أفق
أ - ف - ق
KÖK- 3 geçiş
- 3 ayet
- 2 sîga
- 12 sözlük
Ufuk gök ile yerin birleşmiş görünen yerdir. Görünürde gök ile yerin birleşmiş gibi göründüğü yerdir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءفق · أَفق · افق
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Ufuk gök ile yerin birleşmiş görünen yerdir. Görünürde gök ile yerin birleşmiş gibi göründüğü yerdir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.828 harfالقاف والفاء و"وايء" معهما
ق ف و، و ق ف، ف و ق، و ف ق، ف أ ق، ف ق أ، أ ف ق مستعملات قفو: القَفْوَةُ: رهجة تثور عند أول المطر.
والقَفْوُ: مصدر قولك: قفا يَقْفُو، وهو أن يتبع شيئاً، وقَفَوْتُه أَقْفُوه قَفْواً، وَتَقَفَّيْتُه، أي: اتبعته. قال الله جل وعز: "ولا تَقْفُ ما ليس لك به علم".
وقَفَوْتُه: قَذَفْتُه بالزنية، وفي الحديث: "من قفا مؤمناً بما ليس فيه وَقَفَهُ الله في ردغة الخبال". أي: قَذَفه.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR841 harfالآفاقُ: النواحي: الواحد أُفْقٌ وأُفَقٌ. ورجلٌ أَفَقيٌّ بفتح الهمزة والغاء، إذا كان من آفاقِ الأرض. حكاه أبو نصر، وبعضهم يقول أُفُقيٌّ بضمهما، وهو القياس. وفرسٌ أُفُقٌ بالضم، أي رائعٌ، وكذلك الأنثى. قال الشاعر:
أُرَجِّلُ لِمَّتي وأَجُرُ ذَيْلـيوتحملُ شِكَّتي أُفُقٌ كُمَيْتُ
والآفِقُ: الذي بلغ النهاية في الكرم، على فاعِلٍ. تقول منه أَفِقَ بالكسر يَأْفَقُ أَفَقاً. وفرسٌ آفِقٌ قوبل من آفِقٍ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok24.803 harfMadde başı: أَفقباب القاف والفاء
قفا ، قوف ، قيف ، فقأ ، وقف ، وفق ، أَفق ، فوق ، فأق .
قفا : قال الليث : القَفْوُ : مصدرُ قولِك : قَفَا يَقْفُو قَفْواً ، وهو أَن يتَّبع شيئاً .
وقال الله جل وعز : ( وَلاَ تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ ) ( الإسراء : 36 ) .
قال الفراء : أكثر القراء يجعلونها مِن
قَفَوْتُ ، كما تقول : لا تَدْعُ مِنْ دعوْتُ . قال : وقرأ بعضهم : ( لا تَقُفْ ) مِثل ولا تَقُل . والعرب تقول : قُفْتُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.510 harf(باب الهمزة والفاء وما بعدهما في الثلاثي)
(أفق) الهمزة والفاء والقاف أصل واحد، يدلّ على تباعُد ما بين أطراف الشيء واتساعِه، وعلى بلوغ النهاية. ومن ذلك الآفاق: النواحي والأطراف ، وآفاق البيت من بيوت الأعراب: نواحيه دون سَمْكِهِ. وأنشد يصف الخِلال:
وأقصَمَ سَيَّارٍ مع الناس لم يَدَعْ *** تراوُحُ آفاقِ السّماء لـه صدرَا([1])ولذلك يقال أَفَق الرَّجُل، إذا ذهب في الأرض. وأخبرني أبو بكر أحمد بن محمد
(باب الهمزة والفاء وما بعدهما في الثلاثي) (أفق) الهمزة والفاء والقاف أصل واحد، يدلّ على تباعُد ما بين أطراف الشيء واتساعِه، وعلى بلوغ النهاية. ومن ذلك الآفاق: النواحي والأطراف ، وآفاق البيت من بيوت الأعراب: نواحيه دون سَمْكِهِ. وأنشد يصف الخِلال: وأقصَمَ سَيَّارٍ مع الناس لم يَدَعْ *** تراوُحُ آفاقِ السّماء لـه صدرَا([1])ولذلك يقال أَفَق الرَّجُل، إذا ذهب في الأرض. وأخبرني أبو بكر أحمد بن محمد بن إسحاق الدِّينوريُّ قراءةً عليه، قال: حدَّثني أبو عبد الله الحسين بن مسبِّح قال: سمعت أبا حنيفة يقول: للسّماء آفاقٌ وللأرض آفاق، فأمّا آفاق السماء فما انتهى إليه البصر منها مع وجه الأرض من جميع نواحيها، وهو الحدُّ بين ما بَطَن من الفَلَك وبين ما ظَهَر من الأرض، قال الراجز: * قبلَ دُنُّوِّ الأُفْقِ من جَوْزائِه * يريد: قبل طلوع الجوزاء؛ لأنّ الطلوع والغُروب هما على الأفق. وقال يصف الشمس: * فهي على الأُفْقِ كَعْينِ الأحولِ([2]) * وقال آخر: حتى إذا منظر الغربيِّ حارَ دَماً *** من حُمرة الشّمسِ لمّا اغتالَها الأُفُقُ([3])واغتيالُهُ إيّاها تغييبه لها. قال: وأما آفاق الأرض فأطرافها من حيث أحاطت بك. قال الراجز([4]): تكفيك من بعض ازديارِ الآفاقْ([5]) *** سَمْراءُ ممّا دَرَس ابنُ مِخْرَاقْ([6])ويقال للرّجُل إذا كان من أُفُقٍ من الآفاق أفُقِيٌّ وأَفَقِيٌّ، وكذلك الكوكب إذا كان قريباً مجراه من الأفق لا يكبِّد السماء([7])، فهو أُفُقِيٌّ وَأَفَقِيٌّ. إلى هاهنا كلام أبي حنيفة. ويقال الرّجُل الأفق الذي بلغ النهاية* في الكرم. وامرأة آفِقَةٌ. قال الأعشى: آفِقاً يُجْبَي إليه خَرْجُهُ *** كلُّ ما بين عُمَانٍِ فَمَلَحْ([8]) أبو عمرو: الآفق: مثل الفائق، يقال أفَقَ يأفِق أَفْقاً إذا غَلَب، والأفق الغَلَبة. ويقال فرس أُفُقٌ على فُعُل، أي رائعة. فأمّا قول الأعشى: ولا الملك النُّعمانُ يومَ لقيتُه *** [بغبطته] يُعْطِي القُطُوطَ ويأفِقُ([9])فقال الخليل: معناه أنّه يأخذ من الآفاق. قال: واحد الآفاق أُفُق، وهي الناحية من نواحي الأرض. قال ابن السّكّيت: رجل أَفَقِيٌّ من أهل الآفاق، جاء على غير قياس. وقد قيل أُفقيٌّ. قال ابنُ الأعرابيّ: أفَقُ الطّريقِ مِنهاجُه، يقال قعدت على أَفَق الطّريق ونَهْجه. ومن هذا الباب قول ابن الأعرابي: الأَفَقَةُ الخاصرة، والجماعة الأفَق. قال: * يَشْقَى به صَفْحُ الفَريصِ والأَفَقْ([10]) * ويقال شَرِبْت حتى مَلأت أفَقَتَيَّ([11]). وقال أبو عمرو وغيره: دلوٌ أفِيقٌ، إذا كانت فاضلة على الدِّلاء. قال: * ليستْ بِدَلْوٍ بل هِيَ الأَفِيقُ * ولذلك سمِّي الجِلْد بعد الدَّبغ الأَفيق، وجمعه أَفَقٌ([12])، ويجوز أُفُقٌ([13]). فهذا ما في اللغة واشتقاقها. وأمّا يوم الأُفاقة فمن أيام العرب، وهو يوم العَُظَالى، ويوم أَعْشاشٍ، ويوم مُلَيْحة- وأُفَاقَة موضع- وكان من حديثه أنّ بسطّامَ بنَ قيسٍ أقْبَل في ثلاثمائةِ فارسٍ يتوكّفُ انحدارَ بني يربوعٍ في الحَزْن، فأَوّلُ مَن طَلَع منهم بنو زُبَيْد حَتى حَلُّوا الحديقةَ بالأُفاقة، وأقبل بِسطامٌ يَرْتَبئ، فرأى السَّوادَ بحديقة الأُفاقة، ورأى منهم غلاماً فقال لـه: من هؤلاء؟ فقال: بنو زُبيد. قال: فأين بنو عُبيدٍ وبنو أَزْنَمَ؟ قال: بروضة الثَّمَد. قال بسطامٌ لقومه: أطيعُوني واقبِضوا على هذا الحيّ الحريدِ من زُبيد، فإنّ السّلامة إحدى الغنيمتين. قالوا: انتفَخَ سَحْرك، بل نَتَلَقَّطُ بني زُبيدٍ ثمّ نتلقَّط سائرَهم كما تُتَلقَّط الكَمأَة. قال: إني أخشَى أن يتلقّاكُم غداً طعْنٌ يُنسيكم الغنيمةَ! وأحسَّتْ فرسٌ لأُسيد بن حِنَّاءَة بالخيل، فبحثت بيدها، فركب أُسَيد وتوجّه نحوَ بني يربوعٍ، ونادى: يا صباحاه، يا آل يربوع! فلم يرتفع الضَّحاءُ حتّى تلاحَقُوا بالغَبِيط، وجاء الأُحَيْمِر بنُ عبد الله فرمى بِسطاماً بفرسه الشَّقراء- ويزعمون أنّ الأحيمر لم يطعن برمح قطّ إلا انكسر، فكان يقال لـه "مكسِّر الرِّماح"- فلما أَهْوَى ليطعُنَ بِسطاماً انهزم بسطامٌ ومَن معه بعد قتْل مَن قُتِل منهم، ففي ذلك يقول شاعر([14]): فإنْ يَك في جَيش الغَبِيطِ ملامةٌ *** فجيشُ العَُظَالَى كان أخْزَى وأَلْوَما وفَرَّ أبو الصَّهباءِ إذ حَمِسَ الوَغى *** وألقى بأبدان السّلاح وسَلّما([15])فلو أنَّها عُصفورةٌ لحسبتَها *** مُسوَّمَةً تدعُو عُبَيْداً وأَزْنَما وهذا اليوم هو يوم الإيادِ، الذي يقول فيه جرير: وما شهدَتْ يوم الإيادِ مُجَاشِعٌ *** وذا نَجَبٍ يومَ الأسنّةُ تَرْعَُفُ([16]) (أفك) الهمزة والفاء والكاف أصل واحد، يدلُّ على قلب الشيء وصرْفِه عن جِهَته([17]). يقال أُفِكَ الشَّيءُ. وأَفِكَ الرّجُلُ، إذا كذَب([18]). والإفك الكذِب. وأفكتُ الرّجُلَ عن الشيء، إذا صرفتَه عنه. قال الله تعالى: ﴿قالُوا أَجِئْتَنا لِتأْفِكَنَا عَنْ آلِهَتِنَا﴾ [الأحقاف 22]. وقال شاعر([19]): إن تكُ عن أفضل الخليفةِ مَأْ *** فُوكاً ففي آخَرِينَ قد أُفِكُوا([20])والمؤتفكات: الرياح التي تختلف مَهابُّها. يقولون:"إذا كثُرت المؤتفكات زَكَتِ الأرض([21])". (أفل) الهمزة والفاء واللام أصلان: أحدهما الغيبة، والثاني الصِّغار من الإبل. فأمّا الغَيبة فيقال أفَلت الشّمس غابت، ونجوم أُفَّلٌ. وكلُّ شيءٍ غابَ فهو آفلٌ. قال: فدعْ عنك سُعدَى إنّما تُسعِفُ النَّوى *** قِرانَ الثرَيّا مرّةً ثم تَأْفِلُ([22])قال الخليل: وإذا استقرّ اللِّقاح في قَرار الرّحمِ فقد أفَل. والأصل الثاني الأفيل، وهو الفصيل، والجمع الإفَال، قال الفرزدق: وجاء قرِيعُ الشَّولِ قبلَ إفالِها *** يَزِفُّ* وجاءتْ خَلْفَه وهي زُفَّفُ([23])قال الأصمعي: الأفيل ابنُ المخاض وابن اللبون، الأنثى أفيلة، فإذا ارتفع عن ذلك فليس بأفيل. قال إهاب بن عمير: ظَلَّتْ بمندَحِّ الرَّجا مُثُولُها *** ثامنةً ومُعْوِلاً أفيلُها ثامنة، أي واردة ثمانية أيّام([24]). مُثُولها: قيامها ماثلة. وفي المثل: "إنّما القَرْمُ من الأَفيل([25])"، أي إنّ بدءَ الكبير من الصَّغير. (أفن) الهمزة والفاء والنون يدلّ على خلوّ الشيء وتفريغه. قالوا: الأفَن قلّة العقل، ورجل مأفونٌ. قال: نُبِّئْتُ عُتبةَ خَضَّافاً تَوَعَّدَنِي *** يا رُبَّ آدَرَ مِنْ مَيثاءَ مأفُونِ([26])ويقال إنّ الجَوز المأفُونَ هُو الذي لا شيء في جوفه. وأصل ذلك كلّه من قولهم: أَفَنَ الفَصيلُ ما في ضرع أُمّه، إذا شربَه كلَّه. وأفَنَ الحالبُ النّاقَةَ، إذا لم يَدَع في ضَرْعِها شيئاً. قال: إذا أُفِنَتْ أَرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها *** وإنْ حُيِّنَتْ أَرْبَى على الوَطْبِ حِينُها([27])وقال بعضهم: أَفَنت النّاقةُ قلّ لبنها فهي أَفِنَةٌ، مقصورة. (أفد) الهمزة والفاء والدال تدلُّ على دنو الشيء وقُرْبه، يقال أفِدَ الرّحيل: قَرُب. والأَفِدُ المستَعْجِل: قال النّابغة: أَفِدَ الترحُّلُ غير أنَّ رِكابَنا *** لَمّا تَزُلْ برِحَالِنا وكَأَنْ قَدِ وبعثَت أعرابيّةٌ بنتاً لها إلى جارتها فقالت: "تقول لكِ أُمِّي: أعطِيني نَفَساً أو نَفَسين أَمْعَسُ به مَنيئَتِي فإنِّي أَفِدَةٌ([28])". (أفر) الهمزة والفاء والراء يدلُّ على خفّةٍ واختلاط. يقال أفَرَ الرّجُل، إذا خفّ في الخدمة. والمِئْفَرُ: الخادم. والأُفْرة: الاختلاط. --------------ـــــ ([1]) البيت لذي الرمة في ديوانه 181 والأزمنة والأمكنة (2: 4). ([2]) البيت من أرجوزة لأبن النجم، يقال إنها أجود أرجوزة للعرب، قالها يمدح بها هشام بن عبد الملك. انظر الشعراء لابن قتيبة في ترجمة أبي النجم. وفي الأصل: "فهو" تحريف. ([3]) في الأزمنة والأمكنة (2: 8): "حتى إذا المنظر الغربي". ([4]) هو ابن ميادة، كما في اللسان (6: 42/ 7: 382). وانظر الرجز في الأزمنة والأمكنة (2: 8). ([5]) الازديار: الزيارة. ويروى بدله: *هلا اشتريت حنطة بالرستاق *. ([6]) السمراء، يعني بها الحنطة. وقيل السمراء هنا ناقة أدماء، فتكون "درس" معها بمعنى راض. والصواب في تفسيره الوجه الأول ليلتئم مع الرواية التي أشرت إليها. ([7]) يقال كبد النجم السماء تكبيدا: توسطها. ([8]) في شرح الديوان ص160: "والملح من بلاد بني جعدة باليمامة". ([9]) القطوط: كتب الجوائز ، كما فسر بذلك البيت في اللسان (11: 286). وانظر ديوان الأعشى ص146. والتكملة من اللسان وما سيأتي في (قط). وفي الديوان: "بإمته". وقبل البيت: فذاك ولم يعجز من الموت ربه *** ولكن أتاه الموت لا يتأبق ([10]) البيت لرؤبة كما في ديوانه 108 واللسان (11: 287). والفريص: جمع فريصة. وفي الأصل: "الفريض" تحريف. ([11]) في الأصل: (أفقي) والوجه ما أثبت. ([12]) مثل أديم وأدم، فهو اسم جمع وليس بجمع، لأن فعيلا لا يكسر على فعل. ([13]) مثل رغيف ورغف. لكن قال اللحياني: "لا يقال في جمعه أفق البتة". ([14]) هو العوّام بن شوذب الشيباني. انظر معجم المرزباني 300 وحواشي الحيوان (5: 240). ([15]) أبو الصهباء: كنية بسطام، كما في معجم المرزباني. والأبدان: الدروع. ([16]) انظر ديوانه ص375. وانظر يوم العظالى في كامل ابن الأثير والعقد. ([17]) في الأصل: "جبهته". ([18]) يقال أفك من بابي ضرب وعلم. ([19]) هو عروة بن أذينة، كما في الصحاح وتاج العروس. وفي اللسان (12: 270): "عمرو بن أذينة"، تحريف. ([20]) في الصحاح: "عن أحسن الصنيعة"، وفي اللسان والمجمل: "عن أحسن المروءة". ([21]) زكت الأرض، أي زكا نباتها، كما في اللسان (12: 271). وفي الأصل: "ركت"، تحريف صوابه في اللسان والمجمل. ([22]) نسب في (عدد) إلى كثير عزة. ([23]) في ديوان الفرزدق 589: "وراحت خلفه". ([24]) كذا في الأصل، والوجه: "واردة ثمناً". والثمن، بالكسر: ظمء من أظماء الإبل، وهي أن ترد يوماً ثم تحبس عن الماء ستة أيام وترد في الثامن. ([25]) ومنه قول الراجز- وأنشده في الحيوان (1: 8)-: قد يلحق الصغير بالجليل *** وإنما القرم من الأفيل وسحق النخل من الفسيل ([26]) سبق البيت في مادة (أدر) ص71. ([27]) البيت للمخبل، كما في اللسان (16: 158-292) وفي اللسان أن الأفن أن تحلبها أنّى شئت من غير وقت معلوم. والتحيين: أن تحلب كل يوم وليلة مرة واحدة. وسيأتي في (حين). ([28]) الخبر في اللسان (منأ، معس، نفس)، والنفس: قدر دبغة من القرظ الذي يدبغ به. وقد ضبطت في اللسان بسكون الفاء، ولكن ابن فارس ضبطها بالفتح في (نفس). والمعس: تليين الأديم في الدباغ. والمنيئة: الجلد ما كان في الدباغ. وفي الأصل: "منيتي" بالتسهيل. ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR258 harf- قال تعالى: ﴿سنريهم إياتنا في الآفاق﴾ [فصلت/53] أي: في النواحي، والواحد: أفق وأفق (قال في اللسان: الأفق والأفق مثل عسر وعسر)، ويقال في النسبة إليه: أفقي، وقد أفق فلان: إذا ذهب في الآفاق، وقيل: الآفق للذي يبلغ النهاية في الكرم تشبيها بالأفق الذاهب في الآفاق.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR386 harfأ ف ق
فلان جوال في الآفاق وهو أفقي وأفقي وما في آفاق السماء طرة سحاب وعجت رائحة البخـور فـي آفـاق البيـت.
وفلـان فائـق آفق أي غالب في فضله وقد أفق على أصحابه وأفقهم.
قال الكميت: الفاتقون الراتقو - ن الآفقون على المعاشر وقال أبو النجم: بين أب ضخم وخال أفق وفرس أفق بوزن واحد الآفاق: رائعة.
تقول: رأيت آفقاً على أفق.
وشربت الإبل حتـى امتدت أفقها أي جلودها جمع أفيق.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.636 harfالأُفْق والأُفُق مثل عُسْر وعسُر: ما ظهر من نواحي الفَلَك وأَطراف الأَرض، وكذلك آفاق السماء نواحيها، وكذلك أُفْق البيت من بيوت الأَعراب نواحيه ما دون سَمْكه، وجمعه آفاق، وقيل: مَهابُّ الرياح الأَربعة: الجَنُوب والشَّمال والدَّبور والصَّبا. وقوله تعالى: سنُريهم آياتِنا في الآفاق وفي أَنفُسهم؛ قال ثعلب: معناه نُرِي أَهل مكة كيف يُفتح على أَهل الآفاق ومَن قرُب منهم أَيضاً. ورجل أُفُقِيّ وأَفَقِيّ:
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR182 harf* أ ف ق * * الآفاقُ * النواحي الواحد * أُفُقٌ * و * أُفْقٌ * مثل عسُر وعسْر ورجل * أَفَقيٌّ * بفتح الهمزة والفاء إذا كان من * آفاقِ * الأرض وبعضهم يقول * أُفُقيٌّ * بضمهما وهو القياس
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.573 harfالأفق، بالضم، وبضمتين كعسر وعسر: الناحية، ج: آفاق قال الله تعالى: وهو بالأفق الأعلى وقال عز وجل: سنريهم آياتنا في الآفاق، وقد جمع رؤبة بين اللغتين:
ويغتزي من بعد أفق أفقا
قال شيخنا: وذكروا في الأفق بالضم أنه استعمل مفردا وجمعا، كالفلك، كما في النهاية، قلت: وبه فسر بيت العباس رضي الله عنه يمدح النبي صلى الله عليه وسلم:
وأنت لما ولدت أشرقـت ال
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR8.785 harfMadde başı: افقأَفَقَ
1 أَفَقَ ذ , (JK, S, K,) aor. اَفِقَ , (JK, K,) inf. n. أَفْقٌ, (TK,) He went his own way, at random, or heedlessly, (رَكِبَ رَأْسَهُ,) and went away in the آفَاق [or regions, &c., of the land]: (Lth, JK, K:) or he went away in, or into, the land, or country: (S:) and he took his way into the آفاق [or regions, &c.,] of the land. (JK.) ― -b2- [Hence, app.,] أَفَقَ, aor. as above; thus, says
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok20.536 harfMadde başı: ءفقءفق
أَفَقَ - يَأْفِقُ - أُفُق - آفاق
أَفَقَ - يَأْفِقُ - أُفُق - آفاق
أَفَقَ - يَأْفِقُ + الكائن: يبتعد بشكل كبير حتى يعسر تبينه كأنه اختفى خلف خط الأفق
أُفُق - الأفق: على وزن " فـُعـُل" اسم فعل " أفَقَ - يَأفِقُ ": اسم مكان منه: المكان الذي يراه الناظر وقد اتصل به نهاية المنظور من الأرض بالسماء، ويختفي الجسم المبتعد بشدة خلفه
آفاق: جمع " أُفُق
Mücavir kökler10 mücavir (19 toplam)
- رأي
2 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- بين
2 ortak ayet · Beyn topraktaki yarık demektir
- كفي
1 ortak ayet · “Dengi” demektir
- علو
1 ortak ayet · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
- شهد
1 ortak ayet · Petekteki baldır
- حقق
1 ortak ayet · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
- نفس
1 ortak ayet · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
- شيأ
1 ortak ayet · Şey
- أيي
1 ortak ayet · Evye kuş yuvası demektir
- ربب
1 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir
Geçtiği ayetler(3)
وَهُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلَى
UfuktaVe o; en yüce ufukta idi.
وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ
UfuktaAndolsun ki; onu, apaçık ufukta görmüştür.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أفق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | طرف, قطر, حدد |
| Zıt Kök | مركز |
| Çekirdek Özet 1 | İki alanın birleştiği en uzak kenar, kuşatıcı sınır ve göz eriminin bittiği nihai açıklık |
| Çekirdek Özet 2 | Vahyin indiği ve tecelli ettiği kozmik sınır çizgisi ile evrendeki dış işaretler sahası |
| Çekirdek Özet 3 | Algı ve bilginin nihai kuşatıcı ufku; dış alemdeki nesnel gerçeklik alanı |
| Kritik Hata Riski | Ufku salt görsel bir manzara çizgisi sayıp bilgi, vahiy ve nesnel alemdeki ontolojik sınır işlevini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أف | Ani çıkış, belirip silinme, soluk veya darlıkla dışa vurma; أفف kökünde bıkkınlık nefesiyle dışarı üfleme, أفك kökünde doğruluk zemininden hızla sapma, أفل kökünde ise gözden kaybolup batma hareketidir | ق | Hareketin sınır, çevreleme ve kesin bir kuşatıcı hatla sonlanmasını sağlayarak genişliğin nihai çeperine ve en uç çevreye (أفق) dönüşmesini sağlamıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Hareketi başlatan ilksel çıkış ve görüş alanının merkezindeki başlangıç enerjisi |
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Genişleyen açıklık, dış çeper ve sınırın iki yana doğru açılması |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Genişleyen alanın nihai bir daire ve çember şeklinde toplanıp son bulduğu kuşatıcı hat |
| أفق | Güçle başlayan açıklığın nihai bir sınır hattında toplanması | Merkezden dışa doğru açılan görüş ve varlık sahasının nihai sınır çemberinde toplanıp belirginleşmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Gök ile yerin birleştiği en uzak kenar; çöl çadırının tavanı haricindeki yan etekleri ve tabaklanıp gerilerek genişletilmiş tam deri (el-efîk) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ bir beytinde Numan b. Münzir’in ikramını ve gücünü anarken bu kökü her yönden, en uzak ufuklardan mal toplayıp veren hükümdar bağlamında zikreder: ولا الملك النعمان يوم لقيته / بأمته يعطي الفطوط ويأفق |
| Erken Arapça kullanım | İbn Manzûr’un naklettiği üzere Lokman b. Âd kardeşini vasfederken onu uzak ufukları gezen, dünyayı dolaşan bir tüccar veya seyyah olarak صَفّاقٌ أَفّاق terkibiyle nitelemiştir |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Dīvânü’l-A‘şâ.
Sami etimolojik katman
Arapça أفق kökü, Sami dillerinin güney ve batı kollarında gök kubbenin yeryüzüyle temas ettiği nihai çevre, köşe ve sınır hattını ifade eden bir morfem olarak belirginleşir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan bu kök düzenli bir üçlü fiil olarak aynı yaygınlıkta korunmamış; gök sınırı ve ufuk kavramı daha çok فأى veya فقه ile sesdeş kökler ya da köşe ve kanat anlamına gelen kelimelerle karşılanmıştır. Ancak kökün semantik matrisinde yer alan açıklık, genişleme ve derinin çeperine kadar gerilmesi anlamı, Güney Sami dillerinde ve kadim Arap lehçelerinde coğrafi ve kozmik bir sınır çizgisi olarak kristalleşmiştir. Kökün Arapçadaki gelişimi, fiziksel bir çadır eteğinden veya tabaklanmış derinin nihai kenarından, gök kubbenin görünen en uç dairesel hattına ve oradan da evrenin en uç nesnel sahasına doğru soyutlanma göstermiştir.
Güven Güçlü
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lane, Arabic-English Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Deri germe, çadır eteği ve gök sınırı | Çadırın yan kenarları ve tabaklanarak gerilmiş deri genişliği üzerinden göğün nihai kenarına geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Çevreleyen sınır ve köşe | Çevreleme ve açıklığın sınır hattı anlamı bölgesel Sami kullanımlarıyla örtüşür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik diğer kollarda doğrulanmış doğrudan soydaş kök tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أفق | Anlamlı | Ufuk, sınır, genişleme | Göğün yerle birleştiği en uzak kenar, nihai sınır hattı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| أقف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| فأق | Anlamlı | Üstünlük, kabarma, can çekişme | Canın boğaza gelmesi, devenin sütünün iki sağım arasında toplanması | Kur'an'da geçmez; fasıla ve aralık anlamı taşır |
| فقأ | Anlamlı | Patlatmak, yarmak | Gözü çıkarmak, kabarcığı patlatmak, suyun yarılarak çıkması | Kur'an'da geçmez; dış kabuğu yarıp açma hareketi |
| قأف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| قفأ | Anlamlı | İkram etmek, ardından gitmek | Birinin arkasından gitmek, ona özel ikramda bulunup öncelemek | Kur'an'da geçmez; yöneliş ve ardıllık bildirir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أفق | Merkez | Kuşatıcı nihai sınır | Algının ve mekanın dairesel olarak ulaştığı en uç birleşim hattı | Gözün ve bilginin bittiği dış çeper |
| طرف | Komşu | Uç, kenar | Nesnenin veya alanın yalnızca tekil bir kenarı veya ucu | Dairesel ve kuşatıcı bir hat değil, doğrusal sınırdır |
| قطر | Komşu | Bölge, çap, yan | Bir sahanın geçit veren kenarı, çapı veya çevreleyen bölgeleri | İçinden geçilebilen veya yağmur gibi dökülen yan kuşağı ifade eder |
| حدد | Komşu | Engelleyici sınır | İki şeyi birbirinden ayıran, geçişi engelleyen yapay veya kesin sınır | Keskin ayrım ve engelleme baskındır; görsel birleşme hattı değildir |
| مركز | Zıt | Merkez, odak | Hareketin ve alanın en içteki dayanak ve çekirdek noktası | Çevreleyen dış sınıra zıt olarak varlığın toplandığı orta yer |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أفق | Ufuk, nihai sınır | Göz eriminin bittiği yer ile gök ve yerin temas çizgisi | Kesin |
| Latince | Horizon, fines, ambitus | Sınır hattı, görüş çevresi | Yunanca horizondan ödünç alınan terim görüşü sınırlayan daireyi tam karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Horizon, vista, expanse | Ufuk, görüş açısı, enginlik | Horizon kavramı hem fiziksel sınırı hem bilgi ufkunu tam olarak verir | Kesin |
| Almanca | Horizont, Gesichtskreis | Ufuk, görüş çemberi | Bilgi ve algı çeperini kuşatıcı şekilde karşılar | Kesin |
| Fransızca | Horizon, confins | Ufuk, sınır boyları | Mekanın bittiği ve uzandığı nihai sınırı ifade eder | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْآفَاقِ | Dış alem, evrenin nesnel sahası | İnsanın kendi iç dünyasının (أَنفُس) karşısında yer alan makrokozmos, kâinat ayetleri (Fussilat 41:53) |
| بِالْأُفُقِ الْأَعْلَىٰ | Göğün en yüce sınırı | Cebrail'in peygambere ilk göründüğü yüce, yüksek ve kuşatıcı semavi makam (Necm 53:7) |
| بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ | Apaçık, berrak ufuk çizgisi | Vahiy elçisinin apaçık, hiçbir şüpheye yer bırakmayacak biçimde tecelli ettiği ufuk (Tekvîr 81:23) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Afak ve enfüs delili | Allah'ın varlığı ve birliğine dış dünyadaki kozmolojik delillerle (آفاق) insanın iç yapısındaki deliller (أنفس) üzerinden ulaşılması | Dış, nesnel ve kozmik alem alanı |
| Fıkıh | Afakî (mîkat dışından gelen) terimi | Hac ve umre menasikinde, belirlenen mikat sınırlarının dışından gelen mükelleflerin hukuki statüsü | Harem ve mikat sınırlarının ötesindeki uzak bölgeler |
| Tefsir | Rüyet ve vahiy tecellisi | Necm ve Tekvîr surelerinde Hz. Peygamber’in vahiy meleğini ufukta bizzat kendi suretinde görmesinin mahiyeti | Meleğin gök ile yer arasındaki bütün görüş sahasını doldurması |
| Hadis | Mirac ve nüzul rivayetleri | Cebrail’in gök ile yer arasını kaplayacak ve ufku bütünüyle dolduracak şekilde görülmesi | İdrak sınırlarını kuşatan azamet ve açıklık |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin tecelli alanı | Ontolojik sınır | Gayb ile şehadet alemi arasındaki irtibat hattı | Vahiy şehadet alemine ufuk çizgisinden girer | Güçlü |
| İlmi | Bilgi felsefesi | Epistemolojik çeper | Gözlem ve deneyin ulaştığı nesnel dış evren | Bilgi iç duyumdan dış evrene yönelerek kemale erer | Güçlü |
| Siyasi | Jeopolitik yayılım | Hakimiyet ve egemenlik sahası | İktidarın meşruiyet ve etki sınırlarının genişlemesi | Bir nizamın kendi merkezinden uzak coğrafyalara açılması | Muhtemel |
| İktisadi | Ticaret ve pazar alanı | Dış pazar, küresel dolaşım | Mal ve sermayenin yerel sınırları aşarak uzak bölgelere akması | Üretimin uzak pazarlarla buluşma kapasitesi | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Olay ufku ve asimptot | Fizikte bir gözlemcinin bilgi edinebileceği nihai ışık/zaman sınırı; matematikte bir eğrinin sonsuzda yaklaştığı teğet hat | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anlama ufku (Gadamer hermeneutiği) | İnsanın tarihsel, kültürel ve zihinsel sınırlarının yeni bir metin veya gerçeklikle karşılaşarak genişlemesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece gün batımı veya doğumunun izlendiği estetik bir manzara çizgisine veya sıradan bir dünya coğrafyasına indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın iç yapısının (أنفس) zıddı olarak bütün bir makrokozmik dış dünyayı ve vahiy meleğinin göründüğü metafizik geçiş eşiğini kuşatan anlam |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Afak ayetlerini sadece tarihsel fetihler veya görsel gökyüzü manzarası sanarak Kur'an'ın evrensel kozmolojik ve epistemolojik delil sistemini daraltmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin indiği eşiği (şehadet ile gayb arası) ve Allah’ın varlığına götüren dış deliller sahasını tanımlayan anahtar bir kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Vahyin ilk tecelli anlarını anlatan necm ve tekvîr sureleri ile tevhidin delillerini afak-enfüs dengesinde sunan mekanik/kozmolojik ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahyin gizli, belirsiz veya sübjektif bir kuruntu olduğu iddiasını çürüterek, onun apaçık ufukta gerçekleşen nesnel bir müşahede olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYeryüzü ile gökyüzünün göz eriminde birleşir gibi göründüğü en uzak dairesel çevre hattı, çadır eteği ve gerilmiş derinin çeperi.
- Soyut anlamBilginin, algının ve varlığın ulaştığı nihai sınır, kâinatın nesnel dış sahası ve gayb ile şehadet arasındaki tecelli eşiği.
- Sistematik karşılıkİnsan bilincinin içsel derinliği (أنفس) ile kâinatın dışsal enginliği (آفاق) arasındaki epistemolojik ve ontolojik tamamlayıcılık.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde gözlemcinin veya insanın idrak alanını, bu alanın nihai dış sınırını temsil eder. merkezinde gözlemci ve yarıçapı olan genişleyen görüş/bilgi küresini, nesnel dış alemi, ise bu iki alanın arakesitinde oluşan nihai ufuk hattını simgeler. Formül, bilginin ve görüşün sonsuza uzanan sınırda () nesnel gerçeklikle temas ederek ufku oluşturduğunu ifade eder.