جهل
ج - ه - ل
KÖK- 24 geçiş
- 24 ayet
- 9 sîga
- 13 sözlük
Cehl fokurdayıp kaynayan kazan demektir. Genç hayvan veya insanın yerinde duramayıp hareket etmesinden bilgisizlik anlamına gelmiştir. Çevresinde dağlar görülmeyen düz yerdir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Cehl fokurdayıp kaynayan kazan demektir. Genç hayvan veya insanın yerinde duramayıp hareket etmesinden bilgisizlik anlamına gelmiştir. Çevresinde dağlar görülmeyen düz yerdir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.315 harfباب الهاء والجيم واللام معهما
هج ل، ه ل ج، ج ه ل، ل ه ج، ج ل ه مستعملات
هجل:
الهَجْلُ: كالغائط مطمئنّ مَوْطِئُهُ صُلْب، منفرجٌ بين الجبال. قال:
يَدَعُ الرِّمالَ دكادِكاً وهِجالا
والهَوْجَلُ: المفازة البعيدة، وقول الشاعر:
الهَوْجَلُ المتعسِّفُ
من جَعَلَ المُتَعسِّف فاعلاً فهو الدّليلُ، ومن جعلَهُ مفعولاً فهو المَفازةُ.
هلج:
الهَلِيلَج: من الأَدْوِية، الواحدة بالهاء.
جهل:
الجهلُ: نقيض
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR479 harfالجَهْلُ: خِلاف العلم. وقد جَهِلَ فلانٌ جَهْلاً وجَهالَةً. وتَجاهَلَ، أي أرى من نفسه ذلك وليس به. واسْتَجْهَلَهُ: عدَّهُ جاهِلاً، واستخفّه أيضاً. والتَجْهِيلُ: أن تنسبه إلى الجَهْلِ. والمَجْهَلَةُ: الأمر الذي يحملك على الجَهْلِ ومنه قولهم: الولد مَجْهَلَةٌ. والمَجْهَلُ: المفازةُ لا أعلامَ فيها. يقال: ركبتها على مَجْهولِها. وقولهم: كان ذلك في الجاهِلِيَّةِ الجَهْلاءِ، هو توكيد للأوّل يُشتَقُّ له
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR7.674 harfه ج ل
هجل ، هلج ، جهل ، جله ، لهج : مستعملة .
هجل : قال الليث : الهَجْل كالغائط يكون مُنفرجاً بين الجبال مطمئناً موطئه صُلْب .
وقال أبو عبيد : الهَجْلُ : المطْئن من الأرض .
شمر عن ابن الأعرابي : الهَجْلُ : ما اتسع من الأرض وغَمض .
وقال أبو النَّجم :
والخَيْلَ يَرْدِينَ بهَجْلٍ هاجِل
فَوارطاً قُدَّامَ زَحْفٍ رافلِ
وماءٌ مُهْجَل ومُسْجَل : إذا كان مُضَيَّعاً مُخَلّى .
وقال غيرُه : الهَجْل والهَبْر
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.257 harf(باب الجيم والهاء وما يثلثهما)
(جهو) الجيم والهاء والحرف المعتل يدلُّ على انكشافِ الشَّيء. يقال أجْهَتِ السّماءُ، أقلَعَتْ. ويقال خِباءٌ مُجْهٍ لا سِتْر عَليه. وجهِيَ البيتُ يَجْهَى، إذا خَرِبَ؛ وهُوَ جاهٍ. ويقال إن الجَهْوَةَ السَّهُ مكشوفةً.
(جهد) الجيم والهاء والدال أصلُهُ المشقَّة، ثم يُحمَل عليه ما يقارِبُه. يقال جَهَدْتُ نفسي وأجْهَدت والجُهْد الطَّاقَة. قال الله تعالى: {والَّذِينَ لاَ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR848 harf- الجهل على ثلاثة أضرب:
- الأول: وهو خلو النفس من العلم، هذا هو الأصل، وقد جعل ذلك بعض المتكلمين معنى مقتضيا للأفعال الخارجة عن النظام، كما جعل العلم معنى مقتضيا للأفعال الجارية على النظام.
- والثاني: اعتقاد الشيء بخلاف ما هو عليه.
- والثالث: فعل الشيء بخلاف ما حقه أن يفعل، سواء اعتقد فيه اعتقادا صحيحا أو فاسدا، كمن يترك الصلاة متعمدا، وعلى ذلك قوله تعالى: {قالوا: أتتخذنا هزوا؟ قال: أعوذ بالله أن
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR905 harfج ه ل
فلان جهول وقد جهل بالأمر.
وجهل حق فلان.
وهو يجهل على قومه: يتسافه عليهم.
قال: ألا لا يجهلن أحد علينا فنجهـل فوق جهل الجاهلينا وفـي مثـل: " كفـى بالشـك جهـلاً " وكـان ذلـك فـي الجاهليـة الجهـلاء وهي القديمة.
وجهل صاحبه: رماه بالجهل.
واستجهله: عده جاهلاً.
وتجاهل: أرى من نفسه أنه جاهل.
وجاهله: سافهه.
ورأيـت منهمـا مجاملـه ثـم انقلبـت مجاهله.
"
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.147 harfالجَهْل: نقيض العِلْم، وقد جَهِله فلان جَهْلاً وجَهَالة، وجهِلَ عليه. وتَجَاهل: أَظهر الجَهْل؛ عن سيبويه. الجوهري: تَجَاهَل أَرَى من نفسه الجَهْل وليس به، واسْتَجْهَله: عَدَّه جاهِلاً واسْتَخَفَّه أَيضاً. والتجهيل: أَن تنسبه إِلى الجَهْل، وجَهِل فلان حَقَّ فلان وجَهِلَ فلان عَلَيَّ وجَهِل بهذا الأَمر. والجَهَالة: أَن تفعل فعلاً بغير العِلْم. ابن شميل: إِن فلاناً لَجَاهِل من فلان أَي جاهِلٌ به.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR302 harf* ج ه ل * * الجَهْلُ * ضد العلم وقد * جَهِلَ * من باب فهِم وسلِم و * تَجَاهَل * أرى من نفسه ذلك وليس به و * اسْتَجْهَلَهُ * عدّه جاهلا واستخفه أيضا و * التَّجْهِيلُ * النسبة إلى الجهل و * المَجْهَلةُ * بوزن المرحلة الأمر الذي يحمل على الجهل ومنه قولهم الولد مجهلة و * المَجْهَلُ * المفازة لا أعلام فيها
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.743 harfجهله، كسمعه، جهلا وجهالة: ضد علمه. وقال الحرالي: الجهل: التقدم في الأمور المنبهمة بغير علم. وقال الراغب: الجهل على ثلاثة أضرب: الأول: هو خلو النفس من العلم، وهذا هو الأصل، وقد جعل ذلك بعض المتكلمين معنى مقتضيا للأفعال الخارجة عن النظام، كما جعل العلم معنى مقتضيا للأفعال الجارية على النظام. والثاني: اعتقاد الشيء بخلاف ما هو عليه. والثالث: فعل الشيء بخلاف ما حقه أن يفعل، سواء اعتقد فيه اعتقادا
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR7.027 harfجهل
جهل جاهل جهل A she-camel that is accustomed to cast her young (S, A) in an imperfect state. (TA.)
جَهِلَ
1 جَهِلَ جاهل جهل ; (S;) and جَهِلَهُ, (Sh, Msb, K,) and جَهِلَ بِهِ (JK) [and مِنْهُ (see جَاهِلٌ)]; aor. جَََهَ , (K,) inf. n. جَهْلٌ and جَهَالَةٌ (S, Msb, K) and جُهُولِيَّهٌ; (TA;) He was ignorant; (S;) he was characterized by جَهْل in any of the senses assigned to this word below:
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.146 harfجَهِلَ
جَهِلَ A ( n. ac. جَهْل 1 , جَهَاْلَة 22t ),
a. Was ignorant; was in ignorance of.
b. Was foolish, stupid.
c. [ 'Ala ], Showed his ignorance in.
جَهَّلَ
جَهَّلَ II ,
a. Accused of ignorance.
جَاْهَلَ
جَاْهَلَ III ,
a. Acted in a silly or foolish manner with.
تَجَاْهَلَ
تَجَاْهَلَ VI ,
a. Feigned ignorance.
اِسْتَجْهَلَ
اِسْتَجْهَلَ X ,
a. Reckoned, considered ignorant.
b.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok17.787 harfجهل
جَهِلَ - يَجْهَلُ - جَهالَة - جَاهِل - جَاهِليْن - جَهُوْل - جَاهِلِيّ - جَاهِلِيَّة
جَهِلَ - يَجْهَلُ + كائن + شيئاً أو أمراً: لا يعلم الآن، ولم يسبق له أن علم شيئاً أو أمراً: لا يعلم ولا يعرف ولم يُخْبَر ولم يتهيأ له فرصة لاكتساب العلم سابقاً عن أمر أو شيء
جَهَالَة: على وزن " فـَعالة: اسم فعل مبالغة من " جَهِلَ - يَجْهَلُ ": الجهل
Sîgalar(9)
- الْجَاهِلِينَCahiller(الْفَاعِلِينَ)×6
- الْجَاهِلِيَّةِCahillik(الْفَاعِلِيَّةِ)×4
- بِجَهَالَةٍCehaletle beraber(بِفَعَالَةٍ)×4
- تَجْهَلُونَBilmiyorsunuz(تَفْعَلُونَ)×4
- الْجَاهِلُونَCahiller(الْفَاعِلُونَ)×2
- الْجَاهِلُCahil(الْفَاعِلُ)×1
- جَاهِلُونَCahiller(فَاعِلُونَ)×1
- جَهُولًاCahil(فَعُولًا)×1
- يَجْهَلُونَBilmiyorlar(يَفْعَلُونَ)×1
Mücavir kökler46 mücavir (173 toplam)
- عرض
4 ortak ayet · Ön dişler demektir
- سلم
4 ortak ayet · “Süllem” merdiven demektir
- قوم
8 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir
- توب
3 ortak ayet · Eveye yuva demektir
- بغي
3 ortak ayet · Buğa boğa demektir
- عمل
5 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- قول
11 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- سأل
3 ortak ayet · “Sehl” ova demektir
- طوع
3 ortak ayet · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
- أهل
3 ortak ayet · Hilal yeni ay demektir
- أمر
4 ortak ayet · Murar acı bir ağacın adıdır
- أله
13 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
Geçtiği ayetler(24)
وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ
CahillerHani, bir de Musa kavmine: Allah, herhalde bir sığır boğazlamanızı emrediyor, demişti. Onlar: Sen bizimle alay mı ediyorsun, demişlerdi. Musa da: Ben cahillerden olmaktan Allah’a sığınırım, demişti.
… شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْجَاهِلِينَ
CahillerEğer onların yüz çevirmeleri sana ağır geliyorsa; yeri delmeğe ve göğe merdiven dayamaya gücün yetmiş olsaydı; onlara bir ayet gösterirdin. Şayet Allah dileseydi; onları hidayet üzerinde birleştirirdi. Sakın bilgisizlerden olma.
خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ
CahillerSen; affı tut, ma’rufu emret ve cahillerden yüz çevir.
قَالَ يَانُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ
CahillerBuyurdu ki: Ey Nuh; o senin ailenden değildir. Çünkü kötü bir iş işlemiştir. Öyleyse bilmediğin şeyi Benden isteme. Cahillerden olmaman için sana öğüt veriyorum.
قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ
CahillerDedi ki: Rabbım, zindan bana bunların beni davet ettiklerinden daha iyidir. Eğer Sen, bunların tuzaklarını benden uzaklaştırmazsan; onlara meyleder, cahillerden olurum.
وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ
CahillerVe boş söz işittikleri zaman ondan yüz çevirirdiler. Bizim işlediklerimiz bize, sizin işledikleriniz sizedir. Selam olsun size, biz cahilleri aramayız derler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جهل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سفه, حمق, غفل |
| Zıt Kök | علم |
| Çekirdek Özet 1 | Rüzgârın dalı titretmesi, közün karıştırılması ve alâmeti bulunmayan ıssız arazide yönün yitirilmesi gibi hafiflik, sarsıntı ve kararsızlık hareketi |
| Çekirdek Özet 2 | Salt enformasyon eksikliğinden öte, nefsin dürtülerine kapılarak gerçeğe ve aklın icaplarına aykırı, taşkın ve fevri davranış sergileme |
| Çekirdek Özet 3 | Vahiy ve rasyonel bilginin kurucu otoritesinden koparak heva, kabile asabiyeti ve keyfî dürtülere dayalı bir ahlak ve nizam kurma eğilimi |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca okuma yazma bilmeme veya malumat eksikliğine indirgeyerek Kur'an'ın ahlaki, hukuki ve eylemsel taşkınlık eleştirisini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جه | Dışa vurma, kabarma, ortaya çıkma ve taşkınlık hareketi; nitekim جهد kökünde gücün son sınırına kadar dışa vurulması, جهر kökünde sesin ve sözün alenileşmesi, جهز kökünde donanımın ortaya çıkarılması ve جهم kökünde hoşnutsuzluğun surata yansıması bu çekirdekle kurulur | ل | Temel taşkınlık ve kabarma hareketini zihinsel hafiflik, fevrilik, sebat yoksunluğu ve nefsin dengesizce kımıldaması yönünde daraltarak davranışsal ve zihinsel istikrarsızlığa dönüştürmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | İtici bir kuvvetle harekete geçme, bir yükü veya baskıyı taşıyıp sevk etme yönelimi |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Aniden görünür olma, heyecanla dışarı fırlama ve kontrolsüz bir dışavurum hali |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Hareketi belirli bir amaca veya hedefe doğru sevk etme, dürtme ve sürükleme |
| جهل | İçsel bir dürtü ve kontrolsüz bir itici güçle harekete geçen enerjinin, ölçü ve istikametten yoksun kalarak taşkın bir hafiflikle eyleme dönüşmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Şiddetli rüzgârın taze dalı sarsıp titretmesi ve yerinden oynatması (استجهلت الريح الغصن), kor halindeki ateşi harlamak için karıştırmaya yarayan tahta değnek (مجهل) ve üzerinde yol izi, tepe veya taş gibi belirleyici hiçbir işaret bulunmayan tehlikeli ve ıssız çöl (مجهل) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairi Amr b. Külsûm muallakasında kökü hilm karşıtı fevrilik, saldırganlık ve öfkeyle haddi aşma anlamında kullanmıştır: ألا لا يجهلن أحد علينا فنجهل فوق جهل الجاهلينا / Nâbiğa ez-Zübyânî ise kökü hevanın ve hatıraların insanı sarsıp hafifliğe sevk etmesi anlamında zikreder: دعاك الهوى واستجهلتك المنازل وكيف تصابي المرء والشيب شامل |
| Erken Arapça kullanım | İslam öncesi ve erken dönem kullanımında kavram bilgi yokluğundan çok ağırbaşlılık, sabır ve temkin manasındaki حلم kavramının zıddı olarak kabile taassubu, kışkırtmaya kapılma, sefihlik ve nefsin kontrolsüz taşkınlığı için kullanılmıştır |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça جهل kökü, Sami dil ailesi içerisinde özellikle Güney ve Merkezi Sami zemininde ahlaki, psikolojik ve eylemsel bir boyuta genişleyerek kendine özgü güçlü bir semantik derinlik kazanmıştır. Batı Sami dillerinde (İbranice ve Ârâmîce/Süryanice) Arapçadaki bu üçlü harf çatısı doğrudan birebir eşsesli bir kökle genel cehaleti karşılamaktan ziyade, bu semantik matris İbranicede kaba, temkinsiz ve basiretsiz davranışı niteleyen köklerle temsil edilir. Kökün ilksel semantik çekirdeğinde yer alan sarsılma, hafiflik, yerinde duramama ve işaret taşları bulunmayan bir arazide pusulasız kalma imgesi, Arap dilinde hem zihnin kesin bilgiden mahrum kalması durumunu hem de nefsin rasyonel denetimi yitirerek kabarmasını birleştiren ortak bir eksen kurmuştur. Dolayısıyla kök, kadim Sami mirasından devraldığı kararsızlık ve hafiflik tabakasını, bedevi çöl tecrübesi ve kabile çatışmaları zemininde toplumsal bir taşkınlık ve bilisizlik kategorisine dönüştürmüştür.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Rüzgârın dalı oynatması ve işaretsiz çöl zemininden türeyiş | Fiziksel sarsılma ve yönsüzlük hali, nefsin hafifliğine ve temkinsiz hareketine, oradan da gerçeğe uygun bilgi ve eylemden yoksunluğa evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Çevre Sami dillerindeki kavramsal karşılıklar | Akraba Sami dillerinde doğrudan birebir fonetik eşdeğer yerine akılsızlık, kaba davranış ve zihinsel körlük bildiren paralel morfemlerle semantik matris paylaşımı görülür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve doğrudan türemiş bir kökdeş veri tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lane’s Lexicon, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جهل | Anlamlı | Sarsılmak, hafiflik, bilgisizlik | Hedef kök; bilginin veya hilmin zıddı olarak hafiflik ve taşkınlık göstermek | Kur'an'da geçer |
| جله | Anlamlı | Açığa çıkmak, alnın açılması | Başın ön tarafındaki saçın dökülüp derinin açıkta kalması, örtünün kalkması | Hedef kökle açığa çıkma ve örtüsüz kalma yönünden ortak çekirdek paylaşır; Kur'an'da geçmez |
| هجل | Anlamlı | Geniş ve çukur arazi, aylaklık | Ağaçsız alçak vadi; hedefsizce ve başıboş biçimde dolaşmak veya uyumak | Sarsıntı ve yönsüzlük yönünden hedef kökle anlamsal irtibat taşır; Kur'an'da geçmez |
| هلج | Anlamlı | Hezeyan, karışıklık, sayıklama | Uyku ile uyanıklık arasında tutarsız sözler sarf etmek, zihnin bulanması | Akli denetimin ve berraklığın yitimi açısından hedef kökün zihinsel boyutuna yakındır; Kur'an'da geçmez |
| لجه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiş, kullanımına rastlanmamıştır | Kur'an'da geçmez |
| لهج | Anlamlı | Düşkün olmak, dilin alışması | Bir söze veya nesneye aşırı düşkünlük gösterip durmaksızın onunla meşgul olmak, dil alışkanlığı | İçsel bir dürtünün dışa vurumu bakımından جه çekirdeğiyle temas eder; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جهل | Merkez | Bilgisizlik, hafiflik ve fevrilik | Bilgi yokluğuyla birlikte nefsin temkinsizce kabarıp gerçeğe aykırı davranması | Eylemin hem idrak hem de ahlak planındaki dengesizliğini ve haddi aşmasını ifade eder |
| سفه | Komşu | Akıl zayıflığı ve basiretsizlik | جهل taşkınlık ve bilgi yokluğunu içerirken, سفه daha çok değer bilmeme, yararsız ve aptalca tasarrufta bulunma hafifliğidir | Maddi veya manevi menfaati heba eden zihinsel ve ahlaki yetersizlik |
| حمق | Komşu | Zihinsel idrak kusuru | جهل öğrenmeyle veya nefis terbiyesiyle giderilebilirken, حمق doğuştan gelen veya yerleşikleşen yapısal kavrayış bozukluğudur | Doğru hedefi yanlış araçlarla gerçekleştirmeye çalışma gafleti |
| غفل | Komşu | Dikkatsizlik ve habersizlik | جهل doğrudan bilmeme veya bile bile fevri davranma iken, غفل bilinen bir şeyin dikkatten kaçması veya terk edilmesidir | İdrak araçları devredeyken dikkatin dağılması sonucu uyanık olmama durumu |
| علم | Zıt | Kesin bilgi ve kavrayış | جهل kökünün zihinsel boyuttaki tam zıddı olup bir şeyi hakikati ve deliliyle bilme halidir | Varlık ve hadiselerin gerçeğine uygun, şüpheden arınmış sağlam idrak |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جهل | Bilgisizlik, fevrilik, hafiflik | Hem zihinsel enformasyon eksikliğini hem de hilm yoksunluğundan kaynaklanan taşkınlığı kapsar | Kesin |
| Latince | Ignorantia / Insolentia | Bilgisizlik / Kibirli taşkınlık | Ignorantia kökün salt bilgi eksikliğini karşılarken, insolentia ve temeritas kavramları kibre dayalı taşkın eylem boyutunu verir | Güçlü |
| İngilizce | Ignorance / Folly / Impetuousness | Cehalet / Akılsızlık / Fevrilik | Ignorance yalnızca zihinsel bilmeme durumuna tekabül eder; Kur'an'daki ahlaki ve eylemsel meydan okuma folly ve impetuousness ile tamamlanır | Güçlü |
| Almanca | Unwissenheit / Torheit | Bilgisizlik / Budalalık ve taşkınlık | Unwissenheit teknik ve zihinsel veri noksanlığını, Torheit ise basiret yoksunu yıkıcı eylemleri ve akılsızca direnişi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Ignorance / Déraison / Présomption | Cehalet / Akıldışılık / Haddini aşma | Ignorance epistemik eksikliği, déraison ve présomption ise ahlaki ve rasyonel ölçüleri hiçe sayan taşkın tutumu ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Bilgi eksikliği ve gerçeğin künhüne varamama | Sırf bilgi yokluğu ve durumu bilmeme | İffetinden dolayı kimseden istemeyen yoksulların halini bilmeyen kimse bağlamında yer alır; Bakara 2:273 |
| Heva ve öfkeye kapılarak akılsızca ve sefihçe davranma | Hilm karşıtlığı, tahammülsüzlük ve taşkınlık | İbadet ve şeriat teklifleriyle alay etme veya kaba muamele karşısında müminlerin takınması gereken vakarlı tutum bağlamında; Bakara 2:67, A'râf 7:199, Hûd 11:46, Furkân 25:63, Kasas 28:55 |
| Anlık zafiyet ve basiretsizlikle günaha sürüklenme | Hatanın akıbetini hesap edememe ve pişmanlık | Amelin sonucunu idrak edemeden günah işleyip ardından hemen tevbe edenlerin veya araştırmadan hüküm verenlerin hali; Nisâ 4:17, En'âm 6:54, Nahl 16:119, Hucurât 49:6 |
| İslam öncesi şirke ve kabile taassubuna dayalı kuralsız düzen | Cahiliye zihniyeti, asabiyet ve keyfîlik | Vahyin getirdiği adalet ve sükûnet nizamına karşı şirk toplumunun ürettiği zan, hüküm, teberrüc ve hamiyet asabiyeti bağlamında; Âl-i İmrân 3:154, Mâide 5:50, Ahzâb 33:33, Fetih 48:26 |
| İnsanın varlıktaki sınırlarını aşan cüretkârlığı ve aceleciliği | Taşıyamayacağı yükün sorumluluğunu hesapsızca üstlenme | Varlık hiyerarşisinde göklerin ve yerin çekindiği ilahi emaneti insanın yüklenmesindeki zafiyet ve pervasızlık; Ahzâb 33:72 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Marifetullah ve itikadi sorumluluk | Kulun Allah'ı bilmemesi mazeret sayılır mı; cehl-i basit ile inatçı inkârı doğuran cehl-i mürekkep ayrımı | Bilgi yokluğundan ziyade gerçeğe aykırı itikat ve zihinsel sapma |
| Fıkıh | Hukuki ehliyet, hata ve mazeret nazariyesi | Dâru'l-İslam veya Dâru'l-harpte şer'i hükümleri bilmemenin cezai ve hukuki sorumluluğu düşürüp düşürmeyeceği | Hukuki ve cezai müeyyidelerin tatbikinde kusur derecesini belirleyen bilgisizlik |
| Tefsir | Cahiliye kavramı ve nebevi davet | Ayetlerde geçen جهل kökenli kelimelerin müşriklerin ahlaki kabalıkları ve vahye karşı kibriyle irtibatlandırılması | Bilgisizlikten çok hilm erdeminden yoksunluk, serkeşlik ve vahye karşı inat |
| Hadis | Bireysel ahlak ve kriz anlarında nefsani tepki | Müminin öfkelendiğinde, oruçluyken veya sataşmaya uğradığında hilm ile mukabele etmesi gerekliliği | Şiddet, kabalık, bağırıp çağırma ve taşkın nefsani dürtülere teslim olma |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve şeriat rehberliği | Heva ve zanna dayalı sapma | Tevhit nizamının karşısında kurgusal ilahlar ve keyfî tabular üretme | İlahi rehberlikten koparak insanın kendi nefsani dürtülerini dinleştirmesi halidir | Kesin |
| İlmi | Hakikat arayışı ve epistemoloji | Kanıtsız zan ve temelsiz kanaat | Rasyonel ve vahiy temelli delili reddedip önkabullerle hareket etme | Doğrulanabilir kesin bilginin yerine zihinsel hafiflik ve dogmatizmin ikame edilmesidir | Kesin |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve meşruiyet | Kabile asabiyeti ve keyfî tahakküm | Adalet ve liyakat ilkelerini çiğneyip güç merkezli baskı düzeni kurma | Kurumsal hukukun yerini zorbaca dürtülerin ve kabile taassubunun almasıdır | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve piyasa ahlakı | Spekülatif hırs ve ölçüsüz tüketim | Haksız kazanç, israf, gösteriş (teberrüc) ve sözleşmelerde garar | Kaynakların rasyonel ve ahlaki kullanımından sapılarak savurganlıkla heba edilmesidir | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Düzensizlik artışı ve kontrolsüz titreşim (Entropi) | Fiziksel ve termodinamik sistemlerde enerji yoğunluğunun ölçülebilir bir yörünge izlemek yerine kaotik biçimde dağılması ve dalın rüzgârda kontrolsüzce salınması gibi sistemin sükûnetini kaybetmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normsuzluk ve anomik taşkınlık (Anomi) | Sosyolojide birey veya toplulukların hukuki ve ahlaki referans çerçevelerini yitirerek ortak normlara karşı kural tanımaz ve dürtüsel eylemlere yönelmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramın yalnızca okuryazar olmama, formel eğitimden geçmeme veya ansiklopedik enformasyon eksikliği şeklinde salt zihinsel bir kusur olarak anlaşılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, bilginin bulunmayışından ziyade, elde bilgi olsa dahi nefsin hevasına, öfkesine ve kabile hamiyetine yenik düşerek adalete aykırı davranmayı, yani hilmin terkini kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cahiliye döneminin ve müşrik tavrının yalnızca ilkel bir bilgisizlik çağı sanılmasına yol açar; böylece modern dönemdeki yüksek enformasyona sahip fakat vahiyden ve ahlaki hilmden yoksun mütekebbir sistemlerin Kur'an'ın cehalet eleştirisinin tam merkezinde yer aldığı gerçeği perdelenir |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın muhatap olduğu toplumun zihniyet kodlarını niteleyen Cahiliye kavramını ve müminin ahlaki donanımının temeli olan hilm ve vakar vasfını doğru kavramak için anahtar role sahiptir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin kavimleriyle olan tartışmalarında, müminlerin kaba muameleler karşısındaki ahlaki duruşunu belirleyen ayetlerde ve İslam öncesi şirk düzeninin yasama, inanç ve yaşam tarzı pratiklerinin eleştirildiği pasajlarda |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bilgi sahibi olmanın ahlaki ve hukuki olgunluk için tek başına yeteceği yanılgısını düzeltir; rasyonel veya vahiyle desteklenmeyen, nefsin dürtüleriyle amele dönüşen her türlü taşkınlığın bilgi iddiası taşısa bile kökensel bir cehalet olduğunu gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamRüzgârın kamçılamasıyla dalın titreşip sarsılması, kor ateşin değnekle altüst edilmesi ve işaret taşından yoksun bir arazide pusulasız kalıp dengenin yitirilmesi halidir.
- Soyut anlamZihnin kesin bilgiden mahrum kalması veya bilinen gerçeğe rağmen nefsin hafiflik, öfke ve kibre kapılarak denetimsiz, kuralsız ve haddi aşan eylemler sergilemesidir.
- Sistematik karşılıkVahiy, akıl ve hilm dengesinden koparak ferdî veya içtimai planda heva, hamiyet ve keyfîlik esasına dayanan kuralsızlık düzeninin hâkim kılınmasıdır.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde davranıştaki cehalet ve taşkınlık şiddetini, içsel veya dışsal tahrikle açığa çıkan kontrolsüz enerjiyi, nefsin bencil dürtülerini ve hevayı temsil eder. Paydada yer alan hakikate dair kesin bilgiyi, ise nefsi zapt eden vakar, sabır ve ağırbaşlılığı simgeler. Bilgi ve hilm sıfıra yaklaştıkça veya heva çarpanı kontrolsüzce büyüdükçe ortaya çıkan eylemsel sapma () maksimum düzeye ulaşır.