فقه

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ف-ق-ه6 sîga, 30 mücavir kök, 20 ayet, 12 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.وحديَفْقَهُوهُأذنيَفْقَهُوالِيَتَفَقَّهُوابعضفقهقلبخلفتَفْقَهُونَوقرنَفْقَهُشددنفرقومقول

KökSîga 6Ayet 20Sure 12Mücavir 30

▶ Ağı aç (3B)

فقه

ف - ق - ه

KÖK
  • 20 geçiş
  • 20 ayet
  • 6 sîga
  • 12 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: Kavrarlar

Notlarım

Sözlükler(12)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR886 harf
باب الهاء والقاف والفاء معهما ف ه ق، ف ق ه مستعملان فقط فهق: الفَهْقَةُ: عظم عند فائق الرأس، مُشْرفٌ على اللّهاة، وهو العظمُ الذي يَسْقُطُ على اللَّهاةِ فيقال: فُهِقَ الصّبيُّ. قال: قد يَجَأُ الفَهْقَةَ حتّى تَنْدَلِقْ أي: يَجَأُ القفا حتى تَسْقُطَ الفَهْقَةُ من باطن. والفَهَقُ: اتّساعُ كلِّ شيءٍ يَنْبُعُ منه ماءٌ أو دمٌ. نقول: انفهقتِ الطّعنةُ وانفهقت العين، وأرضٌ تَنْفهِقُ مياهاً عِذاباً.
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR312 harf
الفِقْهُ: الفهمُ. قال أعرابيٌّ لعيسى بن عمر: "شَهِدْتَ عليك بالفِقْهِ". تقول منه: فَقِهَ الرجلُ، بالكسر. وفلانٌ لا يَفْقَهُ ولا يَنْقَهُ. وأفْقَهْتُكَ الشيء. ثم خُصَّ به عِلْمُ الشريعة، والعالِمُ به فَقيهٌ، وقد فَقُهَ بالضم فَقاهَةً، وفَقَّهَهُ الله. وتَفَقَّهَ، إذا تعاطى ذلك. وفاقَهْتُهُ، إذا باحثتَه في العلم.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR3.735 harf
باب الهاء والقاف مع الفاء فهق ، فقه : ( مستعملان ) . بِعَارِي النَّوَاهِقِ صَلْتِ الجبي نِ يَسْتَنُّ كالتَّيْس ذي الحُلَّبِ فهق : قال الليث : الفَهْقَةُ : عظمٌ عند فائِق الرأس ، مشرفٌ على اللَّهاة ، وهو العظم الذي يسقط على اللَّهاة فيقال : نُهِقَ الصبيّ ، وقال رؤبة : قد يَجَأُ الفَهْقَةَ حتى تَنْدَلِقْ أي : يَجَأُ القفا حتى تسقط الفهْقَةُ من باطن . ثعلب عن ابن الأعرابيّ الفَهْقَةُ : مَوْصِلُ
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR4.657 harf
(باب الفاء والقاف وما يثلثهما) (فقم) الفاء والقاف والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اعوجاج وقلة استقامة. من ذلك الأمْرُ الأفْقَمُ، هو الأعوج. والفَقَم: أن تتقدَّمَ الثَّنايا السُّفلى فلا تقَعَ عليها العُليا. وهذا هو أصل الباب: وزعم أبو بكر([1]) : أنَّ الفَقَم الامتلاء. يقال: أصاب من الماء حَتَّى فَقِمَ، هو أصل الباب. فإن كان هذا صحيحاً فهو أيضاً من قياسه. (فقه) الفاء والقاف والهاء أصلٌ واحد صحيح، يدلُّ
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR497 harf
- الفقه: هو التوصل إلى علم غائب بعلم شاهد، فهو أخص من العلم. قال تعالى: ﴿فما لهؤلاء القوم لا يكادون يفقهون حديثا﴾ [النساء/78]، ﴿ولكن المنافقين لا يفقهون﴾ [المنافقون/7]، إلى غير ذلك من الآيات، والفقه: العلم بأحكام الشريعة، يقال: فقه الرجل فقاهة: إذا صار فقيها (قال السرقسطي: فقهت عنك فقها: فهمت، وفقه فقها: صار فقيها، وفقهت الرجل: غلبته في الفقه. انظر: الأفعال 4/48؛ والمثلث للبطليوسي 2/344)، وفقه
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR510 harf
ف ق ه افقه عني ما أقول لك وقال أعرابيّ لعيسى بن عمر‏:‏ شهدت عليك بالفقه أي بالفهم والفطنة وفي الحديث‏:‏ ‏"‏ من أراد الله به خيراً فقّهه في الدين ‏"‏ وفقّهت فلاناً كذا وأفقهته إياه‏:‏ فهّمته ففقهه وتفقّهه وقال عمر لجرير بن عبد الله‏:‏ كنت سيداً في الجاهلية وفقيهاً في الإسلام وما كنت فقيهاً ولقد فقهت فقاهة‏.‏ وتقول‏:‏ فلان بيّن الفراهه في أبواب الفقاهه‏.‏ وفحل فقيه‏:‏ عالم بذوات الضّبع وذوات
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR2.849 harf
الفِقْهُ: العلم بالشيء والفهمُ له، وغلبَ على عِلْم الدين لسِيادَتِه وشرفه وفَضْلِه على سائر أَنواع العلم كما غلب النجمُ على الثُّرَيَّا والعُودُ على المَنْدَل؛ قال ابن الأَثير: واشْتِقاقهُ من الشَّقِّ والفَتْح، وقد جَعَله العُرْفُ خاصّاً بعلم الشريعة، شَرَّفَها الله تعالى، وتَخْصيصاً بعلم الفروع منها. قال غيره: والفِقْهُ في الأَصل الفَهْم. يقال: أُوتِيَ فلانٌ فِقْهاً في الدين أَي فَهْماً فيه. قال
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR264 harf
* ف ق ه * * الفِقْهُ * الفهم وقد * فَقِهَ * الرجل بالكسر * فِقْهاً * وفلان لا يفقه ولا ينقه و * أفْقَهْتُهُ * الشيء هذا أصله ثم خص به علم الريعة والعالم به * فَقِيهٌ * وقد * فَقُهَهُ * الله * تفقِيهاً * و * تَفَقَّهَهَ * إذا تعاطى ذلك و * فاقَهَهُ * باحثه في العلم
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR2.726 harf
( الفِقْهُ ، بالكَسْرِ : العِلْمُ بالشَّيْءِ . ( وفي الصِّحَاحِ : ( الفَهْمُ لَهُ : ) يُقالُ : أُوتِيَ فلانٌ فِقْهاً في الدِّينِ : أَيْ فَهْماً فِيهِ . ( والفِقْهُ : ( الفِطْنَةُ . قالَ الْجَوْهَرِيُّ : قَالَ أَعْرَابِيٌّ لِعِيسَى بنِ عُمَرَ : شَهِدْتُ عَليك بالفِقْهه . وفي حديثِ سَلْمَان : أَنَّهُ نَزَلَ على نَبَطِيَّةِ بالعِرَاقِ ، فَقَالَ : هل هنا مكانٌ نَظِيفٌ أُصَلِّي فيه ؟ فَقَالت :
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR5.695 harf
فَقِهَ 1 فَقِهَ ذ , aor. فَقَهَ , (S, Msb, K, &c.,) inf. n. فِقْهٌ, the verb being like عَلِمَ and the inf. n. like عِلْمٌ, in measure and in meaning, (TA,) or فَقَهٌ; (JK; [and the same seems to be implied in the Msb and the K;]) and فَقُهَ; (Msb, K;) He had, or possessed, what is termed فِقْهٌ, meaning understanding, (S, K,) and knowledge, and intelligence, and especially knowledge of the law
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.159 harf
فَقَهَ فَقَهَ U ( n. ac. فَقْه 1 ), a. Surpassed, excelled in knowledge, learning. فَقِهَ فَقِهَ A ( n. ac. فَقَه 4 ), a. Was learned in jurisprudence. b. Was learned, erudite, wise. c. ( n. ac. فِقْه 2 ), Understood, comprehended. فَقُهَ فَقُهَ U ( n. ac. فَقَاْهَة 22t ), a. see ( فَقِهَ ) ( a ), ( b ). فَقَّهَ فَقَّهَ II , a. Taught, instructed, made to understand. b. Taught
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR10.370 harf
فقه فَقِهَ - يَفْقَهُ - تَفَقَّهَ - يَتَفَقَّهُ فَقِهَ - يَفْقَهُ + كائن + شيئاً: يدرك ويعي ويفهم معنى ما يسمع ويرى: يحول المعلومات المستقبلة من معلومات رمزية غير مترابطة، إلى معلومات مترابطة ذات معنى، حيث يتم تجميع وإدماج الرموز الصوتية والبصرية ضمن مجموعات، ينظر إليها كمعنى أو معاني، مثلاً تتحول الرموز الصوتية المتقطعة إلى كلمة، والقطع
Tamamını oku

Sîgalar(6)

Mücavir kökler30 mücavir (168 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. قلب

    7 ortak ayet · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır

  2. وقر

    3 ortak ayet · Kayadaki çukur demektir

  3. كنن

    3 ortak ayet · Okların konduğu kap demektir

  4. نفر

    3 ortak ayet · Avcılıkta veya savunmada oluşturulmuş çatışma grubu, sonra…

  5. أذن

    4 ortak ayet · Kulak demektir

  6. طبع

    2 ortak ayet · Ağaç, taş gibi şeylerin üzrini çentmek için kullanılan taş…

  7. قوم

    7 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir

  8. كود

    2 ortak ayet · Neredeyse o

  9. صرف

    2 ortak ayet · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…

  10. خلف

    3 ortak ayet · Half : Ense demektir

  11. وحد

    3 ortak ayet · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…

  12. قول

    9 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

Geçtiği ayetler(20)

Sîga sayfası: يَفْقَهُونَ
  1. … مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمَا لِهَؤُلَاءِ الْقَوْمِ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا

    KavrarlarNerede olursanız olun, sağlam kaleler içinde dahi olsanız ölüm sizi bulacaktır. İman etmeyenlere bir iyilik gelirse: Bu, Allah’tandır. Bir kötülük erişirse de: Bu senin yüzündendir, derler. De ki: Hepsi Allah tarafındandır. Bunlara ne oluyor ki hiçbir sözü anlamaya yanaşmıyorlar?

  2. … بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ

    KavrarlarDe ki: Üstünüzden ve altınızdan size azab göndermeye, sizi fırka fırka yapıp kiminizin hıncını kimine tattırmaya Kadir olan O’dur. Bak; onlar iyice anlasınlar diye ayetlerimizi nasıl açıklıyoruz.

  3. وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ

    KavrarlarVe O’dur; sizi bir tek nefisten yaratmış olan. Sonra bir karar yeri, bir de emanet yeri vardır. Ayetlerimizi, anlayan bir kavim için uzun uzadıya açıkladık.

  4. … لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ …

    KavrarlarAndolsun ki; Biz cinn ve insanlardan bir çoğunu cehennem için yarattık. Onların kalbleri vardır; anlamazlar, gözleri vardır; görmezler, kulakları vardır; duymazlar. Onlar; hayvanlar gibidirler, hatta daha da sapıktırlar. İşte onlar; gafillerin kendilerdir.

  5. … يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ

    KavrarlarEy Peygamber; mü’minleri savaşa teşvik et. Eğer sizden sabreden yirmi kişi bulunursa; ikiyüz kişiyi mağlup ederler. Eğer sizden yüz kişi bulunursa; küfretmiş olanlardan binini mağlup ederler. Çünkü onlar, anlamazlar güruhu dur.

  6. … الْحَرِّ قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ

    KavrarlarAllah’ın peygamberine muhalefet için geri kalanlar, oturup kalmalarına sevindiler. Allah yolunda mallarıyla, canlarıyla cihad etmek hoşlarına gitmedi. Bu sıcakta savaşa çıkmayın, dediler. De ki: Cehennem ateşi daha sıvaktır. Keşke bilselerdi.

  7. رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ

    KavrarlarGeri kalanlarla birlikte oturmaya razı oldular. Kalblerine mühür vurulmuştur onların. Bu yüzden onlar iyice anlamazlar.

  8. وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ

    KavrarlarBir sure indiği zaman; birbirlerine bakarlar ve: Sizi bir kimse görüyor mu? der, sonra dönüp giderler. Allah, onların kalblerini döndürmüştür. Çünkü onlar, anlamazlar güruhudur.

  9. حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمَا قَوْمًا لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا

    KavrarlarEn sonunda iki dağın arasına varınca; orada hemen hemen hiç bir söz anlamayan bir kavme rastladı.

  10. … مِنْ قَبْلُ فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنَا بَلْ كَانُوا لَا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلًا

    KavrarlarSiz, ganimetleri almak için gittiğinizde; geride bırakılanlar diyeceklerdir ki: Bırakın, biz de arkanıza düşelim. Onlar, Allah’ın kelamını değiştirmek isterler. De ki: Bize uymayacaksınız. Allah, daha önce böyle buyurmuştur. Size; hayır, bizi çekemiyorsunuz, diyeceklerdir. Hayır onlar, pek az anlayan kimselerdir.

Sîga sayfası: لِيَتَفَقَّهُوا

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökفقه
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerفهم, علم, عقل, فطن
Zıt Kökجهل
Çekirdek Özet 1Bir şeyin üzerindeki örtüyü yararak veya açarak ardındaki maksada, iç mantığa ve ince hakikate ulaşma
Çekirdek Özet 2Zahiri ifadenin, sesin veya olgunun ötesine geçip muradı ve gayeyi kalple kavrama yetisi
Çekirdek Özet 3Görünen veriden görünmeyen ilkeye (şahidden gaibe) intikal eden derinlikli kavrayış sistemi
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca fıkıh ilminin terim anlamı olan fer'î amelî hükümlerle sınırlamak veya salt zihinsel kuru bilgiyle özdeşleştirmek

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
فقYarma, delme, kabuğunu çatlatıp açma ve içindekini dışarı çıkarma; nitekim فقأ gözü patlatıp yarmayı, فقح çiçeğin tomurcuğunu açmasını, فقر omurgayı delip yarmayı, فقد bütünlükten bir parçanın yarılarak ayrılıp yitmesini ifade ederهAçma eylemini somut maddeden zihinsel ve kalbî idrake yöneltir; kapalılığı ve kapalılığın getirdiği engeli kaldırarak sözün ve varlığın saklı gayesini idrake açar

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
فAğız; söz, açıklık, kenarİfadenin, kelamın ve dışa vurulan zahirî verinin başlangıç noktası
قUfuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınırİnce bir noktaya odaklanma, delip geçme, sınırları ve özü ayırt etme
هKollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefesİçte saklı olanın açığa çıkması, hayretle idrak etme ve görünür kılınma
فقهSözün ve kabuğun içinden ince bir odaklanmayla geçerek hakikati nefes gibi apaçık kılmaZahirî sözün veya verinin kabuğunu yarıp içindeki ince manayı ortaya çıkarma hareketi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir şeyin yarılması ve açılması (eş-şakku ve'l-feth); ayrıca devenin dişisinin gebe olup olmadığını veya çiftleşme arzusunu dış belirtilerinden anlayan tecrübeli ve ferasetli erkek deve için فحل فقيه denmesi
Cahiliye şiiri kullanımıCahiliye döneminde kök, bir sözün veya durumun künhüne vakıf olma ve ince işaretleri kavrama anlamında kullanılmıştır; nitekim bedevî Arap kullanımında bir durumu tecrübeyle derinden kavrayan kimse hakkında فَقِهَ ibaresi yerleşik bir şahittir
Erken Arapça kullanımİbnü'l-Esîr ve Lisânü'l-Arab'ın kaydettiği üzere kökün aslı yarma ve açmadır (اشتقاقه من الشق والفتح); Hz. Ömer'in Cerîr b. Abdillâh'a hitaben Câhiliye'de seyid, İslâm'da ise kavrayış sahibi olduğunu belirtirken kullandığı فَقِهْتَ فَقَاهَةً ifadesi erken dönemin belirgin şahididir

Kaynak Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Maqāyīs al-Lugha.

Sami etimolojik katman

Arapça فقه kökü, Sami dillerinde yarma, açma ve delme semantiğini taşıyan ikili فق çekirdeğine dayanır. Bu çekirdek, Güney ve Batı Sami kollarında fiziksel bir kabuğun çatlaması ve açığa çıkması anlamını korurken, Arapçada içe nüfuz etme ve bir meselenin künhüne varma şeklinde semantik bir soyutlama kazanmıştır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında aynı ikili kökten türeyen biçimler (örneğin Aramice p-q-ʿ kökünde görülen çatlama, yarılma) fiziksel yırtılma ve ortaya çıkma eylemlerini ifade eder. Arapçada son harf olan ه sesinin eklenmesiyle eylem, nesnenin fiziksel olarak parçalanmasından çok, sözün ve fikrin kapalılığının giderilmesi, iç yüzünün 'yarılıp' aydınlatılması yönünde özelleşmiştir. Erken Sami kök yapılarında zihinsel melekelerin çoğunlukla fiziksel bir eylemin (ayırma, yarma, bağlama) metaforlaşmasıyla teşekkül ettiği kuralı burada da geçerlidir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Maqāyīs al-Lugha.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönفق kök ailesi (فقأ, فقح, فقر, فقد)Çekirdeğin taşıdığı yarma ve açığa çıkarma niteliği, zihnin kapalı bir manayı yarıp açması şeklinde idrak alanına aktarılmıştırKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiBatı ve Güney Sami yarma/çatlatma kökleri (Aramice p-q-ʿ vb.)Fiziksel bütünlüğü bölüp açma semantiği ortak kök tabanına işaret eder; idrak manası Arapçada özgünleşmiştirGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik p-k / p-q yarıntı ve açıklık biçimleriErken tabakada kabuğun kırılması, çiçeğin açması gibi doğal eylemlerle bağlantılı kök ailesiMuhtemel

Kaynak Lisān al-ʿArab, Gesenius, David Cohen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
فقهAnlamlıBir şeyin iç yüzünü kavrama, idrak etmeZahiri yarıp batınî manaya ve maksada ulaşmaHedef kök; Kur'an'da geçer
فهقAnlamlıKabın veya suyun dolup taşması, genişlemeBir hacmin sınırlarını aşacak derecede dolması ve açılmasıOrtak çekirdek; Kur'an'da geçmez
قفهAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilir
قهفAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilir
هفقAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilir
هقفAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilir

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
فقهMerkezDerin idrak ve kavrayışSözün ve olgunun arkasındaki gaye ve inceliği yarıp çıkarmaZahirden batına, sebepten maksada uzanan kavrayış
فهمKomşuZihinsel alma ve kavramaBir hitabın ilk duyulduğunda zihne intikal eden manasıKalbin ilk algılayışı; فقه kadar derin irtibat ve tahkik içermeyebilir
علمKomşuBir şeyi olduğu hal üzere kesin bilmeNesnenin veya hükmün gerçekliğine muttali olma genel haliKapsayıcı genel bilgi; فقه bilginin maksadına ve çıkarımına odaklıdır
عقلKomşuZihni tutma, bağlama ve korumaNefsi heva ve yanlıştan alıkoyarak muhakeme etmeBilgiyi eyleme bağlama ve frenleme; فقه ise iç manayı açmadır
فطنKomşuSezgi ve uyanıklıkİpucundan hareketle gizli olanı süratle fark etmeKeskin zekâ ve zihnî çeviklik; فقه ise metodik bir vukuftur
جهلZıtBilgisizlik, şuursuzluk ve kabalıkHakikatin künhünden habersiz olma ve kavrayışsızlık haliHem bilginin hem de basiret ve derin idrakin yokluğu

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
Arapçaفقهİnce ve derin kavrayışBir şeyin mahiyetine ve sözün asıl maksadına vakıf olmaKesin
LatinceIntellectus, Jurisprudentia, PerspicaciaDerin anlama, hukukî basiret, sezgiIntellectus kavramın içini okumayı (intus legere), prudentia ise basireti karşılar; dinî derinliği kısmen dışarıda bırakırGüçlü
İngilizceDeep understanding, insight, discernment, jurisprudenceDerin kavrayış, basiret, nüfuz edişInsight ve discernment zihnin derinliğini tam verir; kanun ve şeriat ilmi boyutu jurisprudence kelimesiyle karşılanırGüçlü
AlmancaTiefes Verständnis, Einsicht, Scharfsinnİçgörü, derin idrak, basiretEinsicht iç yüzü görme boyutunu, Verständnis genel anlamayı karşılar; fıkhî terimleşmeyi tek başına yansıtmazGüçlü
FransızcaPénétration d'esprit, entendement, discernementZihnin derine işlemesi, kavrayışPénétration engeli aşarak manaya nüfuz etmeyi çok iyi ifade eder; amelî-dinî boyutu ayrıca açıklama gerektirirGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lalande Vocabulaire technique et critique de la philosophie.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
يَفْقَهُونَ / يَفْقَهُوهُKalbî ve vicdanî idrakin yokluğu; hakikatin gayesini anlayamamaİnkârcıların ve münafıkların ayetleri dinleseler de kalplerindeki örtü sebebiyle muradı kavrayamamaları; Nisâ 4:78, En'âm 6:25, Enfâl 8:65, Münâfikûn 63:7
تَفْقَهُونَVarlığın ve kozmik düzenin ontolojik tesbihini idrak edememeİnsanın sınırlı duyusal algısının, eşyanın kendi lisanıyla yaptığı ibadeti çözemeyişi; İsrâ 17:44
لِيَتَفَقَّهُواDinin özünü, hükümlerin hikmetini ve gayesini öğrenmek için derinleşmeToplumsal eğitim, bilinçlenme ve ümmetin dinî kavrayışını sağlamak üzere sorumluluk alma bağlamı; Tevbe 9:122
نَفْقَهُSözün muhtevasını ve ileri sürdüğü mantığı kabul etmeme / kavrayamamaŞuayb'ın kavminin, peygamberin tebliğ ettiği ahlakî ve iktisadi nizamın maksadını reddetmesi; Hûd 11:91
يَفْقَهُواMuhatabın konuşulan sözü bütün derinliği ve maksadıyla anlamasıHz. Mûsâ'nın tebliğ görevinin başında dilindeki düğümün çözülmesini niyaz etmesi bağlamı; Tâhâ 20:28

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİman-marifet ilişkisi ve kalbin idrak fonksiyonuفقه kökünün salt akıl yürütme mi yoksa kalbî basiret ve hidayetle açılan bir kavrayış mı olduğu; nitekim Ebû Hanîfe'nin inanç esaslarını el-Fıkhu'l-ekber olarak adlandırmasıAkideyi ve varoluşsal gayeyi kavramayı sağlayan en üst idrak mertebesi
FıkıhŞer'î-amelî hükümlerin tafsilî delillerden çıkarılmasıKavramın lügat anlamı olan her türlü derin anlayıştan, ıstılahta yalnızca fürû-i fıkıh ve hukukî hüküm istinbatına tahsis edilmesiMüctehidin naslardan amelî hükümleri illet ve hikmet bağı kurarak çıkarması
TefsirMuhatabın kalbindeki perdeler (ekinneh) ve fıkıh engeliİnkârcıların 'anlamayışlarının' biyolojik veya zihinsel gerilik değil, ahlakî ve iradî bir kapalılık olduğu tespitiAyetlerin maksadına, ibret ve öğüt boyutuna nüfuz edebilme kabiliyeti
HadisHayrın ölçüsü ve dinde derin kavrayış sahibi kılınma'Allah kime hayır dilerse onu dinde fakih kılar' nebevî beyanında fıkhın, dinin ruhunu ve nizamını bir bütün olarak özümseme anlamına gelmesiİlmin amele, basirete ve hikmete dönüşmüş derinleşme hali

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVahyin gayesini ve şeriatın maksatlarını anlamaMakâsıd idrakiNasların harfî lafzına takılmayıp dinin ruhunu, adaleti ve hikmeti hayata taşımaLafızcılığı aşarak ilahî iradenin muradını kavrayan dinî bilinçKesin
İlmiVeriden bilgiye, bilgiden hikmete geçiş yöntemiEpistemik derinlik ve nüfuzŞahidden gaibe, parçadan bütüne geçerek tümevarım ve istinbat yapmaOlaylar arasındaki nedensellik ve mantık örüntüsünü kurma yetisiKesin
SiyasiToplumsal yapıyı ve güç dengelerini analiz etmeStratejik basiret ve siyaset idrakiDüşmanın veya toplumun sosyolojik durumunu doğru tahlil ederek yönetmeEnfâl 8:65 ayetinde inkârcıların siyasi ve askerî hezimeti kavrayışsızlıklarına bağlanırGüçlü
İktisadiMülkiyet, ticaret ve kaynak dağılımının mantığını kavramaİktisadi bilinç ve takdir yetisiRızkın ve iktisadi gücün asıl sahibini bilip kaynakları adil yönetmeMünâfikûn 63:7 ayetinde hazinelerin Allah'a ait olduğunu fıkhedemeyen dar bakış eleştirilirGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerGürültü içindeki sinyali ayrıştırma (signal-to-noise ratio) ve derin örüntü tanıma (deep pattern recognition)Yüzeydeki rastgele veya karmaşık verinin (kabuğun) filtrelenerek altındaki temel matematiksel fonksiyonun veya düzenleyici kanunun çekilip çıkarılmasıGüçlü
Beşeri bilimlerYorumbilimsel döngü (hermeneutik daire) ve derin yapı analiziMetnin veya insan eyleminin yalnızca dış görünüşüne (fenomen) değil, arkasında yatan niyet, anlam dünyası ve sosyo-kültürel bağlama nüfuz edilmesiKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiفقه kökünü yalnızca şeklî, hukuki, katı ilmihal kurallarına ve fetva mekanizmasına indirgeyerek Kur'an'daki varoluşsal, ahlakî ve kalbî derin idrak boyutunu bütünüyle dışarıda bırakmak
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da kök, kainatın tesbihini duymaktan (İsrâ 17:44) insan ilişkilerindeki psikolojik bariyerleri aşmaya (Tâhâ 20:28), siyasi-askerî analizden (Enfâl 8:65) imanın kalbe kök salmasına kadar uzanan çok boyutlu bir anlama ve kavrama kapasitesidir
Yanlış anlamanın doğuracağı hataDin ile hayat arasındaki rabıtanın kopması; Kur'an'ın kalbe ve şuura hitap eden derin kavrayış çağrısının yerine şekilperest ve ruhsuz bir hukukçuluk anlayışının ikame edilmesi

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an, insanın hakikate yabancılaşmasını zekâ geriliğiyle değil, 'fıkhetmeme' yani kalbin üzerindeki gaflet ve kibir örtüsüyle açıklar; kök, bilginin amele ve şuura dönüşüm anahtarıdır
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?İnkârcı ve münafık karakterinin çözümlendiği ayetlerde, kainatın ontolojik ibadetini anlatan kozmolojik ayetlerde ve dinin öğrenilip topluma aktarılmasını emreden tebliğ/cihad ayetlerinde
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?'Anladım ama amel etmiyorum' veya 'biliyorum ama değişmiyorum' şeklindeki yapay zihnî ayrımları yıkar; gerçek kavrayışın kalbe, vicdana ve hayata tesir eden bütüncül bir idrak olduğunu gösterir

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir örtünün veya kabuğun yarılarak açılarak altındaki gizli ve değerli cevherin ortaya çıkarılması.
  • Soyut anlamİşitilen sözün, görülen delilin veya yaşanan tecrübenin dış yüzeyini aşarak ardındaki ilahî maksadı, ahlakî ilkeyi ve hikmeti kalple idrak etme.
  • Sistematik karşılıkZahirî veriyi derin yapay bağlamıyla birleştiren, tümel hikmete ulaştıran dinamik epistemolojik intikal.
  • LaTeX modeliF:X→  σ  Y  ⟹  ker⁡(σ)=∅veyaF(x)=lim⁡n→∞∑i=1n∇f(xi) Sade sembolik ifadeyle: F={x∈S∣ψ(x)∩μ(x)≠∅} veya doğrudan soyut hareket modeli: F=ϕ∘π(X)  ⟹  H
  • LaTeX açıklamasıBurada X dış dünyadaki lafız, ayet veya duyusal olguyu; π zahiri kabuğu yaran ve öze odaklanan algısal işlemi; ϕ iç mantığı ve hikmeti çıkaran derin basiret fonksiyonunu; H ise ulaşılan hakikat ve gayeyi temsil eder. Formül, dış girdinin (X) kabuğunun kırılarak içindeki mana cevherinin (H) elde edilmesini sembolize eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ف