عيل
ع - ي - ل
جذر- الورود: ٢
- الآيات: ٢
- الصيغ: ٢
- المعاجم: ١٠
معناه في القرآن: Darlık
ملاحظاتي
المعاجم(١٠)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٥٬٦١٩باب العين واللام وواي معهما
ع ل و، ع و ل، ع ي ل، ل ع و، و ع ل، ل و ع، ل ي ع، و ل ع، ي ع ل مستعملات
علو:
العُلُوٌّ للهِ سبحانَه وتَعَالَى عن كلِّ شيء فهو أعلى وأعظم مما يُثْنَى عليه، لا إله إلا الله وحده لا شريك له.
والعلو: أصل البناء. ومنه العَلاءُ والعُلُوّ، فالعَلاءُ الرِّفْعَةُ، والعُلُوُّ العظمة والتجبّر.
يقال: علا مَلِكٌ في الأرض أي: طغَى وتعظّم. قال الله عزّ وجلّ: "إنّ فِرْعَوْنَ عَلا في
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٨٠٢عالَ الفرسُ يَعيلُ عَيْلاً، إذا ما تَكَفَّاَ في مشيته وتمايل، فهو فرسٌ عَيَّالٌ، وذلك لكرمه. وكذلك الرجل إذا تبختر في مِشيته وتمايلَ. والتَعْييلُ: سوء الغذاء. وعَيَّلَ الرجل فرسَه، إذا سَيَّبه في المفازة. والعَيْلانُ: الذكر من الضِباع. والعَيْلَةُ والعالَة: الفاقةُ، يقال: عالَ يَعيلُ عَيْلَةً وعُيولاً، إذا افتقر. قال تعالى: "وإن خِفْتُمْ عَيْلَةً"، وقال أحيحة:
وما يدري الفقيرُ متى غِناهوما يدري
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ٢٤٬٨٤٠باب العين واللام
علي ، عول ، لعا ، لوع ، ولع ، وعل ، عيل .
علا ( على ) : قال الحسن البصري ومسلم البَطِين في قول الله جلّ وعزّ : ( يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ تِلْكَ الدَّارُ الاَخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لاَ يُرِيدُونَ عُلُوّاً فِى الاَرْضِ وَلاَ فَسَاداً وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ ) ( القَصَص : 83 ) قال : العلُوّ : التكبّر في الأرض . وقال الحسن : الفساد : المعاصي . وقال مسلم : الفساد : أخذ
باب العين واللام علي ، عول ، لعا ، لوع ، ولع ، وعل ، عيل . علا ( على ) : قال الحسن البصري ومسلم البَطِين في قول الله جلّ وعزّ : ( يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ تِلْكَ الدَّارُ الاَخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لاَ يُرِيدُونَ عُلُوّاً فِى الاَرْضِ وَلاَ فَسَاداً وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ ) ( القَصَص : 83 ) قال : العلُوّ : التكبّر في الأرض . وقال الحسن : الفساد : المعاصي . وقال مسلم : الفساد : أخذ المال بغير حقّ ؛ وقال الله جلّ وعزّ : ( لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلاَ فِى الاَرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِيَعاً ) ( القَصَص : 4 ) جاء في التفسير أن معناه : طغى في الأرض . وقوله جلّ وعزّ : ( وَلَتَعْلُنَّ عُلُوّاً كَبِيراً ) ( الإسرَاء : 4 ) معناه : لتبْغُنّ ولتتعظمُنّ ، يقال لكل متجبّر : قد علا وتعظّم . ثعلب عن ابن الأعرابي : تعلّى فلان إذا هجم على قوم بغير إذن ، وكذلك دَمَق وَدمَر . على : على لها مَعَان ، والقُراء كلهم يفخّمونها ؛ لأنها حرف أداة . وأخبرني المنذري عن أبي العباس أنه قال في قول الله تعالى : ( ذِكْرٌ مِّن رَّبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِّنْكُمْ ) ( الأعرَاف : 63 ) جاء في التفسير : مع رجل منكم ؛ كما تقول : جاءني الخير على وجهك ومع وجهك . وقال ابن السكيت : يقال رميت عن القوس ورميت عليها ، ولا تقل : رميت بها . وأَنشد : أرمي عليها وهي فَرْع أجمعُ وقال ابن شميل : يقولون إذا كان له مال : عليه مال ولا يقولون له مال ويقولون : عليه دين ، ورأيته على أوفاز كأنه يريد النهوض . ويجيء على بمعنى ( عَن ) قال الله جلّ وعزّ : ( الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُواْ عَلَى النَّاسِ ) ( المطفّفِين : 2 ) معناه : إذا اكتالوا عنهم . وتجيء على بمعنى عنه . قال مُزاحم العُقَيليّ : غدت من عليه بعد ما تمّ ظمِؤها تَصِلّ وعن قيض بزبزا مَجْهَل قال الأصمعي : معناه : غدت من عِنده . قال ابن كيسان : عليك ودونك وعندك إذا جُعلن أخباراً رَفعن الأسماء ، كقولك عليك ثوب ، وعندك مال ، ودونك خير . ويُجعلن إغراء فيُجرين مجرى الفعل فينصبن الأسماء . يقول : عليك زيداً ، ودونك عمراً ، وعندك بكراً أي الزمه وخذه ، وأما الصفات سواهن فيَرفعن إذا جُعلن أخباراً ولا يُغرى بهن . قال الزجاج في قولهم : عليهم وإليهم : الأصل علاهم وإلاهم ؛ كما تقول : إلى زيد وعلى زيد ، إلاَّ أن الألف غُيِّرت مع المضمر ، فأبدلت ياء ليُفصل بين الألف التي في آخر المتمكنة ، وبين الألف في غير المتمكنة التي الإضافة لازمة لها ؛ ألا ترى أن إلى وعلى ولدى لا تنفرد عن الإضافة . وقالت العرب : في كِلاَ في حال النصب والجرّ : رأيت كليهما وكليكما ، ومررت بكليهما ، ففصلت بين الإضافة إلى المظهر والمضمر ، لما كانت كِلاَ تنفرد ولا تكون كلاماً إلاّ بالإضافة . الحراني عن ابن السكيت : يقال : أتيته من عَلُ بضم اللام ، وأتيته من عَلُو بضم اللام وسكون الواو ، وأتيته من عَلِي بياء ساكنة ، وأتيته من عَلْوُ بسكون اللام وضمّ الواو ، وَمن عَلْوَ ومَن عَلْوِ وَأنشد : من عَلْوَ لا عَجَب منها ولا سَخَر وَيروى من عَلْوُ وَمن عَلْوِ . قال وَيقال : أتيته من عالٍ وَمن مُعَالٍ . وَأنشد : ظمأى النَسَا من تحتُ ، ريّا من عالْ وَأنشد في معال : وَنَغَضان الرحل من مُعالِ وَقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( كَبِيراً عَالِيَهُمْ ثِيَابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ وَحُلُّو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ أَسَاوِرَ ) ( الإنسَان : 21 ) قرىء ( عاليهم ) بفتح الياء و ( عاليهم ) بسكونها . قال الفراء : من فتح ( عاليهم ) جعلها كالصفة : فوقهم . قال : وَالعرب تقول : قوتك داخل الدار فينصبون داخل لأنه محلّ ، فعاليهم من ذلك . وقال الزجاج : لا يُعرف ( عالَيا ) في الظروف . قال : ولعلّ الفراء سمع بعالي في الظروف . قال : ولو كان ظرفاً لم يجز إسكان الياء ، ولكن نصبه على الحال من شيئين : أحدهما من الهاء والميم في قوله : ( سَلْسَبِيلاً وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُّخَلَّدُونَ ) ( الإنسان : 19 ) ثم قال ) كَبِيراً عَالِيَهُمْ ثِيَابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ وَحُلُّو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ أَسَاوِرَ ( أي في حال علوّ الثياب إياهم . قال : ويجوز أن يكون حالاً من الولدان . قال : فالنصب في هذا بيّن . قال ومن قرأ ( عاليهم ) فرفْعه بالابتداء والخبر ) ثياب سندس . قال وقد قرىء ( عاليتَهم ) بالنصب ، و ( عاليتُهم ) بالرفع ، والقراءة بهما لا تجوز ، لخلافهما المصحف . وقرىء ( عليهم ثياب سندس ) وتفسير نصب ( عاليتهم ) ورفعِها كتفسير ( عاليهم ) و ( عاليهم ) . وقال ابن السكيت : سِفْل الدار وعِلْوها وسُفْلها وعُلْوها . ويقال : علا فلان الجبل إذا رَقِيه ، يعلوه عُلُوْاً ، وعلا فلان فلاناً إذا قهره ، وعلا فلان في الأرض إذا تكبّر وطغى . ويقال : فلان تعلو عنه العين بمعنى تنبو عنه ، وإذا نبا الشيءُ عن الشيء ولم يلصَق به فقد علا عنه . وقال الليث : عالى كل شيء أعلاه . وكذلك عاليه كل شيء أعلاه ويقال نزل فلان بعالية الوادي وَسافلته . فعاليته : حيث ينحدر الماء منه ، وَسافلته ، حيث ينصبّ إليه ، وَعالية تميم هم بنو عمرو بن تميم ، وهم بنو الهُجَيم والعنبر ومازِن . وعُليا مضرهم قريش وقيس . قال و ( على ) صفة من الصفات وَللعرب فيها لغتان : كنت على السطح ، وكنت أعلى السطح . وقال الليث : الله تبارك وتَعالى هو العلي المتعالي العالي الأعلى ذو العلاء والعُلاَ وَالمَعَالي ، تعالى عما يقول الظالمون عُلُوّاً كبيراً . وهو الأعلى سبحانه بمعنى العالي قال : وتفسير تعالى : جلّ عن كل ثناء ، فهو أعظم وأجلّ وأعلى مما يُثنَى عليه ، لا إلاه إلَّا الله وَحده لا شريك له . قلت : وتفسير هذه الصفات لله يقرب بعضها من بعض ، فالعليّ الشريف فعيل من علا يعلو ، وهو بمعنى العالي ، وهو الذي ليس فوقه شيء . ويقال : هو الذي علا الخلق فقهرهم بقدرته . وأمّا المتعالي فهو الذي جَلّ عن إفك المفترين ، وتنزّه عن وساوس المتحيّرين . وقد يكون المتعالي بمعنى العالي . والأعلى هو الله الذي هو أعلى من كل عالٍ . واسمه الأعلى أي صفته أعلى الصفات . والعلاء الشرف . وذو العلاء صاحب الصفات العُلاَ والعُلاَ جمع العُلْيا أي جمع الصفة العليا والكلمة العليا . ويكون العُلاَ جمع الاسم الأعلى . وصفة الله العليا : شهادة أن لا إلاه إلاّ الله فهذه أعلى الصفات ولا يوصف بها غير الله وحده لا شريك له . ولم يزل الله عليّاً عالياً متعالياً ، تعالى الله عن إلحاد الملحدين وهو العلي العظيم . ويقال رجل عليّ أي شريف ، وجمعه عِلْية يقال : فلان من عِلْية الناس أي من أشرافهم ومثله صَبِيّ وصِبْية . وفلان عالي الكعب إذا كان ثابت الشرف ، وعالي الذكر . وقال الليث : العَلْياء ، رأس كل جبل مشرِف . قال : والعالية : القَنَاة المستقيمة ، وجمعها العوالي . قال ويسمّى أعلى القناة العالية وأسفلها السافلة . قلت : وقال غير الليث : عوالي الرماح : أسِنّتها ، واحدتها عالية . ومنه قول الخنساء حين خطبها دُرَيد بن الصِّمَّة : أتَرونني تاركة بني عمّي كأنهم عوالي الرماح ، وَمُرْتَثَّةً شيخ بني جُشَم . شبَّههتم بعوالي الرماح لطراءة شبابهم ، وبريق سَحَناتهم ، وحسن وجوههم . وعالية الحجاز : أعلاها بلداً وأشرفها موضعاً . وهي بلاد واسعة . وإذا نسبوا إليه
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١٨٬٦٩١(باب العين والياء وما يثلثهما)
(عيب) العين والياء والباء أصلٌ صحيح، فيه كلمتان: إحداهما العَيب والأخرى العَيْبة، وهما متباعدتان.
فالعَيب في الشيء معروفٌ. تقول: عابَ فلان فلاناً يَعيبُه. ورجلٌ عَيَّابةٌ: وَقَّاعٌ في الناس. وعابَ الحائطُ وغيرهُ، إذا ظهر فيه عَيب. والعاب: العيب([1]) .
والكلمة الأخرى العَيْبَة: عَيْبَة الثيابِ وغيرها، وهي عربيَّة صحيحة.
قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم:
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٤٥- قال تعالى: ﴿وإن خفتم عيلة﴾ [التوبة/28]، أي: فقرا. ويقال: عال الرجل: إذا افتقر يعيل عيلة فهو عائل (انظر: الأفعال 1/244)، وأما أعال: إذا كثر عياله فمن بنات الواو، وقوله: ﴿ووجدك عائلا فأغنى﴾ (سورة الضحى: آية 8) أي: أزال عنك فقر النفس وجعل لك الغنى الأكبر المعني بقوله عليه السلام: (الغنى غنى النفس) (الحديث سيأتي ثانية في مادة (غنى)، وانظر الكلام عليه فيها). وقيل: (ما عال مقتصد) (الحديث عن ابن عباس
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٢٧٢ع ي ل
تقول: هذا يتيم عائل أي فقير ليس له من يمونه.
وتقول: فلان في بكاء وعوله من شقاء وعيله.
وفي الحديث: " ما عال مقتصد ولا يعيل " والخليع المعيّل: المسيب.
وعيّل الرجل فرسه بالفلاة.
وقال حجل الباهلي: نسقي قلائصنا بماء آجن وإذا يقوم به الحسير تعيل
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٥٬٥٦٨عالَ يَعِيلُ عَيْلاً وعَيْلة وعُيولاً وعِيُولاً ومَعِيلاً: افتقر. والعَيِّلُ: الفقير، وكذلك العائل؛ قال الله تعالى: وَوَجَدَك عائلاً فأَغْنى. وفي الحديث: إِن الله يُبْغِضُ العائلَ المُخْتال؛ العائل: الفقير؛ ومنه حديث صِلة: أَمَّا أَنا فلا أَعِيلُ فيها أَي لا أَفْتقر. وفي حديث الإِيمان: وترى العالَة رؤوسَ الناس؛ العالة: الفقراء، جمع عائل، وقالوا في الدعاء على الإِنسان: ما لَه مالَ وعالَ، فمالَ:
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٥٬٥٧٤عال يعيل عيلا وعيلة وعيولا، بالضم وبالكسر، ومعيلا: افتقر، قالوا في الدعاء: ماله مال وعال، عال: أي افتقر، وقيل: مال وعال بمعنى واحد: افتقر واحتاج، وفي الحديث: ما عال نقتصد ولا يعيل ، أي ما افتقر، وفي حديث صلة: أما أنا فلا أعيل فيها ، وقال أحيحة بن الجلاح:
وما يدري الفقير متى غناه وما يدري الغني متى يعيل فهو عائل، قال الله تعالى: ووجدك عائلا فأغنى أي أزال عنك
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦٬٨٨٣عَالَ
1 عَالَ ذ , aor. يَعِيلُ, inf. n. عَيْلَةٌ (S, Mgh, O, Msb, K) [afterwards said in the K to be the subst. from this verb] and عُيُولٌ (S, O, K) and عِيُولٌ (TA) and عَيْلٌ and مَعِيلٌ; (K;) and عال, aor. يَعُولُ; (Ks, TA in art. عول;) and ↓ اعال; (K in that art.;) He was, or became, poor, (S, Mgh, O, Msb, K,) and in want. (S, O.) So in the saying مَا لَهُ مَالَ وَعَالَ, [of which see
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٠٥٧عَالَ
عَالَ ( y ) I ( n. ac. عَيْل 1 , عَيْلَة 1t , مَعِيْل [ 18 ] , عُيُوْل 27 ),
a. Became poor, indigent, needy, destitute.
b. ( n. ac. عَيْل 1 , مَعْيِل 18 ), Impoverished, reduced to poverty.
c. Lost, mislaid.
d. [ Fī ], Swaggered in ( walking ).
e. [ Fī ], Sought sustenance.
عَيَّلَ
عَيَّلَ II ,
a. Neglected ( family ).
أَعْيَلَ
أَعْيَلَ IV ,
a. Had a large family.
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٧ (الإجمالي: ٢٣)
- غني
الآيات المشتركة: ٢ · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
- نجس
الآيات المشتركة: ١ · Pislik demektir
- عوم
الآيات المشتركة: ١ · Yıl
- حرم
الآيات المشتركة: ١ · Hiram keçe demektir
- سجد
الآيات المشتركة: ١ · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
- قرب
الآيات المشتركة: ١ · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
- فضل
الآيات المشتركة: ١ · Fadl Deriden yapılan gömlektir
- وجد
الآيات المشتركة: ١ · Su birikintisidir
- خوف
الآيات المشتركة: ١ · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
- شرك
الآيات المشتركة: ١ · Tasma kayış demektir
- حكم
الآيات المشتركة: ١ · Gem demektir
- بعد
الآيات المشتركة: ١ · Baid uzak demektir
الآيات التي ورد فيها(٢)
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عيل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (harf-i illet olarak yâ barındıran kök yapısı) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فقر, مسكن, خلل, عدم |
| Zıt Kök | غني |
| Çekirdek Özet 1 | İhtiyaç içinde bulunma, kendi kendine yetemeyip başkasının desteğine muhtaç olma ve geçim darlığı çekme |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın varoluşsal ve maddi yetersizlik halinden ilahi lütuf, ikram ve rızık genişliğiyle çıkarılması |
| Çekirdek Özet 3 | Rızık endişesinin ve kaynak kıtlığı korkusunun iktisadi ve itikadi kararlara olumsuz baskı yapmasını engelleme |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca mutlak mal yokluğu şeklinde daraltarak ontolojik muhtaçlık ve bağımlılık boyutunu gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عي | Bir şeyin yetersiz gelmesi, acze düşme, takatin tükenmesi ve söz ya da güç bakımından tıkanma. Bu çekirdek عيي kökünde konuşamaz ve ifade edemez hale gelmeyi, عيب kökünde eksiklik ve kusuru, عيش kökünde ise canlı kalabilmek için harcanan temel tutunma çabasını karşılar. | ل | Çoban değneği, yönelim, sınır ve nihai bağlanma niteliği taşıyan ل harfinin eklenmesiyle türeyen عيل kökü, takatsizlik ve yetersizlik hissinin (عي) dışsal bir desteğe, geçim sorumluluğuna ve başkasına bağımlı kılınan darlık sınırına (ل) doğru yönelmesini ifade eder. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; kaynak, açığa çıkma, farkındalık, algı | İhtiyacın, eksikliğin ve içsel yoksunluğun dış dünyada görünür ve hissedilir hale gelmesi |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma, tasarruf | Bireyin kendi eliyle tasarrufta bulunamaması, acz içinde elini dış desteğe doğru açması |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, bağlama, sevk | İhtiyacın bir otoriteye, hamilik bağına ya da geçindirme yükümlülüğüne bağlanması |
| عيل | Göz, el ve yönlendirici bağın birleşimi | Gözle görünür darlık ve yetersizlik sebebiyle insanın kendi elinin sınırını fark edip başkasına veya ilahi desteğe bağlanması hareketi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kişinin geçimini sağlayamaması, nafaka ve iaşe darlığına düşmesi, başkasına bağımlı hale gelmesi ve ailesinin yükü altında ezilmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays’a atfedilen beyitte terk edilmişlik ve sahipsizlik hali معيّل kelimesiyle tasvir edilmiştir: ووادٍ كجوفِ العَيرِ قَفْرٍ قطعته / به الذئب يعوي كالخليع المعيَّل |
| Erken Arapça kullanım | İktisadi dengeyi ve ölçülü harcamayı öğütleyen erken dönem hadis rivayetinde geçer: ما عال مقتصد ولا يعيل |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça عيل kökü, Proto-Sami düzeyde geçim yükü, bağımlı kılınma, darlık ve nafaka ihtiyacı bildiren kök katmanlarıyla yakın temas halindedir. Erken Arap leksikografisinde عول ile fonetik ve morfolojik bir akrabalık ve dönüşüm ilişkisi içinde görülmüştür; nitekim İbn Fâris bu kökün aslının vāv harfinden dönüştüğünü belirtir. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede yer alan ע-ו-ל kökü haksızlık, eğrilme, sapma anlamlarını içerirken, Aramice ve Süryanice katmanlarda geçindirmekle yükümlü olunan kimseler ve aile bireyleri anlam alanı genişlemesiyle karşılanır. İkili çekirdek olan Proto-Sami *ʿ-y/w kök tabanında güçsüzlük, eksilme ve eğilme tasavvuru esastır. Arapçada عيل kökü doğrudan iktisadi acziyet, yetersizlik ve bağımlılık ekseninde kristalleşerek Kur’an dilinde darlık ve yoksulluk manasını karşılayan yalın bir forma kavuşmuştur.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Payne Smith.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عيل ile عول kökleri arasındaki yâ-vāv dönüşümü | Maddi darlık ve fakirlik bildiren عيل ile ailesine bakma, yük altına girme ve adaletten sapma bildiren عول birbirine geçişlidir. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice עול ve Süryanice ܥܘܠܐ biçimleriyle teması | Yükümlülük altına girme, darlık sebebiyle zorlanma ve eğrilme çağrışımları taşır. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kök tabakası | Bedensel ya da çevresel kaynak yetersizliğinden doğan bağımlılık ve takatsizlik halleriyle benzeşir. | Muhtemel |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Gesenius, HALOT.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عيل | Anlamlı | Fakirlik, darlık, geçim sıkıntısı | Kişinin kendi kendine yetemeyerek başkasının bakımına muhtaç olması durumu | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| علي | Anlamlı | Yükseklik, yücelik, üstünlük | Mekân, mertebe, şeref ve kudret bakımından yukarıda bulunma | Hedef kökün darlık ve ezilmişlik anlamına mukabil yükselme ifade eden zıt yönlü anlam ilişkisi; Kur'an'da geçer |
| يعل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip | Kur'an'da geçmez |
| يلع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip | Kur'an'da geçmez |
| لعي | Anlamlı | Güçlük, zahmet, oyalanma | Bir işi yaparken ağırlaşma, bıkkınlık gösterme ve zorlanma | Zahmet ve takatsizlik bakımından dolaylı temas; Kur'an'da geçmez |
| ليع | Anlamlı | Kalp çarpıntısı, sabırsızlık | Korku, hasret veya darlık yüzünden iç daralması yaşama | İçsel sıkıntı ve sabırsızlık boyutu; Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عيل | Merkez | Maddi ve varoluşsal darlık | Geçim sağlayamama ve dışarıdan bir desteğe doğrudan bağımlı kalma durumu | İktisadi yetersizlik sebebiyle kendi kendine ayakta duramama hali |
| فقر | Komşu | İhtiyaç ve omurga kırıklığı | فقر insanın belini kıran köklü ihtiyacı bildirirken, عيل daha çok geçim ve iaşe darlığına odaklanır | Omurga kemiklerinin kırılması mecazından türeyen yapısal çaresizlik |
| مسكن | Komşu | Hareketsizlik ve eziklik | مسكن hareket kabiliyetini yitirmiş dingin ve silik yoksulluğu, عيل ise bizzat kaynak eksikliğini anlatır | Güç ve itibar kaybından doğan çaresiz boyun eğiş |
| خلل | Komşu | Boşluk ve ara aralıkları | خلل hayat standardındaki açık ve yarıkları ifade ederken, عيل tüketim ve maişet tıkanmasıdır | Düzenin aralarındaki gedik ve noksanlık durumu |
| عدم | Komşu | Yokluk ve mevcudiyetsizlik | عدم bir nesnenin veya imkânın tamamen bulunmayışıyken, عيل varlık karşısındaki kifayetsizliktir | Bir şeyin fiilen elde bulunmaması hali |
| غني | Zıt | Kendi kendine yetme | غني hiçbir şeye muhtaç olmama ve tam doyum haliyken, عيل mutlak muhtaçlıktır | Dışarıdan gelebilecek hiçbir katkıya ihtiyaç duymama yetkinliği |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عيل | İhtiyaç, darlık, geçim sıkıntısı | Kişinin yetersiz kalıp başkasına bağımlı hale gelmesi halini eksiksiz yansıtır. | Kesin |
| Latince | Egestas, inopia | Yoksunluk, kaynak yetersizliği | Maddi kaynakların tükenmesiyle oluşan çaresizliği karşılar ancak ailevi bağımlılık yükünü kısmen dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Destitution, indigence, penury | Aşırı yoksulluk, muhtaçlık hali | Kendi başına geçinememe ve temel ihtiyaçlardan mahrum olma durumunu karşılar; varoluşsal boyut sınırlıdır. | Güçlü |
| Almanca | Mittellosigkeit, Bedürftigkeit | İmkânsızlık, muhtaç olma hali | Toplumsal ya da ilahi yardıma muhtaç olmayı iyi verir fakat kökün duygusal ağırlığını tam aktarmaz. | Güçlü |
| Fransızca | Indigence, disette | Kıtlık, yoksunluk, geçim darlığı | Yaşamı sürdürmek için gereken asgari geçim araçlarının yokluğunu ifade eder. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عَيْلَةً | Müşriklerin Mescid-i Haram’a girişinin yasaklanması sonrası ortaya çıkabilecek ticari darlık ve iktisadi kriz endişesi | Sosyo-iktisadi kaygı ve rızık güvencesi bağlamı (Tevbe 9:28) |
| عَائِلًا | Peygamberin peygamberlik öncesi dönemde dünyalık imkânlardan yoksun, ailesiz ve başkalarının himayesine muhtaç durumu | İlahi himaye, lütuf ve minnet bağlamı (Duhâ 93:8) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rızık, tevekkül ve ilahi takdir | İktisadi darlık ve fakirlik korkusunun insan iradesini ilahi emirleri çiğnemeye sevk edip edemeyeceği | Korkulan darlığın Allah'ın lütfu ve fazlıyla giderileceği inancı |
| Fıkıh | Nafaka, zekât ve iktisadi muameleler | Aile fertlerinin geçim sorumluluğu (ıyâl) ve zekât verilecek sınıfların belirlenmesi | Kendi kendine yetemeyen ve başkasının nafakasını temin edemeyen yoksulluk hali |
| Tefsir | Duhâ ve Tevbe surelerindeki ayetler | Peygamberin fakirliği ile ruhi zenginliği arasındaki ilişki; Mekke'nin müşriklerden arındırılmasında ticari kaygıların aşılması | Darlığın mutlak bir mahrumiyet değil, ilahi ikramı idrak için bir aşama olması |
| Hadis | İktisadi denge ve tevazu ahlakı | Harcamada itidal gösterenin fakirleşmeyeceği ve kibirli yoksulun kınanması | İktisat ile darlık arasındaki zıtlık ve yoksulken kibirlenmenin çirkinliği |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık-yokluk sınavı | Kulun yaratıcısına karşı fıtri muhtaçlığı | Tevekkül ve şükrü harekete geçirme | İnsanın özünde darlık ve yoksunluk sahibi olduğunu bilerek ilahi zenginliğe sığınması | Kesin |
| İlmi | Bilgi sosyolojisi | Epistemik yetersizlik ve bağımlılık hali | Hakikate yönelten itici güç | Zihinsel darlığı ve bilmeme halini fark ederek ilahi vahyin zenginliğine yönelme | Muhtemel |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve egemenlik | Toplumun iktisadi bağımlılık üzerinden vesayet altına girmesi | Güvenlik ve bağımsızlık stratejisi | İnanç ilkelerinden iktisadi kaygılar uğruna taviz vermeme iradesini koruma | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak dağılımı ve pazar yapısı | Cari sermaye açığı ve geçim sıkıntısı krizi | Üretim ve dayanışmayı zorunlu kılma | Kıtlık korkusunun ahlaki normları esnetmesini önleyerek meşru alternatifler üretme | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamikte açık sistemin enerji noksanlığı | Dışarıdan sürekli enerji girdisi almadığında dengesini yitiren ve entropisi artan bir sistemin dış kaynağa bağımlı durumuyla yapısal örtüşme taşır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyolojide yapısal yoksulluk ve bağımlılık kuramı | Bir toplumsal aktörün kendi öz kaynaklarıyla hayatını idame ettiremeyip dışsal hiyerarşilerin ve himaye mekanizmalarının yönetimine tabi kılınmasıyla izomorfiktir. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca cepten para çıkmaması veya banka hesabının boşalması gibi modern tüketim fakirliğine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kendi kendine yetememe, ontolojik himaye arayışı, geçindirme yükümlülüğünün altında ezilme ve iktisadi korku sebebiyle hakikatten sapma tehlikesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Tevbe suresindeki ikazın sadece ticari bilanço zararı olarak görülmesi ve Duhâ suresindeki ilahi inşanın sadece mal zenginliği olarak tevil edilmesi riski |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın en zayıf damarı olan maişet ve rızık korkusunun, ilahi buyrukların uygulanması önünde bir mazeret olamayacağını bildirmesi açısından temel teşkil eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İktisadi menfaat ile inanç ilkelerinin çatıştığı toplumsal tecrit ortamlarında (Tevbe 9:28) ve ilahi inayetin peygamberi inşa sürecini anlatan bağlamlarda (Duhâ 93:8). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Malın ve ticaretin yegane rızık sağlayıcı olduğu vehmini kırar; asıl zenginliğin dış bağımlılıklardan kurtularak mutlak zengin olan Allah'a dayanmakta olduğunu gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamGeçim kaynaklarının tükenmesi, nafaka yoksunluğu ve başkasının bakım ve desteğine muhtaç olma hali.
- Soyut anlamVarlığın kendi imkânlarıyla kaim olamayışının doğurduğu ontolojik ve ahlaki bağımlılık, darlık endişesi.
- Sistematik karşılıkSosyo-ekonomik sistemde korkulan sermaye ve pazar daralmasının, aşkın ilahi lütuf mekanizmasıyla ikame edilmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde bireyi veya toplumu, mevcut iç kaynakları, varlığı sürdürmek için gereken asgari tüketim eşiğini temsil eder. İç kaynakların tüketim ihtiyacının altına düşmesi () durumunda darlık ve yetersizlik () sıfıra yaklaşma çöküşü gösterir. İkinci satırda aşkın ilahi lütuf, ikram ve rızık fazlı () devreye girdiğinde sistem mutlak zenginlik ve doyum düzeyine () ulaştırılarak darlık hali aşılır.