همس
ه - م - س
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١١
معناه في القرآن: Alçak ses
ملاحظاتي
المعاجم(١١)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٦٥٤باب الهاء والسين والميم معهما
ه م س، س ه م، س م ه مستعملات همس: الهَمْسُ: حسَ الصّوت في الفم ممّا لا إشرابَ له من صَوْتِ الصَّدر، ولا جَهارة في المنطق، ولكنّه كلامٌ مَهْموسٌ في الفم كالسَرِّ وهَمْسُ الأقدامِ: أخفى ما يكون من صوت الوطء. وعن ابن عباس رضي الله عنه:
وهنَ يَهْوِينَ بنا هَميسا
والشَّيطانُ يَهْمِسُ بوسواسه في الصدور
وروي عن النبيّ صلى الله عيه وسلم أنّه كان يتعوّذ بالله من همز
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٠١الهَمْسُ: الصوت الخفيُّ. وهَمْسُ الأقدام: أخفى ما يكون من صوت القدم. قال الله تعالى: "فلا تسمعُ إلاَّ هَمْساً". والأسدُ الهَموسُ: الخفيُّ الوطءِ. والحروفُ المَهْموسَةُ عشرةٌ يجمعها قولك: "حَثَّهُ شَخْصٌ فَسَكَتَ"، وإنَّما سمِّي الحرف مَهْموساً لأنَّه أُضعِفَ الاعتمادُ في موضعه حتَّى جرى معه النَفَسُ.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦٬٥٥٩ه س م
سهم ، سمه ، همس ، هسم : مستعملة .
سهم : قال الليث : يقال : اسْتَهَمَ الرجلان إذا اقترعا ، وقال اللهجلّ وعزّ : ( الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ ) ( الصَّافات : 141 ) : يقول : قارَع أَهْلَ السفينة فقُرِعَ ، يعني يونُسَ حين الْتَقَمهُ الحوت .
وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لرجلين احتَكما إليه في مَواريثَ قد دَرَسَتْ : ( اذْهَبَا فَتوَخَّيا الحقّ ، ثمَّ
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٤٬٦٣٤(باب الهاء والميم وما يثلثهما)([1])
(همن) الهاء والميم والنون ليس بشيء. فأمّا المُهيمِن، وهو الشاهد فليس من هذا، إنَّما هو من باب أمن([2])، والهاء مبدلة من همزة.
(همي) الهاء والميم والحرف المعتلُّ يدلُّ على ذَهابِ شيءٍ على وَجهه. وهَمَى الماءُ: سال. وهَمَتِ الماشيةُ تَهمِي: ذهبَتْ على وجهها لِرَعيٍ أو غيرِه.
وفي الحديث: "إنَّا نُصيبُ هَوامِيَ الإبل": الضَّوالّ.
وإذا همز([3])* تغيَّر المعنى. تقول:
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٣٥٤ه م س
همس الكلام: أخفاه همساً وكلام مهموس.
وحروف مهموسة: غير مجهورة " فلا تسمع إلاّ همساً " وهمس إليّ بحديثه.
قال: قد خطب النوم إليّ نفسي همساً وأخفى من نجيّ الهمس وما بأن أطلبه من بأس والشيطان يهمس بوسوسته في صدر الإنسان وهامسته مهامسة: ساررته.
وهو يأكل همساً: لا يفغر فاه بالأكل.
وسمعت همس الأخفاف والأقدام.
وأسد همّاسٌ.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٣٬٠٠٠الهَمْس: الخفيّ من الصوت والوطء والأَكل، وقد هَمَسُوا الكلام هَمْساً. وفي التنزيل: فلا تَسْمَعُ إِلا هَمْساً؛ في التهذيب: يعني به، واللَّه أَعلم، خَفْقَ الأَقدام على الأَرض، وقال الفراء: يقال إِنه نَقْل الأَقْدام إِلى المحشر، ويقال: إَنه الصوت الخفيّ؛ وروي عن ابن عباس أَنه تَمَثَّل فأَنشد:
وهُنَّ يَمشِين بِنا هَمِيسَا
قال: وهو صوت نَقْل أَخفاف الإِبل، وروي عن ابن الأَعرابي قال: ويقال اهمِسْ وصَهْ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٢٦* ه م س * * الهَمْسُ * الصوت الخفي وهَمْسُ الأقدام أخفى ما يكون من صوت القدم قال الله تعالى ﴿فلا تسمع إلا هَمْسًا﴾ وبابه ضرب
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٬٩٨٨الهمس: الصوت الخفي، وبه فسر قوله عز وجل: فلا تسمع إلا همسا، أي صوتا خفيا، من نقل أقدامهم إلى المحشر، وقال الأزهري: يعني به- والله أعلم- خفق الأقدام على الأرض. وكل خفي من كلام ونحوه فهو همس، وقد همس الكلام همسا: أخفاه. وقيل: الهمس: الكلام الخفي لا يكاد يفهم، ومنه الحديث فجعل بعضنا يهمس إلى بعض. وفي حديث آخر: كان إذا صلى العصر همس بشيء لا نفهمه، رواه صهيب، رضي الله تعالى عنه. وقال أبو الهيثم: إذا
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٤٬٦٣٤هَمَس
1 هَمَس ذ , aor. هَمِسَ , (A, TA,) inf. n. هَمْس (AHeyth, L, TA) and هَمِيسٌ and هُمُوسٌ, (L, TA,) He spoke inaudibly: (AHeyth, TA:) or in a low, faint, gentle, or soft, manner, (AHeyth, TA,) so as to be hardly intelligible. (TA.) It is said in a trad. فَجَعَلَ بَعْضُنَا يَهْمِسُ اِلَى بَعْضٍ And some of us began to speak to others in a low, faint, gentle, or soft, manner, so as to be
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٧٦٢هَمَسَ
هَمَسَ I ( n. ac. هَمْس 1 , هَمِيْس 25 , هُمُوْس 27 ),
a. Mumbled.
b. [ Ila & Bi ], Whispered... to.
c. [ Bi ], Suggested to.
d. Stepped lightly.
e. ( n. ac. هَمْس 1 ), Lowered ( voice ).
f. Chewed.
g. Journeyed continuously.
h. Pressed ( grapes ).
i. broke.
j. [ coll. ], Thrashed.
هَاْمَسَ
هَاْمَسَ III , تَهَاْمَسَ VI ,
a. Muttered, whispered to.
اِهْتَمَسَ
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٩٬٨٢٠همس
هَمَسَ - يَهْمِسُ - هَمْس - هَمْساً
هَمَسَ - يَهْمِسُ + الكائن: يتكلم بصوت خفيض للغاية لا يسمعه المتلقي إلا إذا اقترب المتكلم من أذن المتلقي
هَمْس: اسم فعل " هَمَسَ - يَهْمِسُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: المهموس: الصوت الخفيض
هَمْساً: حال من " هَمْس ": بشكل مهموس
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " كتم أو إخفاء أو إنقاص شدة الصوت في الكلام
همس هَمَسَ - يَهْمِسُ - هَمْس - هَمْساً هَمَسَ - يَهْمِسُ + الكائن: يتكلم بصوت خفيض للغاية لا يسمعه المتلقي إلا إذا اقترب المتكلم من أذن المتلقي هَمْس: اسم فعل " هَمَسَ - يَهْمِسُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: المهموس: الصوت الخفيض هَمْساً: حال من " هَمْس ": بشكل مهموس واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " كتم أو إخفاء أو إنقاص شدة الصوت في الكلام المنطوق" وهي: نَصَتَ - يَنْصِتُ، خَفَتَ - يَخْفِتُ، هَمَسَ - يَهْمِسُ، صَمَتَ - يَصْمُتُ، وَجَسَ - يَجِسُ، كَتَمَ - يَكْتُمُ همسا ﴿يومئذ يتبعون الداعي لا عوج له وخشعت الأصوات للرحمان فلا تسمع إلا همسا(108)﴾ طه مختار الصحاح ● [همس] ه م س: الهَمْسُ الصوت الخفي وهَمْسُ الأقدام أخفى ما يكون من صوت القدم قال الله تعالى ﴿فلا تسمع إلا هَمْسًا﴾ وبابه ضرب معجم الفرائد القرآنية: هـ م س "هَمْساً" في قوله تعالى :"وَخَشَعَتِ الأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلا تَسْمَعُ إِلاّ هَمْساً " (108)طه . الهَمْسُ : الصوت الخفي، ومعنى الهمس في الآية: أنه صوت الأقدام حين يمشي الناس إلى المحشر . الراغب همس - الهمس: الصوت الخفي، وهمس الأقدام: أخفى ما يكون من صوتها. قال تعالى: }فلا تسمع إلا همسا{ [طه/108]. ملخص اللسان 1. الهَمْس: الخفيّ من الصوت والوطء والأَكل، وقد هَمَسُوا الكلام هَمْساً. وفي التنزيل: فلا تَسْمَعُ إِلا هَمْساً؛: يعني به، واللَّه أَعلم 2. الهَمْس: الكلام الخفي لا يكاد يفهم؛ ومنه الحديث: كان إِذا صلى العَصر هَمَسَ. فجعل بعضُنا يَهْمِس إِلى بعضٍ؛ 3. هَمْسُ الأَقدام أَخفى ما يكون من صوت الوطء. هَمِيسَا : وهو صوت نَقْل أَخفاف الإِبل، 4. والهمز: كلام من وراء القَفَا كالاستهزاء، واللمز: مُواجَهَة. إِذا أَسرَّ الكلام وأَخفاه فذلك الهَمْس من الكلام. 5. وإِذا مضَغ الرجل من الطعام وفُوه منضمٌّ، قيل: هَمَسَ يَهْمِسُ هَمْساً؛ 6. والهَمْسُ والهَمِيسُ: حِسّ الصوت في الفم مما لا إَشْرابَ له من صوت الصدر ولا جهارَة في المنطق ولكنه كلام مَهْمُوس في الفم كالسِّرِّ. وتَهَامَسَ القومُ: تسارُّوا؛ قال: فَتَهامَسوا سِرّاً لسان العرب ● - همس: الهَمْس: الخفيّ من الصوت والوطء والأَكل، وقد هَمَسُوا الكلام هَمْساً. وفي التنزيل: فلا تَسْمَعُ إِلا هَمْساً؛ في التهذيب: يعني به، واللَّه أَعلم، خَفْقَ الأَقدام على الأَرض، وقال الفراء: يقال إِنه نَقْل الأَقْدام إِلى المحشر، ويقال: إَنه الصوت الخفيّ؛ وروي عن ابن عباس أَنه تَمَثَّل فأَنشد: وهُنَّ يَمشِين بِنا هَمِيسَا قال: وهو صوت نَقْل أَخفاف الإِبل، وروي عن ابن الأَعرابي قال: ويقال اهمِسْ وصَهْ أَي امْشِ خَفِيّاً واسكت. ويقال: هَمْساً وصَهْ وهَسّاً وصَهْ، قال: وهذا سارق قال لصاحبه: امش خفيّاً واسكت. وفي الحديث: فجعل بعضُنا يَهْمِس إِلى بعضٍ؛ الهَمْس: الكلام الخفي لا يكاد يفهم؛ ومنه الحديث: كان إِذا صلى العَصر هَمَسَ. الجوهري: هَمْسُ الأَقدام أَخفى ما يكون من صوت الوطء. والأَسد الهَمُوس: الخفيّ الوطء؛ قال رؤبة يصف نفسه بالشدة: لَيْثٌ يدُقّ الأَسَدَ الهَمُوسا، والأَقْهَبَيْنِ الفِيلَ والجاموسَا والشيطان يُوَسْوِس فيَهْمِس بوسواسه في صدر ابن آدم. وروي عن النَّبي، صلى اللَّه عليه وسلم، أَنه كان يتعوذ باللَّه من هَمْزِ الشيطان ولَمْزِه وهَمْسه؛ هو ما يُوَسْوِسُه في الصدر. والهمز: كلام من وراء القَفَا كالاستهزاء، واللمز: مُواجَهَة. قال أَبو الهيثم: إِذا أَسرَّ الكلام وأَخفاه فذلك الهَمْس من الكلام. قال شمر: الهَمْسُ من الصوت والكلامِ ما لا غَوْر له في الصدر، وهو ما هُمِس في الفم. والهَمُوس والهَمِيس، جميعاً: كالهَمْس في جميع هذه الأَشياء، وقيل: الهَمِيسُ المضْغُ الذي لا يُفْغَر به الفم، وكذلك المشْي الخفيّ الحِسِّ، وإِذا مضَغ الرجل من الطعام وفُوه منضمٌّ، قيل: هَمَسَ يَهْمِسُ هَمْساً؛ وأَنشد: يأْكُلن ما في رَحْلِهنَّ هَمْسا والهَمْس: أَكل العجوز الدَّرْداء. والهَمْسُ والهَمِيسُ: حِسّ الصوت في الفم مما لا إَشْرابَ له من صوت الصدر ولا جهارَة في المنطق ولكنه كلام مَهْمُوس في الفم كالسِّرِّ. وتَهَامَسَ القومُ: تسارُّوا؛ قال: فَتَهامَسوا سِرّاً وقالوا: عَرِّسُوا في غَير تَمْئِنَةٍ بغير مُعَرَّسِ والحروف المَهْموسة عشرة أَحرف يجمعها قولك «حَثَّه شَخْصٌ فَسَكَت» وفي المحكم: يجمعها في اللفظ قولك «سَتَشْحَثُك خَصَفَه» وهي الهاء والحاء والخاء والكاف والشين والصاد والتاء والسين والثاء والفاء؛ قال سيبويه: وأَما المَهْمُوس فحرف ضَعُف الاعتمادُ من موضعه حتى جرى معه النَّفَس؛ قال بعض النحويين: وأَنت تعتبر ذلك بأَنه قد يمكنك تكرير الحرف مع جَرْي الصوت نحو «سسس كككك هههه» ولو تكلفت ذلك في المجهور لما أَمكنك. قال ابن جني: فأَما حروف الهَمْس فإِن الصوت الذي يخرج معها نَفَس وليس من صوت الصدر، إِنما يخرج مُنْسلاً وليس كنفخ الزاي والظاء والذالِ والصادِ والراءُ شبيهة بالضاد. الأَزهري: وأَخذته أَخذاً هَمْساً أَي شديداً، ويقال: عَصْراً. وهَمَسَه إِذا عَصره؛ وقال الكميت فجعل الناقة هَمُوساً: غُرَيْرِيَّة الأَنْسَابِ أَو شَدْقَمِيَّة، هَمُوساً تُبارِي اليَعْمَلاتِ الهَوامِسا وفي رجز مسيلمة: والذئبُ الهامِس والليل الدَّامس؛ الهامِس: الشديد. وأَسد هَمُوس وهَمَّاس: شديد الغَمْز بضرسه؛ قال الهذلي: يَحْمِي الصَّرِيمَةَ، أُحْدانُ الرجالِ له صَيْدٌ، ومُجْتَرِئٌ باللَّيْل هَمَّاس والهَمُوس: من أَسماء الأَسد لأَنه يَهْمِس في الظلمة ثم جُعل ذلك اسماً يعرف به؛ يقال: أَسد هَمُوس؛ قال أَبو زبيد: بَصِيرٌ بالدُّجَى هادٍ هَمُوس قال أَبو الهيثم: سمي الأَسد هَمُوساً لأَنه يَهْمِس هَمْساً أَي يمشي مشياً بخُفْيَة فلا يُسْمَع صوتُ وطئه. وأَسد هَمُوس: يمشي قليلاً قليلاً. يقال: هَمَسَ لَيْلَه أَجمع. مقاييس اللغة: (همس) الهاء والميم والسين يدلُّ على خَفاءِ صَوتٍ وحِسٍّ. منه الهَمْس: الصَّوت الخفِيّ. وهَمْسُ الأقدام أخفَى ما يكونُ من وطءِ القدَم. وأمَّا قولُهم الهَمَّاس: الأسَد الشَّديد، فمِنْ هذا عندنا أيضاً، لأنّه إنَّما يُراد به هَمْسُه إمَّا في وَطْئه وإمَّا في عَضِّه. قال: * عادتْه خَبْطٌ وعضٌّ هَمّاسْ([11]) * القاموس المحيط: الهَمْسُ الصوتُ الخَفِيُّ، وكُلُّ خَفِيٍّ، أو أخْفَى ما يكونُ من صَوتِ القَدَمِ، والعَصْرُ، والكسرُ، ومَضْغُ الطعامِ والفَمُ مُنْضَمٌّ، والسَّيْرُ بالليل بلا فُتورٍ، أو قِلَّةُ الفُتورِ بالليل والنَّهارِ، وحِسُّ الصَّوْتِ في الفَمِ ممَّا لا إشْرابَ له من صَوْتِ الصَّدْرِ، ولا جَهارَةَ في المَنْطِقِ. والحُرُوفُ المَهْمُوسَةُ حَثَّهُ شَخْصٌ فَسَكَتَ. والهَمُوسُ السَّيَّارُ بالليل، والأسَدُ الكَسَّارُ لِفَريستِهِ، كالهَمَّاسِ. والهَمِيسُ: صوتُ نَقْلِ أخْفافِ الإِبِلِ. والمُهامَسَةُ: المُسارَّةُ، كالتَّهامُسِ. تاج العروس: ه - م - س الهَمْسُ : الصَّوتُ الخَفِيُّ وبِهِ فُسِّر قولُه عزّ وجَلّ : فلا تَسْمَعُ إِلاَّ هَمْساً أَي صَوْتاً خَفِيّاً من نَقْلِ أَقْدَامِهِم إلى المَحْشَر وقال الأَزهريّ : يَعْنِي به - والله أَعلم - خَفْقَ الأَقْدَامِ على الأَرْض . وكُلُّ خَفِيٍّ مِنْ كَلامٍ ونَحْوِه فهو هَمْسٌ وقد هَمَسَ الكَلامَ هَمْساً : أَخْفَاه . وقيل : الهَمْسُ : الكَلامُ الخَفِيُّ لا يَكَادُ يُفْهَم ومنه الحَدِيث فجَعَل بَعْضُنَا يَهْمِسُ إلَى بَعْضٍ . وفي حديث آخرَ : كان إِذا صَلَّى العَصْرَ هَمَسَ بِشَيْءٍ لا نَفْهَمُه رواه صُهَيْبٌ رَضِيَ الله تعالَى عنه . وقَال أَبو الهَيْثَمِ : إِذا أَسَرَّ الكَلامَ أَو أَخْفَاه فذلِك الهَمْسُ من الكَلامِ أَو الهَمْسُ : أَخْفَى ما يَكُونُ من صَوْتِ وَطْءِ القَدَمِ على الأَرْضِ ورُوِىَ عن ابنِ الأَعْرَابِيّ قال : ويُقَال : اهْمِسْ وصَهْ أَي امْشِ خَفِيّاً واسْكُتْ . ويُقَال : هَمْساً وصَهْ قال : وهذا سارِقٌ يقول لِصَاحِبِه وبه فسَّرَ الجَوْهَرِيُّ قولَ اللهِ تعالَى السابِقَ ذِكْرُه وهو قَرِيبٌ من قَوْلِ الأَزْهَرِيّ والفَرّاءِ . والهَمْسُ : العَصْرُ وقد هَمَسَه إذا عَصَرَه ويقال : أَخَذَه أَخْذاً هَمْساً إذا عَصَرَه . والهَمْسُ : الدَّقُّ . والكَسْرُ وبه سُمّيَ الأَسَدُ هَمُوساً وهَمّاساً في قَوْلٍ . والهَمْسُ : مَضْغُ الرَّجُلِ الطَّعَامَ والفَمُ مُنْضَمٌّ عن أَبي زَيْدٍ وأَنْشَد في نَوَادِرِه : " يَأْكُلْنَ ما فِي رَحْلِهِنَّ هَمْسَا . ومنه أَكْلُ العَجُوزِ الدَّرْدَاءِ سُمِّيَ هَمْساً عن أَبِي الهَيْثَمِ وقيل : الهَمْسُ : المَضْغُ الَّذِي لا يُفغَر به الفَمُ . وقال أَبو عمْرٍو : الهَمْسُ : السَّيْرُ باللَّيْلِ أَي بلا فُتُورٍ . أَو هو قِلَّةُ الفُتُورِ باللَّيْلِ والنَّهَارِ قالَهُ أَبو السَّمَيْدَعِ . وقِيلَ : الهَمْسُ : حِسُّ الصَّوتِ في الفَمِ مِمّا لا إِشْرَابَ لهُ من صَوْتِ الصَّدْرِ ولا جَهَارَةَ في المَنْطِق ولكِنَّه كَلامٌ مَهْمُوسٌ في الفَمِ كالسِّرِّ قالَه اللَّيْثُ . والحُرُوفُ المَهْمُوسَةُ عَشْرة يَجْمَعُهَا قولُكَ : حَثّه شَخْصٌ فسَكَتَ وإِنما سُمِّيَ الحَرْفُ مَهْمُوساً لأَنه أُضْعِفَ الاعتمادُ في مَوْضِعِهِ حتّى جَرَى معه النَّفَسُ نقله الجَوْهَرِيّ . قلتُ : وهكذا علَّلَه به سِيبَوَيْه وقال ابنُ جِنِّى : فأَمَّا حُرُوفُ الهَمْسِ فإِنَّ الصَّوْتَ الّذي يَخْرُجُ معه نَفَسٌ ولَيْسَ من صَوْتِ الصَّدْرِ إنّما يَخْرُج مُنْسَلاًّ . قُلْتُ : وقد جَمَعَه بعضُ القُرّاء في هذِه الأبَيْاَت : شُهُودُ حُزْنِى خافتِى ... هَجَرْتُمُونِي سَادَتِي تَرَكْتُمونِي كُلُّكُم ... ثُمَّتَ خُنْتُم صُحْبَتِي والهَمُوسُ كصَبُور : السَّيّارُ باللَّيْلِ عن هِشامٍ وأَنشدَ قول أَبي زُبَيْدٍ : " بَصِيرٌ بالدُّجَى هادِ هَمُوسُ يُقَالُ : هَمَسَ لَيْلَهُ أَجْمَعَ . والهَمُوسُ : الأَسَدُ الكَسّارُ لفَرِيسَتِه وقيل : الشَّدِيدُ الغَمْزِ بضِرْسِه كالهَمَّاسِ ككَتّانٍ وقِيلَ : سُمّيَ الأَسَدُ هَمُوساً لأَنَّه يَهْمِسُ في الظُّلْمَةِ وقال أَبو الهَيْثَم : لأَنّه يَمْشِي مَشْياً بخُفْيَةٍ فلا يُسْمَع صَوْتُ وَطْئه . وأَسَدٌ هَمُوسٌ : يَمْشِي قَلِيلاً قَلِيلاً وهو مَعْنَى قَولِ الجَوْهَرِيّ : الأَسَدُ الهَمُوسُ : الخَفِيُّ الوَطْءِ قال رؤْبَةُ يَصِف نَفْسَه بالشِّدَّةِ : لَيْثٌ يَدُقُّ الأَسَدَ الهَمُوسَا ... والأَقْهَبَيْنِ الفِيلَ والجَامُوسَا والهَمِيسُ كأَمِير : صَوْتُ نَقْلِ أَخْفافِ الإِبِلِ وبه فُسِّر ما رُوِيَ عن ابنِ عبّاسٍ رَضِيَ اللهُ تَعالَى عنهما أَنّه تَمَثَّلَ فَأَنْشَد : وهُنَّ يَمْشِينَ بِنَا هَمِيسَا ... إِنْ يَصْدُقِ الطَيْرُ نَنِكْ لَمِيسَا وفي اللّسَان : أَنَّ الهَمُوسَ والهَمِيسَ جَمِيعاً كالهَمْسِ في جَمِيع ما ذُكِر من المَعَانِي . والمُهَامَسَةُ : المُسَارَّةُ كالتَّهَامُسَ قال الشّاعِر : فتَهَامَسُوا سِراً وقالُوا عَرِّسُوا ... في غَيْرِ تَمْئِنَةٍ بغيرِ مُعَرَّسِ وممّا يُسْتَدْرَك عليه : الهَمْسُ : الشِّدَّة وأَخَذَه أَخْذاً هَمْساً أَي شَدِيداً نَقَلَه الأَزْهَرِيُّ وهَمَسَ الشَّيْطَانُ في الصَّدْرِ : وَسْوَسَ ومنه الحَدِيثُ أَنَّه كانَ يَتَعَوَّذُ من هَمْزِ الشَّيْطَانِ ولَمْزِهِ وهَمْسِه . والهَمِيسُ : المَشْيُ الخَفِيُّ الحِسِّ . والهَمُوسُ كصَبُورٍ : النَّاقَةُ قال الكُمَيْتُ : " غُرَيْرِيَّةَ الأَنْسَابِ أَو شَدْقَمِيَّةًهَمُوساً تُبَارِى اليَعْمَلاَتِ الهَوَامِسَا وذِئْبٌ هَامِسٌ : شَدِيدٌ . ويقال : عَضٌّ هَمّاسٌ قال رُؤْبَة : في نَمِرَاتٍ لِبْدُهُنّ أَحْلاسْ ... عَادَتُهَا خَبْطٌ وعَضٌّ هَمّاسْ والهَمْسُ : القَبْرُ عن ابنِ عبّاد . وهَمَسَهُ : مَضَغَه . والمُهَامَسَةُ : المُضَارَّة . وقد سَمَّوْا هَمَّاساً وهُمَيْساً ككّتَّانٍ وزُبَيْرٍ
الصيغ(١)
الجذور المجاورةالمجاورة: ٨ (الإجمالي: ١١)
- صوت
الآيات المشتركة: ١ · Çomaktır
- عوج
الآيات المشتركة: ١ · Kıvrık yol demektir
- خشع
الآيات المشتركة: ١ · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
- تبع
الآيات المشتركة: ١ · İnek yavrusu, dana demektir
- سمع
الآيات المشتركة: ١ · İşiten
- دعو
الآيات المشتركة: ١ · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
- رحم
الآيات المشتركة: ١ · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
- يوم
الآيات المشتركة: ١ · “Yemm” durgun akan su demektir
الآيات التي ورد فيها(١)
يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا
Alçak ses
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | همس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خفت, نجو, وسوس, سرر |
| Zıt Kök | جهر |
| Çekirdek Özet 1 | Göğüsten gelen ses tellerinin titreşimi olmaksızın, yalnızca ağız içi nefes akışıyla veya yere basan ayağın temasıyla oluşan en gizli, fısıltılı ve hafif ses |
| Çekirdek Özet 2 | Mahşer dehşetinin büyüklüğü karşısında bütün seslerin kesilmesi, geriye sadece ayak pıtırtılarının ve ürpertili dudak kıpırtılarının kalması |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın mutlak otorite karşısında ses tellerini bütünüyle susturması; iletişimin yalın bir nefes ve sürtünme izine indirgenmesi |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi mutlak bir sessizlik (sükût) olarak daraltmak veya yalnızca gizli konuşma (fısıltı) ile sınırlayıp ayak hışırtısı ve genel hareket gizliliğini dışarıda bırakmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هم | İçten gelen hafif hareket, içsel dürtü, belirip kaybolan fısıltı ve zayıf ses (örnek kökler: همم içten geçirme ve kastetme, همز içten dürtme ve hafifçe itme, همد sönüp hareketsizleşme, همر sessizce ve kesintisiz akma) | س | Çekirdeğin taşıdığı içsel hareket ve hafiflik, ıslık ve sürtünme niteliği taşıyan diş/nefes harfiyle birleşerek ağız içinde veya adım sesinde duyulan fısıltılı, hışırtılı ve temas kaynaklı en hafif duyulur sese dönüşmüştür |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | İçeriden dışarıya yönelen ilk hava akışını, ciğerden çıkıp şekillenmemiş ham nefesi ve varlığın kendisini belli etme çabasını temsil eder. |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Ağız boşluğunda nefesin akışkanlaşmasını, derinleşmesini ve dışarıya taşmadan kendi içinde süzülüp toplanmasını gösterir. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Nefesin dudak veya dişler arasından sürtünerek çıkışını, temas anındaki ince tınlamayı ve hışırtılı bir tutunma izini ifade eder. |
| همس | Nefesin akarak sürtünmeyle sönümlenmesi | Ciğerden gelen nefesin (ه) ağız boşluğunda hapsedilerek (م) dişler ve dudak arasından sürtünmeli ince bir sızıntı halinde (س) çıkması; açık ve gür sesin kırılarak fısıltıya veya hafif ayak pıtırtısına dönüşmesi hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağızda göğüs sesinin karışmadığı, ciğer titreşimi olmaksızın dudak ve nefesle çıkarılan fısıltılı ses; ayrıca devenin yumuşak tabanının veya insanın yalınayak yere basarken çıkardığı en hafif hışırtı ve adım sesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden Ru‘be b. el-Accâc bir beytinde avına hissettirmeden yaklaşan sinsi ve sessiz adımlı aslanı tanımlarken kökü şu şekilde kullanır: لَيْثٌ يدُقّ الأَسَدَ الهَمُوسا / وَالأَقْهَبَيْنِ الفِيلَ وَالجامُوسَا |
| Erken Arapça kullanım | İbn Abbas mahşerdeki ayak hareketini açıklarken develerin gece vakti çıkardığı sessiz adım sesine dair şu şiiri nakletmiştir: وَهُنَّ يَهْوِينَ بِنَا هَمِيسَا (veya وَهُنَّ يَمْشِينَ بِنَا هَمِيسَا). Erken bedevi kullanımında hırsızların birbirine sessizce ilerlemesini tembihlemek için هَمْسًا وَصَهْ dedikleri aktarılır. |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde همس kökü, özellikle Güney ve Batı Sami kollarında fısıldama, içten ses çıkarma ve sürtünmeli hafif gürültü semantik çekirdeğiyle temsil edilir. Arapça kökteki س harfi, fonetik olarak İbranice ve Süryanicedeki fısıldama ve vızıltı bildiren yansıma (onomatopeik) köklerle akrabalık taşır; nitekim İbranicede fısıldamak, mırıldanmak anlamına gelen המס veya benzeri nefes kökleri ve Süryanicedeki fısıltı sesleri bu ortak akustik algıya dayanır. Kökün Akadca katmanında doğrudan aynı üçlü kök dizilimi zayıf olmakla birlikte, içsel homurtu ve gizli ses bildiren yapılarla anlamsal bir paralellik mevcuttur. Arapçada kök iki somut kanaldan gelişmiştir: Biri tecvid ilminde de terimleşen ve ses tellerinin titreşmemesiyle nefesin akması esasına dayanan ağız fısıltısı (hurûf-ı mehmûse), diğeri ise çöl zemininde develerin ve yırtıcıların ayak tabanlarının çıkardığı gizli yürüyüş hışırtısıdır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | هم çekirdeğinden türeyen onomatopeik genişleme | Ağız içi nefes sürtünmesi ve ayak pıtırtısı gibi duyusal ve işitsel en alt eşik sesleri ifade etmek üzere özelleşmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice mırıltı/fısıltı kökleri | Benzer ses yapısıyla göğüsten değil nefesten çıkan ince ve bastırılmış seslerin ifadesinde ortak Sami kök katmanını paylaşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik fısıltı ve hava sızıntısı yansımaları | Havanın dar bir yarıktan sızmasıyla oluşan sürtünme sesini taklit eden doğal dilsel ses yansıması | Muhtemel |
المصدر Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lane’s Lexicon.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| همس | Anlamlı | Gizli ses ve fısıltılı yürüyüş | Ses tellerini titreştirmeden çıkarılan fısıltı veya yere basıldığında çıkan hafif ayak sesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| هسم | Anlamlı | Kırmak ve ufalamak | Bir şeyi hafifçe veya çiğneyerek parçalara ayırmak | Kök Kur'an'da geçmez; Tahdhib'de müsta'meldir |
| مهس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| مسه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| سهم | Anlamlı | Pay, ok ve paylaştırma | Ok atmak, piyango çekmek, nasip ve pay sahibi olmak; yüzün renginin değişmesi | Kur'an'da geçer; pay ve ok anlamı baskındır |
| سمه | Anlamlı | Şaşkınlık ve yönünü kaybetme | Çölde yolunu şaşırıp hedefsizce dolaşmak, aklı karışmak | Kök Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| همس | Merkez | Gizli, fısıltılı ve hafif temas sesi | Ciğer sesi olmaksızın ağız nefesiyle fısıldama veya ayak tabanının yere basarken çıkardığı en zayıf hışırtı | Sesin hem insan konuşmasındaki fısıltıyı hem de hareket halindeki pıtırtıyı kapsaması bakımından özgündür |
| خفت | Komşu | Sesi kısmak ve gizlemek | İşitilebilir bir sesin kasten alçaltılması veya sönükleşmesi | همس ciğerden ses çıkmaması iken, خفت var olan sesi kısmayı ifade eder |
| نجو | Komşu | İki kişi arasında gizli konuşma | Sosyal ve zihinsel içerikli gizli toplantı, fısıltılı danışma | نجو sırdaşlık ve özel iletişime odaklanırken, همس sesin fiziksel zayıflığına odaklanır |
| وسوس | Komşu | Kalbe atılan gizli fısıltı | Zihne veya göğse sinsice telkin edilen tekrarlı ve ince dürtü | وسوس psikolojik ve ahlaki sinsi fısıltıyı bildirir; fiziksel ayak sesini içermez |
| سرر | Komşu | Gizlemek ve saklamak | Bir bilgiyi, niyeti veya eylemi başkalarından gizli tutma | سرر zihinsel/bilgisel saklamadır; همس doğrudan işitsel ve fiziksel duyumdur |
| جهر | Zıt | Açığa vurmak ve gür ses çıkarmak | Sesin açıkça, yüksek perdeden ve herkesin duyacağı şekilde gürleşmesi | Sesi dışa vurmanın, aleniyetin ve yüksek perdenin köküdür |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | همس | Fısıltı, hafif ayak sesi | Göğüs sesi katılmaksızın sadece nefesle çıkan fısıltı ve adımların çıkardığı hışırtı | Kesin |
| Latince | Susurrus, crepitus | Fısıltı, hışırtı | Susurrus insan fısıltısını, crepitus ise adımların veya sürtünmenin çıkardığı hafif çıtırtı ve hışırtıyı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Whisper, rustle, faint scuff | Fısıltı, hışırtı, ayak sürtmesi | Whisper fısıltılı konuşmayı, rustle ve faint scuff ise mahşerdeki ayak seslerinin zayıf titreşimini karşılar | Kesin |
| Almanca | Flüstern, Rascheln | Fısıltı, hışırtı | Flüstern konuşmanın alçaklığını, Rascheln yaprak veya adımların hafif sürtünme sesini tam olarak ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Chuchotement, bruissement | Fısıltı, hafif hışırtı | Chuchotement ses tellerini kullanmadan konuşmayı, bruissement ise adımların veya elbiselerin çıkardığı hafif temas sesini karşılar | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| هَمْسًا | Mahşer günü insanların dehşetten kıısılan fısıltılı sesleri ve ayak pıtırtıları | Kıyamet sahneleri; Rahman'ın huzurunda bütün seslerin susması ve yalnızca korkuyla atılan adımların hışırtısının veya dudak fısıltısının duyulması (Tâhâ 20:108) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve ilahi heybet | Mahşer meydanında Rahman'ın celali karşısında mahlukatın konuşma iradesinin düşmesi; mutlak adalet ve dehşet anında kulların acziyeti | Kulun hiçbir söz hakkı veya itiraz gücü bulamayarak sesini tamamen yitirmesi |
| Fıkıh | Kıraat ve namaz hükümleri (ve tecvid) | Tecvid ilminde ciğerden ses gelmeksizin nefesin akmasıyla telaffuz edilen harfler (hurûf-ı mehmûse); namazda gizli okuyuşun alt sınırı | Kendi kulağının duyabileceği fısıltı ve nefes sınırının belirlenmesi |
| Tefsir | Tâhâ 20:108 ayetinin tefsiri | Ayette geçen sesin insanların fısıldaşması mı, yoksa mahşere doğru yürüyen kalabalıkların yalınayak çıkardığı hışırtı mı olduğu tartışması | İbn Abbas ve Ferrâ çizgisiyle ayak sesine, Hasan-ı Basrî çizgisiyle fısıltıya yoğunlaşma |
| Hadis | Şeytandan sığınma ve nafile ibadet duaları | Hz. Peygamber'in şeytanın dürtmesinden, kibrinden ve fısıltısından (همز، نفث، همس) Allah'a sığınması; sessiz yakarışlar | Kalbe sokulan sinsi vesvese ve gizli dua hali |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi huzurda huşu | Mutlak sükûnet ve acziyet ifadesi | Bütün iddiaların ve yapay gürültülerin silinerek kulun tam bir tevazu ile teslim olması | Yaratıcı karşısında mahlukun haddini bilmesi ve sadece iç çekiş düzeyine inmesi | Kesin |
| İlmi | Akustik ve fonetik sistem | Ses eşiğinin taban noktası | Titreşimsiz hava sürtünmesiyle oluşan en zayıf duyulabilir sinyal eşiği | Gürültünün filtrelendiği, ses tellerinin devre dışı kaldığı asgari iletişim frekansı | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve adalet meclisi | Mutlak hâkimiyet karşısında tebaanın sessizliği | Haksız güç gösterilerinin, itirazların ve taşkınlıkların adalet divanında tamamen kesilmesi | Hükümranlığın mutlak tekliği karşısında hiçbir alternatif sesin yükselememesi | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa şeffaflığı | Gizli pazarlık ve fısıltı ekonomisi | Bilgi asimetrisi oluşturan, kayıt dışı ve fısıltıyla yürütülen gizli anlaşmalar | Açık ve adil piyasa yerine tezgah altı veya sinsi manipülasyonların zemin bulması | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gürültü tabanı (noise floor) ve sönümlü dalga | Bir sinyal iletim sisteminde ana taşıyıcı frekansın sıfırlanmasıyla geriye kalan en alt sürtünme ve termal gürültü seviyesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif dehşet sessizliği ve mikro-iletişim | Büyük bir travma veya ezici bir otorite karşısında kitlenin makro-söylemleri terk edip yalnızca fısıltı ve beden diliyle tepki vermesi | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca kulaktan kulağa gizli konuşma (fısıltı) olarak anlamak; ayak sesi, zemin teması ve fiziksel hışırtı boyutunu göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Tâhâ 20:108 bağlamında hem insanların dehşetten dudaklarını kıpırdatarak zorlukla fısıldamalarını hem de mahşer zemininde milyonlarca ayağın çıkardığı ürpertici hışırtıyı birlikte kuşatan kozmik sessizlik boyutu |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin tasvir ettiği mahşer sahnesini sıradan bir gizli toplantı veya dedikodu atmosferi gibi algılamak; sahnedeki dehşetin, bedensel hareketin ve ses tellerinin bütünüyle felç olmasının doğurduğu derin heybeti kavrayamamak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kıyamet ve mahşer tasvirlerindeki akustik hassasiyeti gösterir. Allah'ın mutlak celali ve Rahman ismi karşısında evrendeki bütün iddialı seslerin kısıldığını, geriye sadece varlığın en zayıf fiziksel titreşiminin kalabileceğini tek bir kelimeyle resmeder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mahşer toplanmasını, kıyamet dehşetini, ilahi divandaki mutlak adaleti ve kulların hesaba çekiliş anındaki çaresizliğini anlatan eskatolojik ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kıyamet gününde insanların serbestçe tartışabileceği, mazeretler uydurup seslerini yükseltebileceği zannını düzeltir; huzurda ancak izin verilenin ve fısıltı düzeyinde konuşabileceğini bildirir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamCiğerden ses gelmeksizin ağızdaki nefes akışıyla veya ayak tabanının zemine temasıyla üretilen en hafif, fısıltılı ve hışırtılı ses.
- Soyut anlamEzici bir kudret ve mutlak heybet karşısında varlığın tüm iddialı ve gür seslerini yitirerek asgari varoluş sürtünmesine indirgenmesi.
- Sistematik karşılıkİletişim sisteminde taşıyıcı dalganın sıfırlanıp yalnızca zemin gürültüsünün ve sürtünme izinin algılanabildiği dip eşik durumu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde toplam ses sinyalini, ciğerden gelen gür sesin genliğini, ses tellerinin frekansını, ise nefes sürtünmesi ve adımların zemine temasından doğan zayıf hışırtıyı (stokastik taban sesini) temsil eder. Rahman'ın huzurunda genliğin sıfıra yaklaşmasıyla () tüm belirgin ve iddialı sesler yok olur; geriye yalnızca fısıltı ve ayak pıtırtısını simgeleyen en alt sürtünme değeri kalır.