizâ’); psikolojik düzlemde ise musibet karşısında insanın dağılmasını önleyen bir güce ve kabullenişe tutunması, sabretmesi (el-‘azâ’). Bu iki dal, dağılmakta olan bir varlığın bir aidiyet odağı bularak toparlanması çekirdeğinde birleşir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisānü’l-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ‘-z-y ve ‘-z-w köklerinin geçişliliği | Kök, son harfi illetli yapısıyla hem halka halka toplanma hem de soy veya zümreye nispet edilme fiillerini türetmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuzeybatı Sami dillerindeki *ʿ-z (sığınak, güç) ekseni | Arapçadaki teselli ve kümelenme anlamı, dağılmaya karşı bir sığınak bularak direnç gösterme ortak kök fikrine dayanır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrulanmış bir soydaş form tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
المصدر Dictionnaire des racines sémitiques (D. Cohen), Maqāyīsü’l-Luğa (İbn Fâris).
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عزي | Anlamlı | Kümelenme, nispet, teselli | Bir merkezin çevresinde ayrışık gruplar oluşturma ve bir bağa tutunma. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| عيز | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| زعي | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| زيع | Anlamlı | Meyletme, sapma | Doğru çizgiden, haktan veya hedeften bir tarafa eğilme ve uzaklaşma. | Hedef kökle zayıf harf değişimi; Kur'an'da زيغ benzeri bir sapma dinamiği taşır. |
| يعز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonetik yapı gereği bu harf dizilimi kök olarak teşekkül etmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| يزع | Anlamlı | Menetme, düzene sokma, dizginleme | Kalabalığı kontrol altında tutarak dağılmasını veya öne fırlamasını engelleme. | Kalb/permutasyon; Kur'an'da geçer (وزع). |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عزي | Merkez | Kümelenme ve aidiyet | Bir merkezin çevresinde birbirinden bağımsız halkalar ve fırkalar halinde toplanma. | Dağınık ama kendi içinde homojen öbeklerin bir odağa yönelmesidir. |
| حزب | Komşu | Fırkalaşma ve örgütlenme | Belirli bir ortak gaye, menfaat veya fikir etrafında katı biçimde kenetlenmiş topluluk. | حزب ideolojik ve operasyonel dayanışmayı öne çıkarırken, عزي mekânsal veya konumsal ayrışık öbeklenmeyi anlatır. |
| شيع | Komşu | Taraftarlık ve yayılma | Bir liderin veya akımın peşinden giderek ana kütleden parçalanıp ayrılan cemaat. | شيع yayılma ve tabiyet vurgusu taşırken, عزي ayrı ayrı halkalar halinde duruşu ifade eder. |
| عصب | Komşu | Kan bağı ve taassup | Bireyleri kan veya kabile bağıyla sımsıkı saran, dışarıya kapalı dayanışma halkası. | عصب bağın sıkılığına odaklanırken, عزي nispet ve grupçuklar halinde görünürlüğü vurgular. |
| جزع | Zıt | Dağılma ve tahammülsüzlük | Musibet karşısında sabır ve metaneti kaybedip feryat etme, psikolojik olarak çözülme. | عزي (el-‘azâ’) direnç ve teselliyi kurarken, جزع iç bütünlüğün parçalanıp dağılmasıdır. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عزي | Kümelenme, nispet, teselli bulma | Merkez etrafında fırkalar oluşturma; aidiyet bağıyla ayakta kalma. | Kesin |
| Latince | Factio, Consolation | Ayrışık grup, teselli | Factio siyasi fırkalanmayı karşılar; consolatio ise acıya karşı direnç bulmayı anlatır. | Güçlü |
| İngilizce | Clustered factions, Consolation | Kümeler halinde ayrışma, avunma | Factional groups ayrışık halkaları, solace/consolation ise kökün sabır boyutunu verir. | Güçlü |
| Almanca | Zersplitterte Gruppen, Trost | Parçalı fırkalar, teselli | Gruppierung mekânsal öbekleşmeyi, Trost ise kökün metanet ve avuntu boyutunu karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Factions dispersées, Consolation | Dağınık fırkalar, başsağlığı | Grupes distincts ayrık halkaları, consolation ise acının hafifletilmesini ifade eder. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisānü’l-ʿArab.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عِزِينَ (İsm-i cem / çoğul) | Ayrı ayrı halkalar, fırkalar ve kümeler halinde toplanmış inkârcılar | Peygamber'in davetini dinlerken sağdan ve soldan bölük bölük, alaycı ve dağınık halkalar kurarak toplanan müşriklerin tavrı (Meâric 70:37). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Fırkalaşma ve tekfir tartışmaları | Ümmetin tevhid merkezinden ayrılarak hizip ve fırkalara bölünmesinin inanç bütünlüğünü zedelemesi. | Bütünlüğü terk edip hizipsel kimlikleri mutlaklaştırma tehlikesi. |
| Fıkıh | Taziye hükümleri ve Cahiliye davası | Cenaze sonrası taziye adabı (ta‘ziye) ve savaşta Cahiliye soyculuğuna intisap etmenin (i‘tizâ’) yasaklanması. | Kederde teselli ve meşru dayanışma; kabilecilikte gayrimeşru övünmenin menedilmesi. |
| Tefsir | Meâric Suresi 37. ayetin yorumu | Müşriklerin hakikati öğrenmek için değil, alay etmek ve ayrışmak için öbekler kurarak peygamberin çevresinde toplanmaları. | İnkârcıların homojen olmayan, parçalı ve alaycı topluluk manzarası. |
| Hadis | Cahiliye çağrısı ve sabır rivayetleri | Cahiliye davasıyla kabileye intisap edenlere yönelik nebevi uyarılar ve musibet anında sabrı (el-‘azâ’) tavsiye eden ifadeler. | Kabile asabiyetinin kınanması ve musibet karşısında sükûnetin emredilmesi. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ümmet vahdeti ve fırkalanma | Parçalı duruş | Tevhidi merkezden kopuşu yansıtma | Vahdeti kabul etmeyen zihinlerin kendi aralarında küçük putlaştırılmış halkalar oluşturması. | Güçlü |
| İlmi | Sosyolojik grup analizi | Hizipleşme / Kümelenme | Toplumsal ayrışmayı sınıflandırma | Kitlelerin ortak bir hakikat yerine aidiyet odaklı gettolar kurarak bilgiyi çarpıtması. | Güçlü |
| Siyasi | Fraksiyonel muhalefet | Ayrışık bloklar | Otoriteye karşı organize parçalanma | Muhalefetin tek bir cephe oluşturamadan farklı çıkarlarla odak etrafında kümelenmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Kartelleşme ve zümre dayanışması | Çıkar öbekleri | Kaynakları grup içinde tutma | Pazarın bütününe açık olmak yerine belirli zümrelerin kendi aralarında halkalanıp dayanışması. | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık Kümeler ve Kümeleme Analizi (Cluster Analysis) | Bir veri uzayında noktaların tek bir dağılım göstermek yerine yerel yoğunluk merkezleri etrafında ayrık alt kümeler (clusters) oluşturması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal Kutuplaşma ve Fraksiyonlaşma (Factionalism) | Toplumun ortak kamusal alandan çekilerek birbirine kapalı, kendi alt kimlikleriyle tanımlanan klikler halinde örgütlenmesi. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Ayette geçen «‘izîn» kelimesini yalnızca «sağdan soldan gelen alelade kalabalıklar» olarak tercüme edip kökün taşıdığı organize ve ayrışmış halkalar mantığını ihmal etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hakikatin karşısında duran zihniyetin tek parça olmadığını, kendi içinde kabilevi, sınıfsal veya zümresel kliklere ayrılarak bir araya geldiğini ifşa eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Müşrik tavrının sadece bireysel bir inat değil, toplumsal fırkalar ve kabilevi kümelenmeler üzerinden üretilen yapısal bir direnç olduğunu kavrayamamak. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin muhatap aldığı inkârcı yapının homojen bir blok olmadığını; kabile, statü ve çıkar temelli farklı halkalardan (‘izîn) oluştuğunu ve bu grupların ortak tek paydasının hakikate karşı duruş olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mekke döneminde müşriklerin Hz. Peygamber’in etrafında kümelenip onu dinlerken takındıkları alaycı, mesafeli ve grupçu tavırları tasvir eden ayetlerde (Meâric 70:36-37). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikate karşı çıkanların tek tip bir akıl ve birlik içinde hareket ettiği varsayımını yıkar; onların aslında birbirine yabancı fırkalar halinde bir araya geldiğini ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir merkezin çevresinde birbirinden ayrılmış, bağımsız halkalar, fırkalar veya diş dizileri şeklinde kümelenme; dağılmayı önleyecek bir aidiyete tutunma.
- Soyut anlamOrtak bir hakikat karşısında bütünleşemeyen unsurların kendi yerel aidiyet ve hizip bağlarına sığınarak parçalı direnç oluşturması.
- Sistematik karşılıkSosyolojideki hizipleşme (klikleşme) ve psikolojideki sığınak bularak ayakta kalma (teselli) mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde , bir merkez etrafında toplanan genel kalabalığı; , ana gövdeden sınırla ayrılmış alt halkaları ve fırkaları temsil eder. Formüldeki koşulu, bu grupların birbirine kaynaşmadığını, her birinin ayrı bir küme (‘izeh) oluşturduğunu gösterir. ifadesi ise her bir ayrık grubun hedefe () belirli bir mesafede, halkalar halinde konuşlandığını modeller.