فهم
ف - ه - م
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Hemen onu anlamasını sağladık
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR208 harfباب الهاء والميم والفاء معهما
ف ه م مستعمل فقط فهم: فَهِمْتُ الشَّيء فَهَماً وفَهْماً عَرَفْتُه وعَقَلْتُه، وفهّمتُ فلانا وأَفْهَمْتُه: عَرَّفْته، وقرأ ابن مسعود: فأفهمناها سليمان. ورجلٌ فَهِمٌ: سريع الفَهْم.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR167 harfفَهِمْتُ الشيء فَهْماً وفَهامِيَةً: علمته. وفلانٌ فَهِمٌ. وقد اسْتَفْهَمَني الشيء فأفْهَمْتُهُ، وفَهَّمْتُهُ تَفْهيماً. وتَفَهَّمَ الكلامَ، إذا فَهِمَهُ شيئاً بعد شيء.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR209 harfه ف م
فهم
استعمل من وجوهه :
فهم : قال الليث : يقال : فهمتُ الشيء : أي عقَلْتُه وعَرَفته وفَهَّمتُ فلاناً وأفْهمتُه ورجلٌ فهِم : سريعُ الفَهم ، ويقال : فَهْم وفَهَمٌ وتفهَّمْتُ المعنى : إذا تَكَلّفْتَ فَهْمَه .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR2.030 harf(باب الفاء والهاء وما يثلثهما)
(فهج) الفاء والهاء والجيم كلمة. يقال إنَّ الفَيْهَج: الخَمْر. وأنشَدوا:
ألا يا اصْبَحينا فَيْهَجاً جدرية *** بماءِ سحابٍ يسبق الحقَّ باطلي([1])
(فهد) الفاء والهاء والدال يدلُّ على جِنْس من الحيوان، ثم يُستعار. فالفهد معروف، والجمع فُهود. ويقال فَهدَ الرَّجُل: غَفَل عن الأُمور، شُبِّه بالفَهد.
وفي حديث أُمِّ زَرع([2]) : "إِنْ دخَل فَهِدَ، وإنْ خرجَ أَسِدَ".
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR281 harf- الفهم: هيئة للإنسان بها يتحقق معاني ما يحسن، يقال: فهمت كذا، وقوله: ﴿ففهمناها سليمان﴾ [الأنبياء/79]، وذلك إما بأن جعل الله له من فضل قوة الفهم ما أدرك به ذلك؛ وإما بأن ألقى ذلك في روعه، أوبأن أوحى إليه وخصه به، وأفهمته: إذا قلت له حتى تصوره، والاستفهام: أن يطلب من غيره أن يفهمه.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR184 harfف ه م
تقول: من لم يؤت من سوء الفهم أتى من سوء الإفهام وقلّ من أوتي أن يفهم ويُفهم ورجل فهم: سريع الفهم ولا يتفاهمون ما يقولون.
وتقول: من جزع من الاستبهام فزع إلى الاستفهام.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR452 harfالفَهْمُ: معرفتك الشيء بالقلب. فَهِمَه فَهْماً وفَهَماً وفَهامة: عَلِمَه؛ الأخيرة عن سيبويه. وفَهِمْت الشيء: عَقَلتُه وعرَفْته. وفَهَّمْت فلاناً وأَفْهَمْته، وتَفَهَّم الكلام: فَهِمه شيئاً بعد شيء. ورجل فَهِمٌ: سريع الفَهْم، ويقال: فَهْمٌ وفَهَمٌ. وأَفْهَمه الأَمرَ وفَهَّمه إياه: جعله يَفْهَمُه. واسْتَفْهَمه: سأَله أن يُفَهِّمَه. وقد اسْتعفْهَمَني الشيءَ فأَفْهَمْته وفَهَّمْته تفهيماً.
وفَهْم:
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR210 harf* ف ه م * * فَهِمَ * الشيء بالكسر * فَهْما * و * فَهَامةً * أي علمه وفلان * فَهِمٌ * و * اسْتَفْهَمَهُ * الشيء * فَافْهَمَهُ * و * فَهَّمَهُ تفهِيما * و * تَفَهَّمَ * الكلام فهمه شيئا بعد شيء و * فَهْمٌ * قبيلة
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.085 harf| | ( فَهِمَهُ ، كَفَرِحَ فَهْمًا ) ، بِالفَتْحِ ، ( ويُحَرَّكُ | وهِيَ أَفْصَحُ ، وفَهَامةً ) ، وهَذهِ عن سِيبَوَيْهِ ، | ( ويُكْسَرُ وفَهَامِيَةً ) ، كَعَلانِيَةً : أَيْ ( عَلِمَهُ | وعَرَفَهُ بالقَلْبِ ) فيه إشارةٌ إلى الفَرْق بَيْنَ | الفَهْم والعِلْم ، فإنَّ العِلْمَ مُطْلَقُ الإدْرَاكِ ، | وأَمَّا الفَهْمُ فَهُو سُرْعَةُ انْتِقَالِ النَّفْسِ مِنَ | الأمُورِ الخَارِجِيَّة إلى غَيْرِهَا ،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.061 harfفَهِمَهُ
1 فَهِمَهُ ذ , aor. فَهَمَ , inf. n. فَهْمٌ (S, Msb, K, &c.) and فَهَمٌ, (Msb, K,) which is the more chaste, (K,) but the former is a dial. var. [more] extensively obtaining, or, as some say, it is a subst. used as an inf. n., (Msb,) and فَهَامِيَةٌ (S, K) and فَهَامَةٌ and فِهَامَةٌ, (K,) He understood it, or knew it with the mind; he apprehended its meaning; syn. عَقَلَهُ, (JK,) and
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.047 harfفَهِمَ
فَهِمَ A ( n. ac. فَهْم 1 , فَهَم 4 , فَهَاْمَة 22t , فِهَاْمَة 23t , فَهَامِيَة ),
a. Understood, comprehended.
فَهَّمَ
فَهَّمَ II , أَفْهَمَ IV ,
a. Made to understand, comprehend; taught, instilled into.
تَفَهَّمَ
تَفَهَّمَ V ,
a. Understood by degrees.
b. Endeavoured to understand.
تَفَاْهَمَ
تَفَاْهَمَ VI ,
a. see V (b) .
اِنْفَهَمَ
اِنْفَهَمَ VII ,
a. Was made to
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR5.492 harfفهم
فََهِمَ - يَفْْهَمُ - فَهَّمَ - يُفَهِّمُ
فََهِِمَ - يَفْْهَمُ + كائن + أمراً: يعلم لماذا كان ذلك: الفهم هو استنتاج واستخراج علاقة مخفية وغير ظاهرة بين المعلومات الواردة في قضية من القضايا، والتي بسببها تتقرر وتنتج الأحكام أو النتائج
فَهَّمَ - يُفَهِّمُ: على وزن " فَعَّل " من " فََهِمَ - يَفْْهَمُ ": جعله " يَفْْهَمُ " على وجه التكرار
Mücavir kökler12 mücavir (13 toplam)
- داود
1 ortak ayet · Davut
- سليمان
1 ortak ayet · Süleyman
- طير
1 ortak ayet · “Tayr” kuş demektir
- سخر
1 ortak ayet · Sahr kayalık sahadır
- جبل
1 ortak ayet · Dağ anlamındadır
- سبح
1 ortak ayet · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
- فعل
1 ortak ayet · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
- مع
1 ortak ayet · Beraber
- حكم
1 ortak ayet · Gem demektir
- أتي
1 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- علم
1 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir
- كون
1 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
Geçtiği ayetler(1)
فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلًّا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فَاعِلِينَ
Hemen onu anlamasını sağladıkBiz bu hükmü hemen Süleyman’a belletmiştik. Her birine hüküm ve ilim verdik. Davud ile birlikte tesbih etsinler diye dağları ve kuşları buyruk altına aldık. Bunları yapanlar Bizdik.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فهم |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | علم, عقل, فقه, درك |
| Zıt Kök | عمه |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin iç yüzünü, kastını ve derin anlamını zihinde ve kalpte tam olarak kavrama |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi lütuf ve özel kavrayış yetisiyle hükmün hakikatine ve en uygun çözüme vakıf kılınma |
| Çekirdek Özet 3 | Bilginin sadece ezberlenmesi veya kaydedilmesi değil, problem çözücü bağlamsal kavrayışa dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Anlamayı salt zihni bir ezber veya mekanik bilgi düzeyiyle karıştırıp tikel olaylardaki hikmetli kavrayış boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فه | Ağızdan çıkan ses, nefes ve dışa vurum; zihinsel duraklama ve arayış hali | م | Toplama ve kuşatma bildiren harfin eklenmesiyle, dağınık ipuçlarını toplayıp zihinde anlamlı bir bütün haline getirme ve kavrama anlamı doğmuştur |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız | Sözün, ifadenin ve dışa vurulan işaretlerin algılanması |
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Dikkat kesilme, idrakin uyanması ve meselenin özünün açığa çıkması |
| م | Su | Çokluk, derinlik ve dağınık unsurların zihinsel bir hazzede toplanıp birleşmesi |
| فهم | Ağızdan çıkan işaret ve sözlerin dikkatle karşılanıp zihinsel derinlikte toplanarak kavranması | İfade edilen veya gözlemlenen bir durumun iç anlamına nüfuz ederek bütünü kavramak |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kalbin ve zihnin bir nesneyi, sözü veya durumu iç yüzüyle kavraması; kapalı bir durumun idrak tarafından çözümlenmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap şiirinde ve kabile adlandırmalarında zekâ, kavrayış ve intikal sürati anlamında bir vasıf olarak kullanılmıştır; nitekim kabile atası olarak bilinen فهم ismi bu kökten türemiştir |
| Erken Arapça kullanım | Klasik lügatlerde bir kimsenin sözün veya halin hakikatine süratle intikal etmesi; bir şeyi kalben bilip tasavvur etmesi şeklinde tanımlanmıştır |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Arapça فهم kökü, klasik sözlük geleneğinde kalple bilmek ve idrak etmek anlamıyla kayıtlıdır. Sami dilleri genelinde doğrudan sesdeş bir kök olarak geniş bir yayılım göstermekten ziyade, Arapçanın iç gelişimi içinde zihinsel kavrayış ve özel idrak yetisini niteleyen özgün bir fiil olarak yerleşmiştir. İbranice ve Süryanice gibi kuzeybatı Sami dillerinde bu kavram alanı daha çok bin (kök: בין) veya sekel (kök: שכל) kökleriyle karşılanırken, Arapçada فهم kökü bilginin sadece dışsal kabullerine değil, doğrudan durumun anlamına ve maksadına nüfuz etme boyutuna tahsis edilmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir durumun veya sözün manasını kalple yakalama | Geniş anlamlı bilme kavramından ayrışarak tikel durumlardaki kavrayış süratine işaret eder | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Arapçada özelleşmiş semantik yapı | Diğer Sami dillerinde kavramsal karşılıkları bulunsa da kök formu ağırlıklı olarak Arapçada sabitleşmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin dışında doğrudan bir bağ tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فهم | Anlamlı | Bir şeyin özünü ve kastını kavramak | Kalbin ve aklın bir manayı kuşatması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فمه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| هفم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| همف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| مفه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| مهف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فهم | Merkez | Kavrama ve idrak | Bir meselenin özüne, maksadına ve derin hikmetine doğrudan nüfuz etme | Özel bir durumdaki en doğru çözümü veya manayı kavrama |
| علم | Komşu | Genel bilgi ve biliş | Genel mahiyette bilme; hakikate mutabık kesin inanç | Kapsamı en geniş olan biliş düzeyidir |
| عقل | Komşu | Bağ kurma ve denetleme | Zihnin bilgiyi bağlaması, tutması ve insanı hatadan alıkoyması | Ahlaki ve mantıksal sınırlama gücü taşır |
| فقه | Komşu | Derin anlayış | Sözün ve delillerin arkasındaki gizli maksatları çıkarma | Çaba ve istinbat yoluyla elde edilen kavrayıştır |
| درك | Komşu | Erişme ve yakalama | Bir nesnenin veya mananın son sınırına ulaşıp onu bütünüyle ihata etme | Sezgi veya takip sonucu idrake varma |
| عمه | Zıt | Şaşkınlık ve körlük | Zihnin ve basiretin yönünü bütünüyle kaybetmesi hali | Hakikati ve doğru hükmü görememe durumu |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فهم | Bir şeyin kastını ve özünü kavramak | Bilginin içselleştirilip maksadın idrak edilmesini ifade eder | Kesin |
| Latince | Intellectus, Comprehensio | İçini okuma, zihinde birleştirip kavrama | Nesnelerin veya ilkelerin arkasındaki anlam bağını çözme yönünü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Understanding, Comprehension | Anlama, derin kavrayış | Bilgiyi sadece alma değil, onunla muhakeme yürütebilme boyutunu karşılar | Kesin |
| Almanca | Verstehen, Begreifen | Kavramak, derinden anlamak | Olayın bağlamını ve amacını bütüncül olarak idrak etmeyi içerir | Güçlü |
| Fransızca | Compréhension, Entendement | Kavrama, anlama yetisi | Mantıksal ve bağlamsal kavrayışı ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Tefhîm (فَفَهَّمْنَاهَا) | İlahi ihsan ile hükmün iç yüzüne ve adil çözüme vakıf kılınma | Davud ve Süleyman peygamberlerin ekin davasındaki muhakemesi bağlamında (Enbiyâ 21:79) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İdrak ve lütuf teorisi | Anlayışın salt kesbî mi yoksa ilahi bir inayet ve tefhim eseri mi olduğu | İnsanın kavrayış ufkuna ilahi tevfîk ve hidayetin etkisi |
| Fıkıh | Hüküm çıkarma ve ictihad | İki farklı ictihaddan birinin isabetli çözüme daha yakın olması ve Süleyman örneği | Hükmün adaleti tesis eden en derin katmanına ulaşma |
| Tefsir | Peygamberlerin ilmi ve fazileti | Davud'un hikmet ve ilmine rağmen Süleyman'a bahşedilen özel kavrayışın niteliği | Nassın veya olayın arkasındaki maslahatın kavranması |
| Hadis | Sahabenin anlama düzeyi | İlim ehlinin Kur'an'dan ve rivayetlerden çıkardığı kavrayış yetisi | Hüküm ve fetvada isabet ettiren zihni meleke |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin ve hükümlerin maksadı | Makâsıdı kavrama | Şeriatın gayelerini idrak ederek literalizme düşmeyi engelleme | Dini kuralların lafzından maksadına geçişi sağlar | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve ictihad | Bağlamsal idrak | Ezberlenen malumatı problem çözen kavrayışa dönüştürme | Bilgiyi dogmatik olmaktan çıkarıp canlı kılar | Kesin |
| Siyasi | Yargı ve yönetim | Adil hüküm verme | Çatışan menfaatler arasında hakkaniyeti en üst düzeyde gözeten çözümü bulma | Yargısal krizleri hikmetle çözüme kavuşturur | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve tazminat | Telafi ve denge | Meydana gelen zararı hem hak sahibini memnun edecek hem zarar vereni ezmeyecek biçimde giderme | Tazminatta adil dengeyi kurar | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonel optimizasyon | Verilen kısıtlar altında en uygun çözümü ve parametreyi tespit etme | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hermenötik kavrayış | Metin veya olayların literal sınırlarını aşıp bağlamsal ve maksatsal anlamını yakalama | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Anlamayı sadece zihinsel enformasyon edinme veya metni sözlük anlamıyla çözme derekesine indirmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hükmün, olayın ve metnin arkasındaki adaleti ve maslahatı gerçekleştirecek ilahi inayet kaynaklı derin idrak |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bir meselede şekli hukuku uygulayıp hakikati ıskalamak; Davud'un meşru kararını mutlaklaştırıp Süleyman'ın getirdiği daha üstün çözümü kavrayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin ve hükümlerin şekli tatbikatın ötesinde derin bir kavrayış ve hikmet gerektirdiğini gösterdiği için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin yargı yetkisi, ictihad, ilahi ilim ve hüküm bağlamındaki kıssalarda (özellikle Enbiyâ 21:79) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bilgiyi sadece lafız ezberciliği sanan yaklaşımı düzeltir; farklı ictihadlar arasında daha kuşatıcı ve adil olanın değerini ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir işaretin, durumun veya sözün zihinsel ve kalbî merkezde toplanarak anlamının açığa çıkarılması.
- Soyut anlamBir hadisenin arkasındaki maksadı, adaleti ve hikmeti ilahi yardımla doğrudan yakalama melekesi.
- Sistematik karşılıkKuralların şekilci uygulanmasının ötesine geçerek en uygun çözümü tesis eden muhakeme ve hikmet kabiliyeti.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde karşılaşılan olayı ve verileri, olayın hukuki ve ahlaki bağlamını temsil eder. ilahi lütuf ve hikmetle desteklenmiş kavrayış melekisidir. fonksiyonu bu girdileri işleyerek ile gösterilen en adil, hikmete en uygun ve optimal çözüme ulaştırır.