أوه
أ - و - ه
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 12 sözlük
Evehe ah sesinden türetilmiştir. Ah çeken, yani üzüldüğü zaman insanın tabii olarak çıkardığı sesin fiilleştirilmiş şeklidir. Ah temenni için kullanılır. Elde edilemeyen bir şeyin üzüntüsü ile çıkarılır. Öf ise sıkıntıyı ve isyanı bildirir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءوه · اوه
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Evehe ah sesinden türetilmiştir. Ah çeken, yani üzüldüğü zaman insanın tabii olarak çıkardığı sesin fiilleştirilmiş şeklidir. Ah temenni için kullanılır. Elde edilemeyen bir şeyin üzüntüsü ile çıkarılır. Öf ise sıkıntıyı ve isyanı bildirir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.554 harfباب الثلاثي اللفيف من باب الهاء
الهاءُ حرفٌ هَشٌّ لَيِّنٌ قد يجيء خَلَفا من الأَلِف الّتي تُبْنَى للقَطْع.
هاء: ها بمعنى: خُذْ، فيه لغاتٌ للعرب معروفةٌ، ويُقال: ها يا رجلُ، وللرَّجُلَيْن: هاؤما، وللرِّجال: هاؤم. قال الله جلّ وعزّ في هذه اللّغة، لأَنَّ القرآنَ نَزَلَ بها: "فأمّا من أُوتيّ كتابَهُ بيمينه، فيقول: هاؤم اقرءوا كتابيه".
جاء في التَّفسير: أنَّ الرّجلَ من المؤمنين? يعْطَى كتابَهُ بيمينه،
باب الثلاثي اللفيف من باب الهاء الهاءُ حرفٌ هَشٌّ لَيِّنٌ قد يجيء خَلَفا من الأَلِف الّتي تُبْنَى للقَطْع. هاء: ها بمعنى: خُذْ، فيه لغاتٌ للعرب معروفةٌ، ويُقال: ها يا رجلُ، وللرَّجُلَيْن: هاؤما، وللرِّجال: هاؤم. قال الله جلّ وعزّ في هذه اللّغة، لأَنَّ القرآنَ نَزَلَ بها: "فأمّا من أُوتيّ كتابَهُ بيمينه، فيقول: هاؤم اقرءوا كتابيه". جاء في التَّفسير: أنَّ الرّجلَ من المؤمنين? يعْطَى كتابَهُ بيمينه، فإذا قرأه رأي فيه تبشيره بالجنّة، فيعطيه أصحابه فيقول: هاؤُم كتابي، أي: خذوه واقرءوا ما فيه لتَعْلَموا فَوْزي بالجنة. وهاء: حرفٌ يستعمل في المُنَاوَلَة، تقول: هاء، وهاك، مقصور، فإذا جئت بكاف المخاطبة قصرت ألف "هاك"، وإذا لم تجيء بالكاف مَدَدْتَ، فكانت المَدِّة في "هاء" خلفاً لكاف المخاطبة. وتقول للرّجل هاءَ، وللمرأة هائي، وللاثنين من الرِّجال والنّساء: هاؤما، وللرِّجال: هاؤم، وللنِّساء: هاؤنَّ يا نسوة بمنزلة: هاكُنَّ يا نسوةُ، لم يجيء شيء في كلام العرب يجري مجرى كاف المخاطبة غير هذه المدّة التي في وجوهها. وأما هذا وهاذاك، فإن الهاء فيهما دخلت للتَّنبيه، وكذلك ها في قولك: ها أناذا، وها هوذا، وها هم أولاء. لا يجوز: ها هم هؤلاء، لأن الهاء لا تعاد مرّتين، وكذلك جاءت ها للتَّنبيه في صدر قولك: ها هنا - فلو جاء في الشعر: هاثَمَّ وها هنالك اضطراراً جازولا يُتَكلَّمُ به. والهاء قبل الهمزة لا تُحْسُن إذا جاءت إلّا في أول بناء الكلمة، فإذا فُصل ما بينهما بحرف لازم حسنتا حيثُما وقعتا. وها بفخامة الألف: وبإمالة الألف: حرف هجاء. وهاء ممدود يكون تلبيةً، كقول الشاعر: لا بل يَمَلُّكَ حين تدعو باسمه فيقول: هاءَ وطالَما لَبِّـى وأهل الحجاز يقولون في الإجابة: ها خفيفة وفي هذا المعنى يقولون: ها بدلٌ من ألف الإستفهام تقول: ها إنّك زيدٌ? معناه أإنك زيدٌ? أو يقصر فيقال، هإنّك زيد?، وها تنبيه يفتتح بها كقوله تعالى: "ها أنتم أولاء تُحّبونهم". وقال النابغة: ها إنّ تا عِذْرَةٌ إلاّ تَكُنْ نَفَعَتْ فإن!َ صاحبَها قد تاهَ في البَلَد والهيئة للمتهيّء في مَلْبَسه ونحوه يُقال: هاءَ فلان يَهاءُ هيئة. وتقول: هِئْتُ لك، أي: تهيَّأت، وقريء: "هِئْتُ "لك" أي: تَهيَّاْتُ لك، ومن نصب قال: أي: هلُمَّ لك. والهييءُ، على تقدير: فعيل: الحَسَنُ الهيئة من كلّ شيء. والمُهايَأَة: أمرٌ يتهايأ للقوم، فيتراضَوْن به. وهَيَّأتُ الأمر تَهيئةٌ، فهو مُهَيَّأ. هوأ: وألهَوْءُ: الهِمَّة. يُقال: هو يَهُوءُ بنفسه، أي: يَرْفَعُها، وأنا أَهُوءُ به عن كذا، أي: أَرْفَعُهُ. أيه: إيه المكسورة: في الاسْتِزادةِ والاستِنْطاقِ، قال ذو الرّمة: وَقَفْنا فقُلنا: إيهِ عن أمِّ سالـمٍ وما بالُ تَكْليم الرُّسُومِ البَلاقِعِ والمفتوحةُ: زَجْرٌ ونَهْيٌ، كقولك: إيهَ حَسْبُك يا رجُلُ، وقد يُنَوَّنانِِ جميعا فيقال: إيهٍ وإيهاً. والتّأييهُ: التّصويت، أَيَّهَ بالنّاس والإِبل: صَوَّتَ وهو أن يُقالَ لها: ياهْ ياهْ أوه: آهِ: حكاية المُتَأَوِّه في صوته، وقد يفعله الإنسان من التَّوَجُّع قال المُثَقِّب العَبْديّ: إذا ما قُمْتُ أَرْحَلُها بلَيْلٍ تَأَوَّهُ آهةَ الرَّجُلِ الحَزينِ ويروى: تَهَوَّهَ هاهة وبيان القطع أَحْسَنُ. وأَوَّهَ فلانٌ وأَهَّةَ، إذا توجَّع فقال: آهِ. أو قال: هاهِ عند التوجع فأَخْرَجَ نَفَسَهُُ بهذا الصَّوت ليتفرَّجَ عَنْهُ ما بِهِ. والأوّاهُ: الدّعّاء للخير، قال جلّ وعزّ "إنّ إبراهيم لأوّاه حليم". هوى: الهَواءُ، ممدود: هو الحَقُّ قال: يَحْتَثُّها من هَواءِ الجوِّ تصويب ويروى: يَجْتَثُّها. ويُقال للإِنسان الجبان: إنّه لَهَواءٌ، وقلبُه هواء، قال الله جل وعزّ: "وأفئدتهم هواء". وقال حسّان: أَلا أَبْلِغْ أبا سُفْيانَ عَنّـي فأَنْتَ مُجَوَّفٌ نَخِبٌ هَواءُ وهَوَى الطائرُ يهْوِي هُوْيّاً. وأمّا الهَوِيُّ المَلِيُّ فالحينُ الطّويلُ من الزّمان، يُقالُ: جَلَسْتُ عنده هَوِيّاً وهَوَى فلانٌ، أي: مات، قال النابغة: وقال الشّامِتونَ: هَوَى زيادٌ لكُلِّ مَنِيَّةٍ سببُ مُـبِـينُ والهَوَى، مقصور: الحبّ تقول: هَوِيَ يهوى هَوىً، ورجلٌ هَوٍ ذو هوىً مخامر، وامرأةُ هَوِيَةٌ لا تزال تَهْوَى على تقدير، فَعِلَة، فإذا بُنيَ منه فِعْلٌ يجزم العَيْن قيل: هَيَّة، أَدْغَمْتَ الواو في الياء، مثل: طَيَّة. ويُقالُ للمُسْتهام الّذي يَسْتهيمه الجِنُّ: استَهْوَتْهُ الشياطينُ، فهو حَيْرانُ هائم. هاوية: من أسماء جَهَنّم معرفة بغير أل. والهاويةُ: كلُّ مَهْواةٍ لا يُدْرَكُ قَعْرُها. والهُوّة: كلُ وَهْدَة عميقة، قال: كَأَنَّهُ في هُوَّةٍ تقحذما والمَهْواةُ: موضعٌ في الهواء مُشرفٌ ما دونَه من جَبَلٍ ونحوِه، ويقال: هَوَى يَهْوي هَوَياناً، ورأيتهم يَتَهاوَوْنَ في المَهْواة إذا سقط بَعْضُهم في إِثْرِ بَعْض. وتقول: أَهْوى إليه فأَخَذَهُ، أي: أَهْوَى إليه يَدَهُ، ويقال: هَوَى إليه بيدِهِ. وأمّا هُوَ فكناية التَّذكير، وهي كناية التّأنيث فإذا وقفت على هو وصلت الواو، فقلت: هُوَةْ وإذا أَدْرَجْتَ طرحت هاء الصّلة. وهي: وَهَي الحائط يهيء وهياً أي: تفزَّز واسترخى، والثَّوْبُ والقربة ونحوهما كذلك، قال: أَمِ الحَبْلُ واهٍ بها مُنْحذِمْ والسَّحابُ إذا انْبَعَقَ بمَطَرٍ انبعاقاً شديداً قلت: وَهَتْ عَزَاليه... وكذلك إذا اسْترخَى رباط الشَّيء قلت: وَهَي. قال الأعشى: كناطحٍ صَخْرةً يَوْماً لِيَفلِـقَـهـا فلمْ يَضْرها وأَوْهَى قَرْنَهُُ الوَعِلُ ويُجْمَعُ الوَهْيُ على الوُهِيّ. قال: تَجيشُ أنفاقٌ لها وُهِيُّ ويقال: بل هذا مصدر مبنيّ على فُعُول. ويه: وَيْهَ منصوبة: إغراء، يقال: ويهَ فلانُ أضربْ، ومنهم من يُنَوِّن، قال: وَيْهاً يَزيد وويَهْاً أنت يا زُفَرُ. معناه: أفعلْ كذا وكذا وواه تلهّف وتَلَدُّد، وينوّن أيضاً كقول أبي النجم: واهاً لِرِيا ثم واهاً واها ياه: تقول: يهيهت بالإبل إذا قلت: ياه ياه. ويقول الرّجلُ لصاحبِهِ من بعيدٍ: ياهْ ياهْ أَقْبِلْ. قال ذو الرمة: تلوّم يَهْياهٍ بـياهٍ وقـد مـضـى من اللّيل جَوْزٌ وإسْبَطَرَّتْ كواكبُهْ وبعضٌ يقول: يا هَياه بنَصْب الهاءِ الأُولى، وبعضٌ يكْرهُ ذلك، ويقول: هَياه من أسماء الشّياطين، وتقول: يَهْيَهْتُ به. هي: هيّ بن بيّ: من ولد آدم عليه السّلام، انقرض نَسْلُه، أي ذهب. ومثله: هيّان بن بيّان. قال: فأَقْعَصَتْهُمْ وحطّت بَرْكَها بِهِمُ وأَعْطَتِ النَّهْبَ هيّانَ بنَ بيّانِ وهَيا: من زَجْر الإِبل. قال الكُميْث: مُعاتبة لهنّ حلا وحوبا وجلُّ عتابِهِنَّ هَيا وهيدُ وهيهيت بالإبل هيهاةً وهِيهاءً: دعوتها وزَجَرْتها ، قال: من وَحْشِ هِيهاةٍ ومنْ هِيهائِها وإذا تركوا التأنيث مدّوا، قال رؤبة: هَيْهاتَ من مَنْخَرِقٍ هياؤُهُ وهيهاؤه ههنا بمعنى البُعْد، والشَّيء الذي لا يُرجَى، ومن قال: ها فحكاه قال: ها هيت، وأعلم أن ابتداء الحكاية المضاعفة جائزٌ ابتداعُها عندَ العَرَب، لأن كلاًّ يَحكي على ما تَوَهَّم من جَرْس نَغْمَة أو حِسِّ حَرَكة. هوه: رجل هَوْهاةُ، وهوهاءة: جبانٌ، قال: إذا الشّتاء جلا عن كلّ ذي غدق هوهاءة أَشِر الأَضيافِ نفّـاج وبئر هوهاء بوزن حمراء: التي لا متعلق لها، ولا موضع لرجل نازلها لبعد جاليّهْا . والهواهي: ضربٌ من السَّيْر الواحدة: هوهاةٌ. قال: تَغالْت يَداها بالنَّجاء وتَـنْـتَـحـي هَواهِيَ من سَيْرٍ وعُرْضَتُها الصَّبْرُ وهو: حمارٌ وَهْواهٌ يُوَهْوِي حولَ عانَتِهِ شَفَقةً عليها. قال يصف الحمار: مُقْتَدِر الضَّيْعةِ وَهْواهُ الشَّفَقْ والكَلْبُ يُوَهْوِهُ في صَوْته إذا جَزِعَ فردّده ، وقد يَفْعَلُه الإنسانُ. قال: ودُونَ نَبْحِ النابحِ المُوَهْوِهِ أيه: أيُّها الرّجلُ: الهاء صِلَةٌ فيه للتَّأْييه، وبيانُ ذلك قولُهم: يا أيَّتُها المرأةُ، لو لم تكن الهاء صلة ما حَسُنَ أن يَجيءَ قَبْلَها تاء التَّأْنيث. ومنْهُم مَنْ يَرْفَع مَدَّتَها فيقول: يا أيُّه الرّجل ويا أَّيُته المرأة... وهو قبيح.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR828 harfقولُهم عند الشكاية: أَوْهِ من كذا، ساكنة الواو، إنَّما هو تَوَجُّعٌ. قال الشاعر:
فأَوْهِ لذكراها إذا ما ذَكَرْتُها ومن بُعْدِ أرضٍ بيننا وسَماء
وربَّما قلبوا الواو ألِفاً فقالوا: آهِ من كذا، وربَّما شدّدوا الواو وكسروها وسكّنوا الهاء فقالوا: أَوّه من كذا. وربَّما حذفوا مع التشديد الهاء فقالوا، أَوِّ مِن كذا، بلا مدٍّ. وبعضهم يقول: آوَّهْ بالمدّ والتشديد وفتح الواو ساكنة الهاء، لتطويل الصوت
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR15.764 harf(باب الهمزة والواو وما بعدهما في الثلاثي)
(أوي) الهمزة والواو والياء أصلان: أحدهما التجمُّع، والثاني الإشفاق. قال الخليل: يقال أوَى الرّجلُ إلى منزله وآوَى غَيرَه أُوِيّاً وإيواءً. ويقال أوَى إواءً أيضاً. والأُوِيُّ أحسن. قال الله تعالى: ﴿إذْ أَوَى الْفِتْيَةُ إلى الكَهْفِ﴾ [الكهف 10]، وقال: ﴿وَآوَيْنَاهُمَا إلى رَبْوَةٍ﴾ [المؤمنون 50]. والمأوَى: مكانُ كلِّ شيءٍ يُأوى إليه ليلاً أو نهاراً. وأوَت
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR319 harf- الأواه: الذي يكثر التأوه، وهو أن يقول: أوه أوه، وكل كلام يدل على حزن يقال له: التأوه، ويعبر بالأواه عمن يظهر خشية الله تعالى، وقيل في قوله تعالى: ﴿أواه منيب﴾ [هود/75] أي: المؤمن الداعي، وأصله راجع إلى ما تقدم.
قال أبو العباس (انظر مجالس ثعلب 1/228) رحمه الله: إيها: إذا كففته، وويها: إذا أغريته، وواها: إذا تعجبت منه.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR55 harfأ و ه
تأوه من خشية الله تعالى.
وفلان متأله متأوه.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.988 harfالآهَةُ: الحَصْبَةُ. حكى اللحياني عن أَبي خالد في قول الناس آهَةٌ وماهَةٌ: فالآهَةُ ما ذكرناه، والماهَةُ الجُدَرِيُّ. قال ابن سيده: أَلف آهَةٍ واو لأَن العين واواً أَكثر منها ياء.
وآوَّهْ وأَوَّهُ وآووه، بالمدّ وواوينِ، وأَوْهِ، بكسر الهاء خفيفة، وأَوْهَ وآهِ، كلها: كلمة معناه التحزُّن. وأَوْهِ من فلان إِذا اشتدَّ عليك فَقْدُه، وأَنشد الفراء في أَوْهِ:
فأَوْهِ لِذكْراها إِذا ما ذَكَرتُها،
ومن
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR500 harf* أ و ه * قولهم عند الشكاية * أوْهِ * من كذا ساكنة الواو إنما هو توجع وربما قلبوا الواو ألفا فقالوا * آهِ * من كذا وربما شددوا الواو وكسروها وسكنوا الهاء فقالوا * أوِّهُ * وربما حذفوا مع التشديد الهاء فقالوا * أوِّ * من كذا بلا مد وبعضهم يقول * آوَّهْ * بالمد والتشديد وفتح الواو ساكنة الهاء لتطويل الصوت بالشكاية وربما أدخلوا فيه التاء فقالوا * أوّتَاهُ * يمد ولا يمد وقد * أوَّهَ * الرجل * تأويهاً
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.112 harf: ( *!أَوْهُ ) بسكونِ الواوِ والحَرَكاتِ الثلاثِ ، ( كجَيْرِ وحيثُ وأَيْنَ ) ، وعلى الأُولى اقْتَصَرَ الجوْهرِيُّ وأَنْشَدَ :
*!فأَوْهِ لذِكْراها إذا ما ذَكَرتُهاومن بُعْدِ أَرْضٍ بيننا وسماءِ قُلْتُ : هكذا أَنْشَدَه الفرَّاءُ في نوادِرِه .
قالَ ابنُ بَرِّي : ومثْلُ هذا البَيْت :
فأَوْهِ على زِيارَةِ أُمِّ عَمْرٍ وفكيفَ مع العِدَا ومعَ الوُشاةِ ؟ والُّلغةُ الثَّالثةُ ذَكَرَها ابنُ سِيدَه .
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR4.817 harfMadde başı: اوه1 اَوڤهَ and 2: see 5.
تأوّه
5 تأوّه ذ ; (S, Mgh, Msb, K;) and ↓ أوّه, (S, Mgh, K,) inf. n. تَأْوِيةٌ; (S, K;) and ↓ آهَ, inf. n. أَوْهٌ; (K;) He said آهِ or أَوْهِ &c. [i. e. Ah! or alas!]; (S, Mgh, K;) he moaned; or uttered a moan, or moaning, or prolonged voice of complaint; (S, TA;) i. q. تَوَجَّعَ. (Msb.)
آهِ
آهِ آه آة , (Az, S, Msb, K, &c.,) as also آهٍ, (IAmb, K,) and آهًا, and ↓
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR71 harfMadde başı: ءوهآهَ
آهَ ( w )
a. V, Sighed.
أَه
أَه , آه , أَوَّه
a. Ah! Oh! Alas!
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR10.201 harfMadde başı: ءوهءوه
أَوِهَ - يَأْوَه - أَوَّاه
أَوِهَ - يَأْوَه - أَوَّاه
أَوِهَ - يَأْوَه + الكائن + على كائن أوأمر: حزن واشتد حزنه على أمر أو فقد عزيز فصار يقول "آه" أو "أوه" أو ما شابه
أوّاه: على وزن " فـَعـَّال": اسم فاعل مبالغة من " أَوِهَ - يَأْوَه": من يكثر التأوُّه حزناُ وشفقاً
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور بالحزن والأسى والأسف "، وهي:
حَسِرَ
Mücavir kökler12 mücavir (18 toplam)
- حلم
2 ortak ayet · Halim meme ucu demektir
- إبراهيم
2 ortak ayet · İbrahim
- نوب
1 ortak ayet · Nöbet kelimesinden gelmiştir
- برأ
1 ortak ayet · Berr kara parçası demektir
- عدو
1 ortak ayet · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
- أبو
1 ortak ayet · Bab kapı demektir
- وعد
1 ortak ayet · “Va’id” yağmur bulutu demektir
- غفر
1 ortak ayet · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
- بين
1 ortak ayet · Beyn topraktaki yarık demektir
- أيي
1 ortak ayet · Evye kuş yuvası demektir
- كون
1 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- أله
1 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
Geçtiği ayetler(2)
إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ
DuygusalDoğrusu İbrahim; yumuşak huylu, çok içli ve kendisini Allah’a vermiş bir kimseydi.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أوه |
| Yapı | Üçlü kök (yansıma ses kökenli) |
| Özel Durum | İlletli (ecvef) ve nâkıs benzeri hafif ses harfleri barındıran yansıma yapı |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حزن, دعوت, رأف, وجل |
| Zıt Kök | قسو |
| Çekirdek Özet 1 | Derin iç sızısı, keder, acı veya yakarış anında göğüsten çıkan inleme ve ah sesi |
| Çekirdek Özet 2 | Allah korkusu, haşyet ve derin merhametten ötürü çokça yakaran, kalbi titreyen kul |
| Çekirdek Özet 3 | Katılaşmamış, varlığın ızdırabına ve ilahi azamete karşı duyarlı ve yakarış dolu ahlaki bilinç |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca çaresiz bir dünyevi sızlanma veya şikâyet sayıp peygamberî haşyet, rikkat ve duadaki aktif duyarlılık boyutunu dışarıda bırakmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أو | İçten dışa yönelen sızlanma, dönüş, sığınma ve yönelme hareketi; nitekim أوب yönelip dönmeyi, أوي bir yere sığınıp barınmayı ve أود bükülüp eğilmeyi ifade eder | ه | Akciğerden ve göğüs kafesinden çıkan nefes sesi eklenerek içsel yöneliş ve sızlanma, dışa vurulan bir inilti, teavvüh ve yakarış sesine dönüşmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | İçteki duygunun ve can enerjisinin ilk itici gücünü ve sarsıcı başlangıcını temsil eder |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İçte kabaran hissi bedene ve soluğa bağlayarak ses kanalına doğru kesintisiz iletir |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Göğüsten çıkan derin nefesin, teslimiyetin ve yalvarış nidasının açığa çıkmasını simgeler |
| أوه | Öküz başı, çengel ve nefes | Güçlü bir içsel sarsıntının ses bağıyla göğüsten dışarıya derin bir nefes ve yakarış olarak salınması hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İnsanın şiddetli bir acı, hastalık, üzüntü veya derin bir ayrılık anında göğsünden gayriihtiyari çıkardığı ah ve inleme sesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Zü’r-Rimme’ye atfedilen beyitte binek devesinin gece yük vurulurken kederli bir adam gibi inlemesi bu kökten türeyen آهَة nidasıyla tasvir edilir: إذا ما قمتُ أَرْحُلُها بِلَيلٍ / تأَوَّهُ آهَة الرَّجُلِ الحَزِينِ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik kullanımda derin üzüntü ve hasret anında söylenen فآهِ لذكراها veya فأَوْهِ لِذكْراها ibareleri ile humma ve kızamık gibi bedeni sarsan yakıcı hastalıklara verilen الآهَة ismi bu kökten türemiştir |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça أوه kökü, Sami dillerinde birincil olarak gramatikal kökten ziyade insan biyolojisinin doğal refleksine dayanan yansıma bir ünlemden fiilleşmiştir. Akatça a’u / u’a (feryat, inleme), İbranice ōy / āhāh (אוֹי / אֲהָהּ - ah, eyvah, feryat) ve Süryanice wāy / ōh (feryat nidası) biçimleriyle fonetik ve semantik olarak birebir örtüşür. Sami dil matrisinde bu kök, göğüsten ve boğazdan çıkan derin nefes sesiyle ilişkilidir; insanın acı, çaresizlik veya derin korku karşısında çıkardığı ses zamanla keder, yas ve merhamet belirten fiil köklerine evrilmiştir. Arapçada kök yalnızca basit bir sızlanma ünlemi olarak kalmamış; tefa‘‘ul kalıbında teavvüh (inlemek) fiiline ve mübalağalı ism-i fail olarak evvâh (kalbi titreyen, çokça dua eden, içi sızlayan) ahlaki ve manevi sıfatına dönüşerek soyut bir derinlik kazanmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ah, evveh, teavvüh, evvâh | Doğal bir inleme sesinden türeyerek acı çekmeyi, ardından Allah korkusundan inlemeyi ve çokça yakarmayı anlatan ahlaki sıfata evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice āhāh (אֲהָהּ), Akatça u’a | Ortak Sami yansıma feryat ve iç çekme tabanıyla doğrudan fonetik ve anlamsal eşdeğerlik gösterir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Hint-Avrupa dillerindeki yansıma ünlemler | Pek çok dilde görülen doğal göğüs sesi ünlemleriyle tipolojik benzerlik taşır | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أوه | Anlamlı | İnlemek, ah çekmek, yakarmak | Keder, hastalık veya haşyet dolayısıyla göğüsten ses çıkarmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| أهو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonetik yapı Arapça sözlük sisteminde mühmeldir | Kur'an'da geçmez |
| وأه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonetik diziliş klasik sözlüklerde işlek bir kök oluşturmaz | Kur'an'da geçmez |
| وهأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız anlamlı bir madde başı oluşturmaz | Kur'an'da geçmez |
| هأو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Harflerin birleşimi Arapçada mühmel sayılmıştır | Kur'an'da geçmez |
| هوأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap fonotaktiğinde anlamlı bir kök çatısı kurmaz | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أوه | Merkez | Yakarış ve iç sızısı | Kalbin yumuşaklığından ötürü derinden inleyerek dua etme ve sızlanma | Haşyet ve şefkatin sese ve iniltiye dönüşmüş hali |
| حزن | Komşu | Keder ve hüzün | İçsel elem ve neşesizlik durumuna odaklanır; mutlaka sesli inleme veya dua içermez | Hissin kalpteki ağırlığı |
| دعوت | Komşu | İsteme ve çağırma | Sesleniş ve talep ön plandadır; evvâh gibi içten kopan inilti ve rikkat şart değildir | Doğrudan yöneltilen talep |
| رأف | Komşu | Şefkat ve esirgeme | Muhataba acıma ve koruma duygusudur; evvâh ise bu duygunun kulun kendi iç dünyasındaki sarsıntısıdır | İnce merhamet hissi |
| وجل | Komşu | Kalp ürpertisi | Kalbin ilahi heybet karşısında titremesidir; evvâh bu ürpertiyi yakarış ve iniltiye döker | Kalp sarsıntısı ve korku |
| قسو | Zıt | Katılık ve duyarsızlık | Kalbin taşlaşması, hiçbir acıdan, öğütten veya ilahi haşyetten etkilenmemesi hali | İçe kapanma, hissizleşme ve katılaşma |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أوه | İnlemek, ah çekmek, içten yakarmak | Acı veya haşyetten doğan iç çekiş ve bu duyarlılıkla yapılan dua | Kesin |
| Latince | Suspirare, ingemiscere | Derinden iç çekmek, inlemek | Fiziksel soluk alışverişi ve kederi karşılar; evvâh sıfatındaki peygamberî haşyet boyutunu eksik bırakır | Güçlü |
| İngilizce | To sigh, to groan, tender-hearted, suppliant | İç çekmek, inlemek, kalbi yumuşak, çok yalvaran | Eylemsel inlemeyi ve ahlaki şefkat/yakarış boyutunu ayrı kelimelerle karşılayabilir | Güçlü |
| Almanca | Seufzen, wehklagen, mitleidig, feinfühlig | Derin nefesle iç çekmek, feryat etmek, şefkatli | Keder ve inleme yönünü verir; manevi boyutu bağlama muhtaçtır | Güçlü |
| Fransızca | Gémir, soupirer, compatissant | İnlemek, iç geçirmek, merhametli | Ses ve keder yönünü karşılar; Kur'ani terim anlamındaki derin ibadet halini tam vermez | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَوَّاهٌ | Kalbi son derece yumuşak, çokça yalvarıp yakaran, şefkatli kul | İbrahim aleyhisselamın babası için af dilemesindeki derin rikkat ve müşfik hali bağlamında; Tevbe 9:114 |
| أَوَّاهٌ | İlahi haşyet ve teessürle dolu, başkalarının azaba uğramasından derin acı duyan peygamber karakteri | Lût kavminin helaki haber verildiğinde İbrahim aleyhisselamın içten içe sarsılarak mücadele etmesi ve yumuşak huyluluğu bağlamında; Hûd 11:75 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlerin ismet ve ahlaki yetkinliği | Peygamberlerin azap haberleri karşısındaki teessürü ve şefaat arzusu | Kalp katılığından ve merhametsizlikten arınmış olma |
| Fıkıh | Namazda inleme ve ağlama | Namaz kılan kişinin ağlarken veya ah çekerken harf çıkarmasının namazı bozup bozmayacağı meselesi | Hastalık inlemesi ile Allah korkusundan doğan iniltinin ayrımı |
| Tefsir | İbrahim aleyhisselamın ahlaki vasıfları | Ayetlerdeki evvâh lafzının dua eden mi, kalbi rikkat dolu olan mı yoksa çok inleyen mi olduğu | Geniş kapsamlı olarak haşyet, merhamet ve sürekli yalvarış |
| Hadis | Takva ve ibadet hali | Sahabenin veya peygamberlerin çokça dua edip ah çeken hallerinin nitelenmesi | Samimi ve gösterişsiz iç sızısının dışa vurumu |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ubudiyet ve ihlas | Haşyetle dolu dua ve rikkat | Kalbin Allah karşısında yumuşamasını ve sürekli iltica halinde kalmasını sağlar | İbadeti mekanik formdan çıkarıp canlı bir kalp sızısına dönüştürür | Kesin |
| İlmi | Ahlak ve nefis terbiyesi | Hissi ve vicdani duyarlılık | Hakikatin ağırlığını kalpte hissetme ve kibirden uzaklaşma işlevi görür | Bilginin amele dönüşmesindeki vicdani zemin olarak belirir | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve toplum ahlakı | Zulme ve acıya karşı teessür | Toplumun zayıflarına ve felaketlere karşı merhametli devlet aklı kurar | Katı ve despotik yönetimin panzehiri olan merhametli duyarlılıktır | Muhtemel |
| İktisadi | Dayanışma ve infak | Mahrumların acısını hissetme | İhtiyaç sahiplerinin derdiyle dertlenip bencil birikimi engelleme işlevi taşır | Katı kâr hırsını kıran ahlaki sarsılma ve paylaşma güdüsü üretir | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Basınç tahliyesi ve rezonans | Aşırı iç basınç veya titreşime maruz kalan bir sistemin, enerjiyi dışarıya kontrollü bir ses dalgası veya genleşme ile salarak patlamayı önlemesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Empatik duyarlık ve katarsis | Başkalarının ıstırabını kendi iç dünyasında yeniden üreterek duygusal arınma ve yüksek toplumsal dayanışma üretme hali | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca pasif bir sızlanma, zayıflık belirten ağlayıp sızlama veya aciz bir ah çekme düzeyine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Derin bir kalp yumuşaklığı, kâinatın ve insanların akıbetine dair yüksek ahlaki kaygı ve sürekli aktif dua eden peygamberî duyarlılık |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İbrahim aleyhisselamın şahsında tecelli eden bu vasfın pasif bir melankoli gibi algılanması, onun hakkı savunmadaki celadet ve merhamet dengesinin ıskalanması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Tevhid mücadelesinin katı, soğuk veya duyarsız bir öfke hareketi değil; tam aksine derin bir merhamet, iç sızısı ve rikkat temeline oturduğunu gösterdiği için hayatidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbrahim aleyhisselamın babası için istiğfar ettiği veya helak edilecek kavimler karşısında içi titreyerek mücadele ettiği peygamber ahlakı sahnelerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığı ve hak mücadelesini taş kalplilik, kabalık ve merhametsiz bir fanatizm zanneden yaklaşımı temelden çürütür |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamGöğüsten çıkan derin iç çekiş, acı veya keder anındaki inleme ve ah sesi.
- Soyut anlamİlahi haşyetten ve varlığa duyulan şefkatten ötürü kalbin titremesi, yumuşaması ve bu sızının devamlı bir dua haline dönüşmesi.
- Sistematik karşılıkİnanç sisteminde katılaşmaya ve duyarsızlaşmaya karşı kalbi sürekli canlı, şefkatli ve yakarış dolu tutan manevi emniyet supabı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde kalpten yükselen samimi inilti ve yakarış derecesini (evvâh vasfını), nefisteki ilahi haşyet ve korku düzeyini, diğer varlıklara ve insanlara duyulan rikkat ve merhameti, ise kalpteki katılık ve duyarsızlık katsayısını temsil eder. Kalp katılığının () sıfıra yaklaşması ve merhamet ile haşyetin çarpımı, ruhtan süzülen inilti ve dua halini () en yüksek seviyeye çıkarır.