عول
ع - و - ل
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١١
Bir şeyi çakmak için kullanılan taş balyozdur. Ağırlık, darlık, sıkıntı içinde olmak anlamlarına gelir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١١)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Bir şeyi çakmak için kullanılan taş balyozdur. Ağırlık, darlık, sıkıntı içinde olmak anlamlarına gelir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٥٬٦١٩باب العين واللام وواي معهما
ع ل و، ع و ل، ع ي ل، ل ع و، و ع ل، ل و ع، ل ي ع، و ل ع، ي ع ل مستعملات
علو:
العُلُوٌّ للهِ سبحانَه وتَعَالَى عن كلِّ شيء فهو أعلى وأعظم مما يُثْنَى عليه، لا إله إلا الله وحده لا شريك له.
والعلو: أصل البناء. ومنه العَلاءُ والعُلُوّ، فالعَلاءُ الرِّفْعَةُ، والعُلُوُّ العظمة والتجبّر.
يقال: علا مَلِكٌ في الأرض أي: طغَى وتعظّم. قال الله عزّ وجلّ: "إنّ فِرْعَوْنَ عَلا في
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬٥٤٣العَوْلُ والعَوْلَةُ: رفعُ الصَوت بالبكاء، وكذلك العَويلُ. تقول منه: أعْوَلَ. وفي الحديث: المُعْوَلُ عليه يُعذَّبُ. وأعْوَلَتِ القوسُ: صَوَّتَتُ. أبو زيد: عَوَّلْتُ عليه: أدْلَلْتُ عليه دَالَّةً وحملت عليه. يقال: عَوِّلْ عليّ بما شئت، أي استعن بي، كأنه يقول: احمِلْ عليَّ ما أحببتَ. وماله في القوم من مُعَوَّلٍ، والاسم العِوَلُ. قال تأبَّطَ شرّاً:
لَكِنَّما عِوَلي إن كنتُ ذا عِـوَلٍعلى بَصيرِ
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ٢٤٬٨٤٠باب العين واللام
علي ، عول ، لعا ، لوع ، ولع ، وعل ، عيل .
علا ( على ) : قال الحسن البصري ومسلم البَطِين في قول الله جلّ وعزّ : ( يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ تِلْكَ الدَّارُ الاَخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لاَ يُرِيدُونَ عُلُوّاً فِى الاَرْضِ وَلاَ فَسَاداً وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ ) ( القَصَص : 83 ) قال : العلُوّ : التكبّر في الأرض . وقال الحسن : الفساد : المعاصي . وقال مسلم : الفساد : أخذ
باب العين واللام علي ، عول ، لعا ، لوع ، ولع ، وعل ، عيل . علا ( على ) : قال الحسن البصري ومسلم البَطِين في قول الله جلّ وعزّ : ( يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ تِلْكَ الدَّارُ الاَخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لاَ يُرِيدُونَ عُلُوّاً فِى الاَرْضِ وَلاَ فَسَاداً وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ ) ( القَصَص : 83 ) قال : العلُوّ : التكبّر في الأرض . وقال الحسن : الفساد : المعاصي . وقال مسلم : الفساد : أخذ المال بغير حقّ ؛ وقال الله جلّ وعزّ : ( لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلاَ فِى الاَرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِيَعاً ) ( القَصَص : 4 ) جاء في التفسير أن معناه : طغى في الأرض . وقوله جلّ وعزّ : ( وَلَتَعْلُنَّ عُلُوّاً كَبِيراً ) ( الإسرَاء : 4 ) معناه : لتبْغُنّ ولتتعظمُنّ ، يقال لكل متجبّر : قد علا وتعظّم . ثعلب عن ابن الأعرابي : تعلّى فلان إذا هجم على قوم بغير إذن ، وكذلك دَمَق وَدمَر . على : على لها مَعَان ، والقُراء كلهم يفخّمونها ؛ لأنها حرف أداة . وأخبرني المنذري عن أبي العباس أنه قال في قول الله تعالى : ( ذِكْرٌ مِّن رَّبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِّنْكُمْ ) ( الأعرَاف : 63 ) جاء في التفسير : مع رجل منكم ؛ كما تقول : جاءني الخير على وجهك ومع وجهك . وقال ابن السكيت : يقال رميت عن القوس ورميت عليها ، ولا تقل : رميت بها . وأَنشد : أرمي عليها وهي فَرْع أجمعُ وقال ابن شميل : يقولون إذا كان له مال : عليه مال ولا يقولون له مال ويقولون : عليه دين ، ورأيته على أوفاز كأنه يريد النهوض . ويجيء على بمعنى ( عَن ) قال الله جلّ وعزّ : ( الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُواْ عَلَى النَّاسِ ) ( المطفّفِين : 2 ) معناه : إذا اكتالوا عنهم . وتجيء على بمعنى عنه . قال مُزاحم العُقَيليّ : غدت من عليه بعد ما تمّ ظمِؤها تَصِلّ وعن قيض بزبزا مَجْهَل قال الأصمعي : معناه : غدت من عِنده . قال ابن كيسان : عليك ودونك وعندك إذا جُعلن أخباراً رَفعن الأسماء ، كقولك عليك ثوب ، وعندك مال ، ودونك خير . ويُجعلن إغراء فيُجرين مجرى الفعل فينصبن الأسماء . يقول : عليك زيداً ، ودونك عمراً ، وعندك بكراً أي الزمه وخذه ، وأما الصفات سواهن فيَرفعن إذا جُعلن أخباراً ولا يُغرى بهن . قال الزجاج في قولهم : عليهم وإليهم : الأصل علاهم وإلاهم ؛ كما تقول : إلى زيد وعلى زيد ، إلاَّ أن الألف غُيِّرت مع المضمر ، فأبدلت ياء ليُفصل بين الألف التي في آخر المتمكنة ، وبين الألف في غير المتمكنة التي الإضافة لازمة لها ؛ ألا ترى أن إلى وعلى ولدى لا تنفرد عن الإضافة . وقالت العرب : في كِلاَ في حال النصب والجرّ : رأيت كليهما وكليكما ، ومررت بكليهما ، ففصلت بين الإضافة إلى المظهر والمضمر ، لما كانت كِلاَ تنفرد ولا تكون كلاماً إلاّ بالإضافة . الحراني عن ابن السكيت : يقال : أتيته من عَلُ بضم اللام ، وأتيته من عَلُو بضم اللام وسكون الواو ، وأتيته من عَلِي بياء ساكنة ، وأتيته من عَلْوُ بسكون اللام وضمّ الواو ، وَمن عَلْوَ ومَن عَلْوِ وَأنشد : من عَلْوَ لا عَجَب منها ولا سَخَر وَيروى من عَلْوُ وَمن عَلْوِ . قال وَيقال : أتيته من عالٍ وَمن مُعَالٍ . وَأنشد : ظمأى النَسَا من تحتُ ، ريّا من عالْ وَأنشد في معال : وَنَغَضان الرحل من مُعالِ وَقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( كَبِيراً عَالِيَهُمْ ثِيَابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ وَحُلُّو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ أَسَاوِرَ ) ( الإنسَان : 21 ) قرىء ( عاليهم ) بفتح الياء و ( عاليهم ) بسكونها . قال الفراء : من فتح ( عاليهم ) جعلها كالصفة : فوقهم . قال : وَالعرب تقول : قوتك داخل الدار فينصبون داخل لأنه محلّ ، فعاليهم من ذلك . وقال الزجاج : لا يُعرف ( عالَيا ) في الظروف . قال : ولعلّ الفراء سمع بعالي في الظروف . قال : ولو كان ظرفاً لم يجز إسكان الياء ، ولكن نصبه على الحال من شيئين : أحدهما من الهاء والميم في قوله : ( سَلْسَبِيلاً وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُّخَلَّدُونَ ) ( الإنسان : 19 ) ثم قال ) كَبِيراً عَالِيَهُمْ ثِيَابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ وَحُلُّو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ أَسَاوِرَ ( أي في حال علوّ الثياب إياهم . قال : ويجوز أن يكون حالاً من الولدان . قال : فالنصب في هذا بيّن . قال ومن قرأ ( عاليهم ) فرفْعه بالابتداء والخبر ) ثياب سندس . قال وقد قرىء ( عاليتَهم ) بالنصب ، و ( عاليتُهم ) بالرفع ، والقراءة بهما لا تجوز ، لخلافهما المصحف . وقرىء ( عليهم ثياب سندس ) وتفسير نصب ( عاليتهم ) ورفعِها كتفسير ( عاليهم ) و ( عاليهم ) . وقال ابن السكيت : سِفْل الدار وعِلْوها وسُفْلها وعُلْوها . ويقال : علا فلان الجبل إذا رَقِيه ، يعلوه عُلُوْاً ، وعلا فلان فلاناً إذا قهره ، وعلا فلان في الأرض إذا تكبّر وطغى . ويقال : فلان تعلو عنه العين بمعنى تنبو عنه ، وإذا نبا الشيءُ عن الشيء ولم يلصَق به فقد علا عنه . وقال الليث : عالى كل شيء أعلاه . وكذلك عاليه كل شيء أعلاه ويقال نزل فلان بعالية الوادي وَسافلته . فعاليته : حيث ينحدر الماء منه ، وَسافلته ، حيث ينصبّ إليه ، وَعالية تميم هم بنو عمرو بن تميم ، وهم بنو الهُجَيم والعنبر ومازِن . وعُليا مضرهم قريش وقيس . قال و ( على ) صفة من الصفات وَللعرب فيها لغتان : كنت على السطح ، وكنت أعلى السطح . وقال الليث : الله تبارك وتَعالى هو العلي المتعالي العالي الأعلى ذو العلاء والعُلاَ وَالمَعَالي ، تعالى عما يقول الظالمون عُلُوّاً كبيراً . وهو الأعلى سبحانه بمعنى العالي قال : وتفسير تعالى : جلّ عن كل ثناء ، فهو أعظم وأجلّ وأعلى مما يُثنَى عليه ، لا إلاه إلَّا الله وَحده لا شريك له . قلت : وتفسير هذه الصفات لله يقرب بعضها من بعض ، فالعليّ الشريف فعيل من علا يعلو ، وهو بمعنى العالي ، وهو الذي ليس فوقه شيء . ويقال : هو الذي علا الخلق فقهرهم بقدرته . وأمّا المتعالي فهو الذي جَلّ عن إفك المفترين ، وتنزّه عن وساوس المتحيّرين . وقد يكون المتعالي بمعنى العالي . والأعلى هو الله الذي هو أعلى من كل عالٍ . واسمه الأعلى أي صفته أعلى الصفات . والعلاء الشرف . وذو العلاء صاحب الصفات العُلاَ والعُلاَ جمع العُلْيا أي جمع الصفة العليا والكلمة العليا . ويكون العُلاَ جمع الاسم الأعلى . وصفة الله العليا : شهادة أن لا إلاه إلاّ الله فهذه أعلى الصفات ولا يوصف بها غير الله وحده لا شريك له . ولم يزل الله عليّاً عالياً متعالياً ، تعالى الله عن إلحاد الملحدين وهو العلي العظيم . ويقال رجل عليّ أي شريف ، وجمعه عِلْية يقال : فلان من عِلْية الناس أي من أشرافهم ومثله صَبِيّ وصِبْية . وفلان عالي الكعب إذا كان ثابت الشرف ، وعالي الذكر . وقال الليث : العَلْياء ، رأس كل جبل مشرِف . قال : والعالية : القَنَاة المستقيمة ، وجمعها العوالي . قال ويسمّى أعلى القناة العالية وأسفلها السافلة . قلت : وقال غير الليث : عوالي الرماح : أسِنّتها ، واحدتها عالية . ومنه قول الخنساء حين خطبها دُرَيد بن الصِّمَّة : أتَرونني تاركة بني عمّي كأنهم عوالي الرماح ، وَمُرْتَثَّةً شيخ بني جُشَم . شبَّههتم بعوالي الرماح لطراءة شبابهم ، وبريق سَحَناتهم ، وحسن وجوههم . وعالية الحجاز : أعلاها بلداً وأشرفها موضعاً . وهي بلاد واسعة . وإذا نسبوا إليه
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٩٩٠- عاله وغاله يتقاربان. العول يقال فيما يهلك، والعول فيما يثقل، يقال: ما عالك فهو عائل لي (انظر: المجمل 3/639)، ومنه: العول، وهو ترك النصفة بأخذ الزيادة. قال تعالى: ﴿ذلك أدنى ألا تعولوا﴾ [النساء/3]، ومنه: عالت الفريضة: إذا زادت في القسمة المسماة لأصحابها بالنص، والتعويل: الاعتماد على الغير فيما يثقل، ومنه: العول وهو ما يثقل من المصيبة، فيقال: ويله وعوله (قال الأزهري: وأما قولهم: ويله وعوله، فإن
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٩٠١ع و ل
إنما الدنيا دول ليس عليها معول.
قال: ويقال: أعليّ تعوّل بكثرة الصّياح وبكلبك النبّاح إذا استعان عليه بغيره.
ويقال: عوّل على السفر إذا وطن نفسه عليه.
ويقال: عوّل به وعليه.
ولا يعولنك هذا الأمر: من عاله إذا غلبه.
ويقال: عيل صبره " وعيل ما هو عائله ".
قالت الخنساء: ويكفي العشيرة ما عالها وأعولت المرأة والقوس.
وكأن رنينها عولة ثكلى.
ولفلانة عويل
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٥٬٩٠٣العَوْل: المَيْل في الحُكْم إِلى الجَوْر. عالَ يَعُولُ عَوْلاً: جار ومالَ عن الحق. وفي التنزيل العزيز: ذلك أَدْنَى أَن لا تَعُولوا؛ وقال:
إِنَّا تَبِعْنا رَسُولَ الله واطَّرَحوا
قَوْلَ الرَّسول، وعالُوا في المَوازِين
والعَوْل: النُّقْصان. وعال المِيزانَ عَوْلاً، فهو عائل: مالَ؛ هذه عن اللحياني. وفي حديث عثمان، رضي الله عنه: كتَب إِلى أَهل الكوفة إِني لسْتُ بميزانٍ لا أَعُول
(* قوله «لا أعول» كتب
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٠٬٧٩٧عال، في الحكم: جار ومال عن الحق. عال الميزان: نقص وجار، أو زاد، أو ارتفع أحد طرفيه عن الآخر، أو مال، وهذا عن اللحياني، قال:
إنا تبعنا رسول اللـه واطـرحـوا قول الرسول وعالوا في الموازين ومنه قول عثمان رضي الله تعالى عنه، كتب إلى أهل الكوفة: لست بميزان لا أعول. أي لا أميل عن الاستواء والاعتدال، وبه فسر أكثرهم قوله تعالى: ذلك أدنى أن لا تعولوا أي ذلك أقرب أن لا
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٨٬٦٢١عَالَ عِيَالَهُ
1 عَالَ عِيَالَهُ ذ , (S, Mgh, O, Msb, * K, TA,) aor. يَعُولُ, (S, O, Msb,) inf. n. عَوْلٌ (S, O, Msb, K) and عِيَالَةٌ (S, O, K) and عُوُولٌ; (K;) He fed, nourished, or sustained, his family, or household, (S, Mgh, O, Msb, * K, [in the Msb, اليَتِيمَ, the orphan,]) and expended upon them: (S, Mgh, O:) or he supplied them with what they needed of food and clothing and other
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٨٤٣عَالَ
عَالَ ( w ) U ( n. ac. عَوْل 1 , عِيَالَة [ 23tI ] , عُؤُوْل [ 27 ] ),
a. Maintained, supported, nourished; succoured ( orphan ).
b. ( n. ac. عَوْل 1 , عِوَاْل 23tI ), Had a numerous family.
c. Became poor.
d. ( n. ac. عَوْل 1 ) [ Fī ], Acted unjustly, wrongfully in.
e. I , U ( n. ac. عَوْل 1 , عَيْل [ عَوْل 1I ]), Inclined to one side ( balance ).
f. [ Fī ], Exceeded,
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٣٦٬٦٩١عول
عَالَ - يَعُولُ - عائِل - عائِلاً - عِيْلَة
عَالَ - يَعُوْلُ + الكائن: يتعاسر ويحتاج ويفتقر ويُقَصِّر عن النفقة: يُقَصِّر في النفقة على أهله لكثرتهم نسبة لما يقدر عليه من النفقة
عَائِل: اسم فاعل صفة مشبهة من " عَالَ - يَعُوْلُ ": من له أهْلٌ كُثُر، يُطْلَبُ منه رزقهم وكسوتهم وسكنهم، وهو مُقَصِّر وغير القادر على الوفاء بذلك
عائِلاً: حال من
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٤ (الإجمالي: ٢١)
- نكح
الآيات المشتركة: ١ · Nikah
- ربع
الآيات المشتركة: ١ · Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir
- يتم
الآيات المشتركة: ١ · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
- ثني
الآيات المشتركة: ١ · Sena yaka demektir
- عدل
الآيات المشتركة: ١ · Denk tutuyorlar
- قسط
الآيات المشتركة: ١ · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…
- ثلث
الآيات المشتركة: ١ · Sülle çokluk demektir
- طيب
الآيات المشتركة: ١ · İyi
- نسو
الآيات المشتركة: ١ · Kadınlar
- يمن
الآيات المشتركة: ١ · Sağ yandır
- خوف
الآيات المشتركة: ١ · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
- دنو
الآيات المشتركة: ١ · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
الآيات التي ورد فيها(١)
… فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا
Zorlanırsınız
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عول |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | İlletli (ecvef-vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جور, ميل, ثقل, كفل |
| Zıt Kök | عدل |
| Çekirdek Özet 1 | Ağır bir yükün dengeyi bozması, terazinin veya hükmün bir tarafa eğrilip haddi aşması |
| Çekirdek Özet 2 | Adaletten sapma, ölçüyü ve dengeyi bozarak başkasına veya kendine taşıyamayacağı haksız yük bindirme |
| Çekirdek Özet 3 | Taşıma kapasitesini aşan yükümlülüklerin denge ve adaleti sarsması, istinat ve güvence arayışı |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki tekil kullanımını yalnızca ekonomik geçim sıkıntısına veya çok çocukluluğa indirgeyip adalet ve denge merkezli ahlaki-hukuki sapma anlamını göz ardı etmek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عو | Doğrultudan sapma, bükülme, ses çıkarma veya dönerek yönelme hareketi; عوج (eğrilik), عود (dönüp gelme), عوذ (sığınma/yönelme), عور (açıklık/bozulma), عوق (alıkoyma/yolundan çevirme), عوم (yüzme/dalgalanma) ve عون (destek verme/yük alma) köklerinde olduğu gibi doğrusal halin bozulması veya bir yere dayanma devinimidir. | ل | Çoban değneği ve bağlama imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle bükülme ve yönelme hareketi, taşınan bir yükün altına girme, bir nesneye yaslanıp ağırlığı ona bindirme ve bu ağırlığın etkisiyle dengenin bir tarafa eğrilmesi anlamında somutlaşmıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Algılama, yükün ve durumun görünürlüğü, tartı ve hesap odağının tespit edilmesi hareketidir. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki unsuru birbirine raptetme, yükün merkeze veya bir taşıyıcıya iliştirilmesi ve asılması hareketidir. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Dıştan gelen müdahale, yönlendirici baskı, ağırlığın yönünü bir tarafa meylettirme ve gücün aktarılmasıdır. |
| عول | Göz hizasındaki dengenin bir bağ veya ağırlıkla yön değiştirip eğilmesi | Taşınan yükün ağırlık merkezini zorlayarak yapıyı denge noktasından saptırması ve nesnenin başka bir desteğe muhtaç hale gelmesidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Terazinin bir kefesinin ağır basıp yukarı kalkması veya bir tarafa eğilmesi; dağları ve sert zeminleri yarmak için kullanılan ağır demir külünk veya taş balyoz (معول). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Hansâ mersiyesinde kabilesinin tüm ağır sorumluluklarını ve taşınması güç yüklerini yüklenen kardeşi Sahr için bu kökü kullanmıştır: يُكلّفُه القومُ ما عالَـهُـمْ / وإن كان أصْغَرَهُمْ مَولدا |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem miras hukukunda payların toplamının paydayı aşarak miras paylarında oransal eksilmeye yol açması (عول الفرائض) ve darlık/ağırlık karşısında feryat ederek ağlama (عويل) anlamlarında yaygınlaşmıştır. |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Dīvānu’l-Ḫansāʾ, Lisānü’l-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça عول kökü, Afro-Asyatik dil ailesinin Güney-Batı ve Kuzey-Batı Sami kollarında ağırlık taşıma, yükümlülük altına girme, feryat etme ve adaletsizlik/eğrilik anlam katmanlarıyla temsil edilir. İbranicede yer alan עַוְלָה (ʿawlāh / ʿawel) kelimesi doğrudan haksızlık, adaletsizlik ve doğru yoldan sapma anlamlarını taşır ve Arapçadaki "hükümde haksızlık yapma / haktan sapma" manasıyla fonetik ve semantik tam bir örtüşme gösterir. Süryanicede ʿawlā kökü aynı biçimde haksızlık, zorbalık ve kötülük içeriğine sahiptir. Kökün feryat ve çığlık boyutu ise Doğu Sami dillerinden Akadcada alû veya ilu biçimleriyle inilti ve çığlık bağlamında yankılanır. Arapçada kök, hem İbranice ve Süryanicedeki ahlaki-hukuki sapma (terazinin şaşması) anlamını korumuş hem de çöl-bedevi hayatındaki "yükümlülük altına girme", "ailenin nafakasını çekme" ve "ağır iş aleti" gibi somut fiziksel türevleri bünyesinde toplamıştır.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lisānü’l-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Terazinin eğrilmesi, külünk ile kırma, nafaka yükü | Kökün çekirdeği taşınması güç bir ağırlığın teraziyi veya insanı bir tarafa eğmesi, bu sebeple başka bir dayanaktan güç alma arayışıdır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ʿawel / ʿawlāh, Süryanice ʿawlā | Haktan sapma, adaletsizlik ve dengeyi bozma anlamı Sami kök katmanında ortaktır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde doğrudan ve güvenilir bir akrabalık tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Tehzîbü’l-Luğa.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عول | Anlamlı | Ağır basma, sapma, dayanma | Terazinin meyletmesi, nafaka yükü, birine güvenip dayanma, külünk. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| علو | Anlamlı | Yükseklik, üstünlük | Bir şeyin yukarısında olma, yücelme, kibirlenerek baskın çıkma. | Ortak çekirdekteki dikey hareket boyutu; Kur'an'da geçer. |
| وعل | Anlamlı | Dağ keçisi, sığınak | Sarp kayalıklara sığınma, kaçıp sığınılacak yüksek yer. | Sığınma ve ağırlıktan kaçış ilişkisi; Kur'an'da geçmez. |
| ولع | Anlamlı | Düşkünlük, hırs | Bir şeye aşırı derecede tutulma, aralıksız düşkün olma. | Bir şeye yük ve ilgi bağlama yönüyle yakınlık; Kur'an'da geçmez. |
| لعو | Anlamlı | Açgözlülük, hırs | Köpeğin veya yırtıcının oburluğu, nefsin sabırsız ve doyumsuz olması. | Denge kaybı ve tatminsizlik nüansı; Kur'an'da geçmez. |
| لوع | Anlamlı | İç yanması, elem | Kalbe düşen şiddetli acı, keder ve aşk ateşinin yakması. | Ağır kederin getirdiği çöküntü ve feryat ilişkisi; Kur'an'da geçmez. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عول | Merkez | Ağır basıp eğrilme | Taşınan yük, yetersizlik veya baskı sebebiyle terazinin ve hükmün haddini aşıp dengeden sapması. | Yüklenme, sızlanma ve sapmanın iç içe geçtiği çok boyutlu bir denge kaybıdır. |
| جور | Komşu | Haktan sapma | Doğru yoldan bilerek veya isteyerek ayrılma, zulmetme ve sınırı aşma. | جور doğrudan yönün şaşmasına odaklanırken, عول ağırlık ve kapasite aşımı sonucu oluşan sapmayı vurgular. |
| ميل | Komşu | Bir tarafa eğilme | Bir yöne doğru fiziksel veya kalbî olarak meyledip diğer tarafı ihmal etme. | ميل genel bir eğilim ve bükülmedir; عول ise bir yükün baskısıyla dengenin kaçınılmaz olarak bozulmasıdır. |
| ثقل | Komşu | Ağırlık taşıma | Nesnel veya manevi ağırlık, taşınması zor olan nesne veya sorumluluk. | ثقل yükün bizatihi kütlesine ve ağırlığına bakar; عول ise o ağırlığın taşıyıcı üzerindeki sarsıcı etkisine odaklanır. |
| كفل | Komşu | Yükümlülük alma | Bir kimsenin bakımını, nafakasını ve sorumluluğunu taahhüt etme. | كفل iradi bir himaye ve üstlenme sözleşmesidir; عول ise bu himayenin getirdiği fiili yük ve geçim ağırlığıdır. |
| عدل | Zıt | Denge ve eşitlik | İki kefenin eşit olması, hakkı tam teslim etme, dengeyi koruma. | Terazinin şaşmadan tam dengede durması ve herkesin hakkını eksiksiz almasıdır. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عول | Terazinin eğrilmesi, haksızlık, ağırlık | Hükümde taraflılık, nafaka ve sorumluluk ağırlığı, feryat etme. | Kesin |
| Latince | Praevaricari, Onerare | Yoldan sapmak, aşırı yüklemek | Yükleme ve haksız bir tarafa meyil anlamını karşılar; feryat ve nafaka boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | To deviate, to be overburdened | Sapmak, aşırı yük altında kalmak | Adaletten meyledip haksızlık etmeyi ve kapasite aşımını verir; miras hukukundaki terimsel derinliği karşılamaz. | Güçlü |
| Almanca | Vom Recht abweichen, überlastet sein | Haktan sapmak, aşırı yüklenmek | Terazinin dengesini kaybetmesini ve zorlanmayı yansıtır; etimolojik feryat anlamını kapsamaz. | Güçlü |
| Fransızca | Dévier de la justice, être surchargé | Adaletten sapmak, aşırı yüklenmek | Dengenin bozulmasını ve haksızlığa meyletmeyi belirtir; ailenin geçimini yüklenme nüansını tam taşımaz. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَعُولُوا (Muzâri fiil) | Adaletten sapmak, haksızlık etmek (Cumhur tefsiri) | Çok eşlilik ve yetim hakları bağlamında adaleti sağlayamama ve teraziyi bir tarafa eğme riski (Nisâ 4:3). |
| تَعُولُوا (Muzâri fiil) | Aile yükünün artması, geçim sıkıntısına düşmek (Şâfiî yorumu) | Çok eşlilik sonucu bakmakla yükümlü olunan nüfusun çoğalması ve taşıyamayacağı nafaka yükü altına girmek (Nisâ 4:3). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi adalet ve kullara güç yetiremeyeceği yükün yüklenmemesi | Allah'ın kullarına zulmetmeyeceği ve terazinin haktan sapmayacağı ilkesi. | Denge, adalet ve zulmün nefyedilmesi. |
| Fıkıh | Miras hukuku (Ferâiz) ve nafaka yükümlülüğü | Miras paylarının toplamı paydayı aştığında terekenin oransal olarak eksiltilmesi (عول الفرائض) ve nafaka sorumluluğu (من تعول). | Hukuki paylaştırmada eksilme ve mecburi geçim yükü. |
| Tefsir | Nisâ 4:3 ayetinin lafzî tahlili | "Emmâ el-lâ te'ûlû" ifadesinin "haksızlık etmemeniz" mi yoksa "çoluk çocuğun çoğalmaması" mı anlamına geldiği tartışması. | Adaletten sapma (cumhur) ile fakirleşip yük altında kalma (Şâfiî) ayrımı. |
| Hadis | İnfak ve sadaka önceliği | İnsanın infaka öncelikle geçimini üstlendiği kimselerden başlaması emri: ابدأ بمن تعول | Sorumluluğu altındaki ailenin nafakasını karşılama mükellefiyeti. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlak ve takva | Adalet terazisi | Sınırları aşmaktan ve nefsin eğilimleriyle haktan sapmaktan korunma. | Bireyin sorumluluk üstlenirken hakkaniyet sınırlarını gözetmesini sağlar. | Kesin |
| İlmi | Mantık ve metodoloji | Ölçüm hatası | Veri ve parametrelerin doğru tartılması, peşin hükümle bir tarafa kaymanın önlenmesi. | Çıkarımlarda teraziyi hakikat aleyhine bozan sapmaların elenmesi işlevidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve yönetim | Hukukun üstünlüğü | Güç sahiplerinin keyfî uygulamalarla güçsüzler aleyhine meylini engelleme. | İktidarın zayıf sınıflar üzerine orantısız yük bindirmesini engeller. | Kesin |
| İktisadi | Bütçe ve kaynak dağılımı | Kapasite dengesi | Gelir ile borç/nafaka yükümlülüğü arasındaki dengenin korunması. | Harcama ve bakmakla yükümlü olunan giderlerin iflasa yol açmasını önler. | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Tork ve statik denge bozulması | Bir kaldıraç veya terazi koluna kapasitesinin üzerinde kuvvet uygulandığında moment dengesinin bozularak sistemin tek tarafa devrilmesi olgusudur. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Rol aşırı yüklenmesi (Role overload) | Sosyal aktörün taşıma kapasitesini aşan düzeyde hukuki, ailevi veya kurumsal sorumluluk altına girerek işlevsel çöküşe ve haksızlığa sürüklenmesidir. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | عول lafzını salt demografik bir meseleye (çocuk sayısının çokluğu) veya modern anlamda fakirleşme korkusuna indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün asıl mihveri, yetimlerin hakkını gözetme ve çok eşlilik bağlamında adil davranamama, teraziyi bozma ve zulme sapma riskidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin ahlaki ve hukuki ihtarı olan "haktan ve adaletten sapmama" vurgusu göz ardı edilerek bağlam yalnızca sosyo-ekonomik bir kaygıya dönüştürülür ve adaletin ihlali gölgelenir. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İslam hukukunun ve aile ahlakının temelini oluşturan adalet ve denge kavramının, insanın taşıma kapasitesi ve güç yetirebilirlik sınırlarıyla doğrudan irtibatlı olduğunu gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile hukuku, yetim mallarının ve haklarının korunması, evlilikte azami adalet şartı ve miras paylaşımıyla ilgili teşriî ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Evlilik ve tasarruf yetkisinin sınırsız bir hak olmadığını, adalet terazisini koruyamayacak derecede ağır yük altına girmenin bizzat Kur'an tarafından sakındırılan bir sapma olduğunu ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamTerazinin bir tarafının ağır basarak eğrilmesi, taşınamaz ağırlık altında ezilme ve sert zemini yaran ağır külünk.
- Soyut anlamAdaletten, hakkaniyetten ve doğruluk çizgisinden saparak tarafgirlik yapmak, ölçüyü zedelemek.
- Sistematik karşılıkTaşıma kapasitesi ile yüklenen sorumluluk arasındaki uyumsuzluğun dengeyi ifsat etmesi ve hukuki-ahlaki çöküş üretmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde bireye binen her bir sorumluluk ve hak yükünü, yükümlülük sayısını, bireyin adalet ve takat kapasitesini temsil eder. Toplam yükün kapasiteyi aşması durumunda (), terazinin yatay eksenle yaptığı açı sıfırdan sapmakta (), yani adalet dengesi bozulup zulüm ve sapma meydana gelmektedir.