بحث
ب - ح - ث
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Kazımak suretiyle açılmış çukur demektir. Araştırma manasında da kullanılır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Kazımak suretiyle açılmış çukur demektir. Araştırma manasında da kullanılır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR254 harfباب الحاء والثاء والباء معهما
ب ح ث يستعمل فقط
بحث:
البَحْثُ: طَلَبُك شيئاً في التُّراب، وسؤالُكَ مُسْتَخبراً، تقول: أستَبْحِثُ عنه وأبحَثُ، وهو يَبْحَثُ بَحْثاً.
والبَحوثُ من الإِبِل التي إذا سارت بَحَثَت التُراب بأَيديها أُخُراً تَرمي به إلى خَلْفها.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR157 harfبَحَثْتُ عن الشيء وابْتَحَثْتُ عنه، أي فتَّشت عنه. وفي المثل: كالباحث عن الشَفرة.
وقولهم: تركتُه بمباحث البقر، أي بالمكان القفْر، يعني بحيث لا يُدْرى أين هو.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR1.053 harfح ث ب
بحث ، حبث
استعمل من وجوهه : بحث ، حبث .
بحث : قال الليث : البَحْثُ : طلَبُك الشيءَ في التُّرَاب ، والبَحْث : أن تسألَ عن شيءٍ وتَسْتَخْبر ، يُقَالُ : بحَثْتُ أبحَثُ بَحْثاً ، واسْتَبْحَثتُ ، وابْتَحَثْتُ ، وتَبَحَّثْتُ بمعْنى واحدٍ .
والبَحُوث مِن الإبل : التي إذا سارَتْ بحثتِ التُّرَابَ بأيْديها أُخُراً ، أي ترْمي به إلى خَلفها ، قاله أبو عَمْرو .
وقال أبو زيد وابن شميل : البَاحِثَاءُ من
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.188 harf(باب الباء والحاء وما معهما في الثلاثي)
(بحر) الباء والحاء والراء. قال الخليل سمِّي البَحر بحراً لاستبحارِه وهو انبساطُه وسَعَتُه. واستبحر* فلانٌ في العلم، وتبَحَّر الرّاعي في رِعْيٍ كثير. قال أميّة([1]):
انعِقْ بِضَانِكَ في بَقْلٍ تَبَحَّرُهُ *** بَيْنَ الأباطِح واحبِسْها بِجِلْدَانِ([2])وتبحَّر فلانٌ في المال. ورجلٌ بَحْرٌ، إذا كان سخيّاً، سمَّوْه لفَيضِ كفِّه بالعطاءِ كما يَفيض البحر. قال
(باب الباء والحاء وما معهما في الثلاثي) (بحر) الباء والحاء والراء. قال الخليل سمِّي البَحر بحراً لاستبحارِه وهو انبساطُه وسَعَتُه. واستبحر* فلانٌ في العلم، وتبَحَّر الرّاعي في رِعْيٍ كثير. قال أميّة([1]): انعِقْ بِضَانِكَ في بَقْلٍ تَبَحَّرُهُ *** بَيْنَ الأباطِح واحبِسْها بِجِلْدَانِ([2])وتبحَّر فلانٌ في المال. ورجلٌ بَحْرٌ، إذا كان سخيّاً، سمَّوْه لفَيضِ كفِّه بالعطاءِ كما يَفيض البحر. قال العامريّ: أبحرَ القومُ إذا ركبوا البحر، وأبَرُّوا أخَذُوا في البَرّ. قال أبو زيد: بَحِرَتِ الإبلُ أكلَتْ شَجَر البَحر. وبحِرَ الرّجُلُ سبَح في البَحرِ فانقطعت سِبَاحَتُه. ويقال للماء إذا غلُظ بعد عُذُوبةٍ استبحَرَ وماءٌ بَحْرٌ أي مِلْح. قال: وقد عادَ ماءُ الأرضِ بَحْراً فزادني *** على مَرَضي أنْ أبْحَرَ المشرَبُ العذبُ ([3])قال: والأنهار كلُّها بِحارٌ. قال الفرّاء: البَحْرة الرَّوضة. وقال الأمويّ: البَحرة البلدة. ويقال هذه بَحْرَتُنا قال بعضهم: البَحْرة الفَجْوة من الأرض تتسع. قال النمْرُ بنُ تَولَب: وكأنّها دَقَرَى تَخَيَّلُ، نَبْتُها *** أُنُفٌ، يَغُمُّ الضَّالَ نَبْتُ بِحَارِها([4])والأصل الثاني داءٌ، يقال بَحِرَتِ الغَنَمُ وأبحروها إذا أكلَتْ عُشْبَاً عليه نَدىً فبَحِرَتْ عنه، وذلك أن تخمص بُطونُها وتُهْلَسَ أجسامُها([5]). قال الشيباني: بَحِرَت الإبلُ إذا أكلت النَّشْر([6])، فتخرج من بطونها ([7]) دَوَابٌّ كأنَّها حَيّات. قال الضّبّيُّ: البَحَر في الغَنَم بمنزلة السُّهامِ في الإبل، ولا يكون في الإبل بَحَرٌ ولا في الغنم سُهام. قال ابنُ الأعرابيّ: رجل بَحِرٌ إذا أصابه سُلالٌ. قال: * وغِلْمَتي مِنْهُمْ سَحِيرٌ وبَحِرْ([8]) * قال الزياديّ: البحر اصفرارُ اللَّوْن. والسَّحِير الذي يشتكي سَحْرَه. فإن قال قائل: فأين هذا من الأصل الذي ذكرتموه في الاتّساع والانبساط؟ قيل له: كلُّه محمولٌ على البحر؛ لأنّ ماء البحر لا يُشْرَبُ، فإن شُرِبَ أوْرَثَ داءً. كذلك كل ماءٍ ملحٍ وإن لم يكن ماءَ بَحْرٍ. ومن هذا الباب الرّجل الباحِر، وهو الأحمق، وذلك أنّه يتّسع بجهله فيما لا يتسع فيه العاقل. ومن هذا الباب بَحَرْتُ الناقَةَ بَحْراً، وهو شقُّ أُذُنها، وهي البَحِيرة، وكانت العرب تفعل ذلك بها إذا نُتِجَتْ عشرةَ أبطُنٍ، فلا تُركب ولا يُنْتفَعُ بظهرها، فنهاهم الله تعالى عن ذلك، وقال: ﴿مَا جَعَلَ اللهُ مِنْ بَحِيرَةٍ﴾ [المائدة 103]. وأمّا الدّمُ الباحر والبَحْرانيُّ فقال قوم: هو الشّديد الحُمْرَةِ. والأصحُّ في ذلك قولُ عبد الله بن مسلم([9]): أنّ الدّمَ البَحْرانيَّ منسوبٌ إلى البَحْر. قال: والبَحْرُ عُمْق الرَّحِم، فقد عاد الأمر إلى الباب الأوّل. وقال الخليل: رجُل بَحْرَانيّ منسوبٌ إلى البَحْرَيْن، وقالوا بحرانيٌّ فرقاً بينه وبين المنسوب إلى البحر. ومن هذا الباب قولهم: "لَقِيتُهُ صحْرَةَ بحْرَةَ([10])" أي مُشَافَهَةً. وأما قولُ ذي الرُّمّة: بأرضٍ هِجانِ التُّرْبِ وَسْمِيّة *** الثَّرَى عَذَاةٍ نأَتْ عنْها الملوحةُ والبَحْرُ([11])فإنه يعني كلَّ ماءٍ مِلْحٍ. والبَحْر هو الريف. (بحن) الباء والحاء والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الضِّخَم، يقال جُلةٌ بَحْوَنةٌ، أي ضَخْمة. وقال الأصمعي: يقول العربُ للغَرْبِ إذا كان عظيماً كثير الأَخْذِ: إنّه لَبَحْوَن، على مثال جَدْوَل. (بحت) الباء والحاء والتاء، يدلُّ على خُلوص الشيء وألاّ يخلِطَه غيرُه. قال الخليل: البَحْت الشيء الخالص، ومِسْك بَحْت. ولا يصغّر ولا يثنّى. قال العامريّ: باحَتَني الأمرَ، أي جاهَرَني به وبيَّنَهُ ولم يُخْفِهِ عليّ. قال الأصمعيّ: باحَتَ فلانٌ دابّتَه بالضَّرِيعِ وغيره من النَّبت، أي أطعمَها إيّاه بَحْتاً. وقال مالك بن عوف: ألا مَنَعَتْ ثُمَالَةُ بطنَ وَجٍّ *** بجُرْدٍ لم تُبَاحَتْ بالضَّريعِ([12])أي لم تُطعم الضّريعَ بَحْتاً لا يخلِطه [غيره([13])]. ويقال ظُلْمٌ بَحْتٌ أي لا يشُوبُه شيءٌ. وبردٌ بَحْتٌ ومَحْتٌ أي صادق، وحُبٌّ بَحْتٌ مثله. وعربيٌّ بحتٌ ومَحْضٌ وقَلْبٌ. وكذلك الجَمْعُ على لفظ الواحد. (بحث) الباء والحاء والثاء أصلٌ واحد، يدلُّ على إثارة الشيء. قال الخليل: البحث طلبك شيئاً في التُّراب. والبحث أن تسأل عن شيء وتستخبر. تقول استَبْحِثْ عن هذا الأمر، وأنا أستَبْحِثُ عنه. وبحثْتُ عن فلانٍ بحثاً، وأنا أبحث عنه. والعرب تقول:"كالباحثِ* عَنْ مُدْية"، يُضْرَبُ لمن يكون حَتْفُه بيده. وأصله في الثَّوْر تُدْفَن له المُدْيةُ في التُّرابِ فيستثيرُها وهو لا يعلَم فتذبحه، قال: ولا تَكُ كالثَّوْرِ الذي دُفِنَتْ له *** حديدةُ حَتْفٍ ثمَّ ظلَّ يُثِيرُها([14])قال: والبحث لا يكون إلاّ باليد. وهو بالرِّجْل الفَحْص([15]). قال الشَّيبانيّ: البَحُوث من الإبل: [التي] إذا سارت بحثت التُّرابَ بيدها أُخُراً أُخُراً، ترمي به وراءَها. قال: * يَبْحَثْنَ بَحْثاً كمُضِلاَّتِ الخَدَمْ * ويقال بَحثَ عن الخبر، أي طلب عِلْمَه. الدُّرَيديّ: يقال: "تركتُه بمَبَاحِثِ البقَر" أي بحيث لا يُدْرَى أين هُو([16]). قال أبو زيد: الباحِثاء، على وزن القاصعاء ترابٌ يجمعه اليربوع، ويُجْمَعُ باحِثَاوَاتٍ. --------------ــ ([1]) هو أمية بن الأسكر، كما في معجم البلدان (3: 122). ([2]) جلدان، بالكسر، وبعد اللام دال مهملة أو ذال: موضع. وفي الأصل: "في الأباطح" تحريف. وفي معجم البلدان: وانعق بضأنك في أرض تطيف بها *** بين الأصافر وانتجها بجلذان ([3]) البيت لنصيب، كما في المجمل، واللسان (5: 103). ([4]) البيت في اللسان (بحر، دقر). والدقرى: الروضة الخضراء الناعمة. تخيل: تتلون بالنور. ([5]) يقال هلسه المرض يهلسه: هزله. وفي الأصل: "تلهس"، محرفة. ([6]) النشر: الكلأ يهيج أعلاه وأسفله ندى أخضر. ([7]) في الأصل: "في بطونها" . ([8]) البيت للعجاج كما في اللسان (سحر، هجر) وليس في ديوانه ولا ملحقات ديوانه. وبعده في اللسان (بحر، سحر، هجر): * وآبق من جذب دلويها هجر * ([9]) هو عبد الله بن مسلم بن قتيبة الدينوري، صاحب أدب الكاتب. ([10]) في اللسان (6: 114): "قيل لم يجريا لأنهما اسمان جعلا اسماً واحداً". يريد لم يصرفا للتركيب. ([11]) هجان الترب: بيضاء التراب. وفي الأصل: "هيجان". والعذاة، بفتح العين: الطيبة التربة. وفي الأصل "غداة". والبيت في ديوان ذي الرمة 211. ([12]) ثمالة: القبيلة المعروفة. وفي الأصل: "ثماكة". ([13]) تكملة يقتضيها القول. ([14]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 158 وحماسة البحتري 286 حيث أورد ثمانية أشعار في هذا المعنى. وانظر الحيوان (5: 470) . ([15]) في الأصل: "وهو بالرجل الرجل". ([16]) الجمهرة (1: 200) واللسان (2: 419).
ـ ( باب الباء والخاء وما يثلثهما) (بخد) باب الباء والخاء والدال. ليس في هذا الباب إلاّ كلمةٌ واحدة بدخيل([1]) ولا يقاس عليها. قالوا: امرأةٌ بخَنْدَاة، أي ثقيلة الأوراك. (بخر) الباء والخاء والراء أصلٌ واحد، وهي رائحةٌ أو ريحٌ تثُور. من ذلك البُخار، ومنه البَخُور بفتح الباء، وكان ثعلبٌ يقول: على وزن فَعُول مثل البَرُود والوَجُور. فأمّا قولهم للسحائب التي تأتي قُبُلَ الصّيف بناتُ بَخْر فليس من الباب، وذلك أنّ هذه الباء مبدَلة من ميم، والأصل مَخْرٌ. وقد ذُكِرَ قياسُه في بابه بشواهِدِه. (بخس) الباء والخاء والسين أصلٌ واحد، وهو النَّقْصُ. قال الله تعالى: ﴿وشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ﴾ [يوسف 20]، أي نَقْص. ومن هذا الباب قولهم في المُخّ: بَخَّسَ تَبخيساً، إذا صار في السُّلامى والعَين، وذلك حتى نُقصانه وذهابه من سائر البدن. وقال شاعر([2]): لا يَشْتَكِين عَمَلاً ما أنْقَيْن *** ما دام مُخٌّ في سُلامَى أوْ عَيْنْ (بخص) الباء والخاء والصاد كلمةٌ واحدةٌ، وهي لحمةٌ خاصة([3]): يقال لِلَحمة العين بَخَصَة. وبخصت الرّجُل إذا ضربتَ منْهُ [ذلك([4])]. والبَخَصَة لحمُ باطن خُفِّ البعير. وبَخَصُ اليدِ لحمُ أصول الأصابع ممَّا يلي الراحة. (بخع) الباء والخاء والعين أصلٌ واحد، وهو القتل وما داناه من إذلالٍ وقهر. قال الخليل: بخَع الرّجلُ نفسَه إذا قتلَها غَيْظاً من شدّة الوَجْد. قال ذُو الرّمّة([5]): ألاَ أَيُّهَذَا الباخِعُ الوجْدُ نفسَه *** لشيءٍ نَحَتْهُ عن يَدَيْهِ المقَادِرُ([6])ومنه قوله تعالى: ﴿فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ على آثَارِهِمْ﴾ [الكهف 6]. قال أبو علي الأصفهانيّ فيما حدثنا به أبو الفضل محمد بن العميد، عن أبي بكر الخيّاط عنه قال: قال الضبّيّ: بَخَعْتُ الذَّبيحةَ إذا قطعتَ عظْمَ رقَبتها، فهي مبخوعة، ونَخَعتُها دون ذلك، لأنَّ النخاعَ الخيطُ الأبيضُ الذي يجري في الرقبة وفَقَارِ الظهر، والبِخاع([7])، بالباء: العِرْق الذي في الصُّلب. قال أبو عُبيدٍ: بخعْتُ له نفسي ونُصْحي، أي جَهَدْتُ([8]). وأرضٌ مَبْخُوعة([9])، إذا بُلِغَ مجهودُها بالزَّرع. وبَخَعَ لي بحقِّي إذا أقرَّ. (بخق) الباء والخاء والقاف أصلٌ واحد وكلمة واحدة، يقال بَخَقْتُ عينَه إذ ضربتَها حتى تَعُورَها([10]). قال رؤبة: * ومَا بعَينَيْه عَوَاوِيرُ البَخَقْ([11]) * (بخل) الباء والخاء واللام كلمة واحدة، وهي : البُخْل والبَخَلُ. ورجلٌ بخيلٌ وباخلٌ. فإذا كان ذلك شأنَه فهو بخَّالٌ. قال رؤبة: * فَذاكَ بَخَّالٌ أَرُوزُ الأَرْزِ([12]) * (بخو) الباء والخاء والواو، كلمةٌ واحدةٌ لا يُقاسُ عليها. قال ابنُ دريد: البَخْو الرُّطَب الردِيّ، يقال رُطَبَةٌ بَخْوَةٌ. (بخت) الباء والخاء والتاء كلمةٌ ذكرها ابنُ دريدٍ، زعم أنّ البُخْت من الجمال عربيّة صحيحة، [وأنشد]: * لبنَ البُخْتِ في قِصاع الخَلَنْجِ([13]) * --------------ـــ ([1]) كذا وردت هذه الكلمة، ولعلها مقحمة. ([2]) هو الراجز أبو ميمون النضر بن سلمة، كما في اللسان (نقا). والرجز في صفة خيل، وقبله: * بنات وطاء على خد الليل * وهذا ما يسمى في علم العروض بالإجازة في تسمية الخليل، وبالإكفاء في قول أبي زيد. انظر اللسان (7: 195). ([3]) في الأصل: "خالصة". ([4]) هذه التكملة من المجمل لابن فارس. ([5]) ديوانه ص251 واللسان (بخع). ([6]) كلمة "الوجد" ساقطة من الأصل، وإثباتها من اللسان والديوان. وفي اللسان: "عن يديك" على الخطاب. ([7]) في اللسان (بخع): "قال ابن الأثير: هكذا ذكره في الكشاف، وفي كتاب الفائق في غريب الحديث. ولم أجده لغيره. قال: وطالما بحثت عنه في كتب اللغة والطب والتشريح فلم أجد البخاع بالباء مذكوراً في شيء منها". قلت: وما هنا يؤيد مارواه الزمخشري المتوفى سنة 538. ووفاة ابن فارس 395. وقد ضبط البخاع في الأصل واللسان والفائق بكسر الباء ضبط قلم. ([8]) في اللسان: "أي جهدتها". ([9]) في الأصل: "بخوغة". وفي اللسان: "يقال بخعت الأرض بالزراعة أبخعها، إذا نهكتها". ([10]) يقال عار عينه يعورها، وعورها يعورها تعويرا. ([11]) ديوان رؤبة 107 واللسان (بخق). وقبله: *كسر من عينيه تقويم الفوق* ([12]) ديوان رؤبة 65 واللسان (أرز، بخل) وقد سبق في مادة (أرز 78) بدون نسبة . ([13]) في الأصل: "الخلخ"، صوابه من اللسان (خلنج): والبيت لابن قيس الرقيات كما في ملحقات ديوانه 283 واللسان (خلنج). وصدره: * ملك يطعم الطعام ويسقي * والبيت في الجمهرة(1: 193) بدون نسبة في الأصل. ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR185 harf- البحث: الكشف والطلب، يقال: بحثت عن الأمر، وبحثت كذا، قال الله تعالى: ﴿فبعث الله غرابا يبحث في الأرض﴾ [المائدة/31].
وقيل: بحثت الناقة الأرض برجلها في السير: إذا شددت الوطء تشبيها بذلك.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.696 harfالبَحْثُ: طَلَبُكَ الشيءَ في التُّراب؛ بَحَثَه يَبْحَثُه بَحْثاً، وابْتَحَثَه.
وفي المثل: كالباحِثِ عن الشَّفْرة. وفي آخر: كباحِثةٍ عن حَتْفها بظِلْفها؛ وذلك أَن شاةً بَحَثَتْ عن سِكِّين في التراب بظِلْفِها ثم ذُبِحَتْ به.
الأَزهري: البَحُوثُ من الإِبل التي إِذا سارتْ بحثت الترابَ بأَيديها أُخُراً أَي ترمِي إِلى خَلْفِها؛ قاله أَبو عمرو. والبَحوثُ: الإِبلُ تَبْتَحثُ الترابَ بأَخْفافِها، أُخُراً
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR60 harf* ب ح ث * * بَحَثَ * عنه من باب قطع و * ابتَحَث * عنه أي فتش
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.243 harfبحث . البحث: طلبك الشيء في التراب. بحثه يبحثه بحثا، وابتحثه، فهو يتعدى بنفسه، وكثيرا ما يستعمله المصنفون متعديا بفي، فيقولون: بحث فيه، والمشهور التعدية بعن، كما للمصنف تبعا للجوهري وأرباب الأفعال. والبحث: أن يسأل عن شيء ويستخبر. وبحث عنه، كمنع يبحث بحثا: سأل. كذلك استبحث ، واستبحث عنه. قال الأزهري: ابتحث وتبحث عن الشيء بمعنى واحد، أي فتش عنه، وفي نسختنا: انبحث بدل ابتحث، وهو خطأ. وفي
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR5.008 harfبَحَثَهُ
1 بَحَثَهُ حث بحث بحثه بحثة , aor. بَحَثَ , inf. n. بَحْثٌ, He scraped it up; [as one who seeks to find a thing therein;] namely, the dust, or earth: (L:) and he searched, or sought, for it, or after it, (namely, a thing,) in the dust, or earth; as also ↓ ابتحثهُ: (L, TA:) thus each is made trans. by itself: and authors often say, بَحَثَ فِيهِ [meaning he searched, or inquired, into it;
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR639 harfبَحَثَ
بَحَثَ A ( n. ac. بَحْث 1 )
a. [ Fī ], Searched into, investigated; ferreted, wormed out, grubbed, scratched up.
b. [ 'An ], Sought for; inquired into.
بَاْحَثَ
بَاْحَثَ III ,
a. Discussed, argued with.
تَبَحَّثَ
تَبَحَّثَ V ,
a. see I (b) .
تَبَاْحَثَ
تَبَاْحَثَ VI ,
a. see III .
اِسْتَبْحَثَ
اِسْتَبْحَثَ X ,
a. see I (b) .
بَحْث
بَحْث 1 , ( pl. أَبْحَاْث 38 ),
a. Search,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR8.172 harfبحث
بَحَثَ - يَبْحَثُ
بَحَثَ - يَبْحَثُ + كائن + في مكان أو شيء أو أمر: يفتش في كوم من الأشياء: يباعد مكونات شيء عن بعضها
بَحَثَ - يَبْحَثُ + كائن + في مكان أو شيء أو أمر + عن شيء: يباعد مكونات شيء عن بعضها بهدف الوصول والتعرف إلى ما يخفى بين هذه المكونات
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الدخول بين مكونات آخر ومباعدة وتفريق مكوناته"، وهي:
Sîgalar(1)
Mücavir kökler15 mücavir (20 toplam)
- ندم
1 ortak ayet · “Redm” kumaşa dikilen yama, “nedm” arkadaş, içki…
- غرب
1 ortak ayet · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
- عجز
1 ortak ayet · Belin at tarafıdır
- وري
1 ortak ayet · Arka
- ويل
1 ortak ayet · “Beyn” kelimesinden dönüşen bir kelimedir
- صبح
1 ortak ayet · Tan demektir
- بعث
1 ortak ayet · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
- أخو
1 ortak ayet · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
- مثل
1 ortak ayet · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
- سوأ
1 ortak ayet · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
- رأي
1 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- أرض
1 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
Geçtiği ayetler(1)
فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ قَالَ …
EşerSonra Allah; kardeşinin ölüsünü nasıl gömeceğini göstermek için, ona yeri eşeleyen bir karga gösterdi. Yazıklar olsun bana, bu karga gibi bile olmaktna aciz kaldım da kardeşimin ölüsünü örtemedim, dedi. Pişmanlık duyanlardan oldu.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بحث |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فحص, فتش, نقب, طلب |
| Zıt Kök | دفن |
| Çekirdek Özet 1 | Toprağı elle eşelemek, kazmak ve altındakini açığa çıkarmak üzere savurmak |
| Çekirdek Özet 2 | Örtülü, gizli veya gömülü olan bir hakikati ortaya çıkarmak amacıyla somut iz sürme ve zemin açma |
| Çekirdek Özet 3 | Fiziksel kazıma eyleminden metodik, ampirik ve zihinsel hakikat araştırmasına geçiş |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca soyut ve zihinsel bir araştırma sayarak fiziksel eşeleme, açığa çıkarma ve örtüyü kaldırma bağlamından koparmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بح | Bir zemini yarma, genişletme, derinleşerek içindekini veya suyunu ortaya çıkarma | ث | Yarma ve açma hareketine kesintisiz hareketlilik, toprağı dağıtma, saçma ve örtülü nesneyi bulmak için eşeleme boyutu eklenmiştir; nitekim aynı çekirdekten gelen بحر kökünde yararak geniş su kütlesi açma anlamı varken بحث kökünde elle veya aletle toprağı eşeleyip altındakini arama anlamı öne çıkar. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, sınırlandırılmış kapalı alan | Bir zeminin, kabuğun veya örtünün içine girme, dâhili alana nüfuz etme payı taşır. |
| ح | Çit, duvar; çevreleme, ayırma, koruma | Saklı tutan engeli, kabuğu veya çevrelenmiş sınırı temsil eder. |
| ث | İşaret, sınır (ikiz harf ت temelinde sürtünmeli yoğunlaşma; türetme imge) | Yüzeyi aşındıran, dağıtan, sürekli ve hareketli biçimde eşeleyen eylemi ifade eder. |
| بحث | Çitle çevrili veya örtülü bir iç alana girerek yüzeyi aşındırıp dağıtmak suretiyle diptekini açığa çıkarma | Kapalı veya gömülü bir nesneyi bulmak üzere koruyucu/örten katmanı fiziksel ya da zihinsel olarak kazıyıp dağıtma hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi bulmak yahut çukur açmak için toprağı elle eşelemek, kazmak ve tozu toprağı geriye doğru savurmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiir ve atasözü geleneğinde kendi felaketini kendi eliyle hazırlayan kimse hakkında kullanılan şu beyitte kök fiziksel eşeleme anlamında geçer: ولا تك كالثور الذي دفنت له / حديدة حتف ثم ظل يثيرها |
| Erken Arapça kullanım | Arap darbımesellerinde kendi ölümüne sebep olan bıçağı toprağı eşeleyerek çıkaran hayvan için كالباحث عن مدية veya كباحثة عن حتفها بظلفها ifadeleri kullanılır; ayrıca devenin yürürken ayaklarıyla toprağı geriye savurması البَحُوث sıfatıyla anılır. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça بحث kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle fiziksel olarak toprağı eşelemek, çukur kazmak ve buradan hareketle aramak, araştırmak ve incelemek semantik dairesinde yer alır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında kök doğrudan aynı harf dizilişiyle yaygın bir birincil fiil olarak belirmemekle birlikte, toprağı deşme, delme ve arama bildiren *b-ḥ-r / *b-ḥ-š (Süryanice bḥaš: karıştırmak, eşelemek, aramak) kökleriyle fonetik ve anlamsal bir süreklilik arz eder. Arapçada kök, el ile toprağı eşelemek şeklindeki somut bedensel eylemden zihinsel tahkik ve istihbar sahasına doğru düzenli bir semantik genişleme yaşamıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisān al-ʿArab, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Toprağı elle eşelemek, kazımak ve savurmak | Eylem bedensel bir kazıma hareketinden haber sormak, gizli olanı tahkik etmek ve ilmi araştırma yapmak anlamına evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve Aramice bḥaš (karıştırmak, eşelemek, aramak) | Yüzeyi karıştırarak altındakini arama ve ortaya çıkarma ortak semantik çekirdeğine dayanır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışı ailelerle doğrudan ve kurallı bir kök akrabalığı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Gesenius, Payne Smith.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بحث | Anlamlı | Eşeleyerek aramak | Toprağı kazıp altındakini ortaya çıkarmak, bir şeyin hakikatini soruşturmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| بثح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| حبث | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| حثب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| ثبح | Anlamlı | Yüksek sesle çağırmak, boğuk ses | Boğazdan çıkan kısık veya boğuk ses için kullanılır; hedef kökle doğrudan anlam bağı yoktur. | Kur'an'da geçmez. |
| ثحب | Anlamlı | Suyun akması, yarılıp fışkırması | Suyun yol bularak kuvvetle akması ve yarılması; yarıp açma yönüyle uzak akrabalık taşır. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بحث | Merkez | Toprağı eşeleyerek örtülü olanı aramak ve açığa çıkarmak | Maddi veya manevi bir zemini kazıyıp altındaki somut hakikate ulaşma çabasıdır. | Fiziksel olarak elle/ayakla eşeleme çekirdeğinden doğar. |
| فحص | Komşu | İncelemek, yoklamak, aramak | بحث elle eşelemeyi öne çıkarırken, فحص özellikle kuşun yuva açması veya ayakla yeri deşelemesi gibi daha noktasal incelemeyi ifade eder. | Kuşun toprağı deşip çukurlaştırması aslından gelir. |
| فتش | Komşu | Didik didik aramak, teftiş etmek | فتش mevcut nesnelerin, eşyaların arasını tek tek elden geçirip karıştırmaktır; zemini kazımaktan ziyade araya gizleneni bulmayı içerir. | Eşyayı ve mekânı dağıtarak arama baskındır. |
| نقب | Komşu | Delmek, gedik açmak, derinlemesine araştırmak | نقب sert bir engeli delerek nüfuz etmeyi ifade eder; بحث ise gevşek zemini eşeleyip savurmaktır. | Delme, gedik açma ve yol arama esastır. |
| طلب | Komşu | İstemek, talep etmek, aramak | طلب her türlü arama ve istemeyi kapsayan genel şemsiye kavramdır; eşeleme veya kazıma şartı taşımaz. | Genel yöneliş ve istek bildirir. |
| دفن | Zıt | Gömmek, gizlemek, örtmek | بحث örtüyü kaldırıp açığa çıkarırken veya çukur açarken, دفن açılan çukura koyup üstünü toprakla kapatarak yok etmeyi amaçlar. | Nesneyi yerin altına saklayıp görünmez kılmaktır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بحث | Toprağı eşelemek, hakikati araştırmak | Fiziksel olarak zemini kazımak ile soyut inceleme ve tahkik anlamlarını birlikte taşır. | Kesin |
| Latince | fodere, investigare | Kazmak, iz sürmek | Fodere fiziksel kazma eylemini karşılarken, investigare ayak izini takip ederek araştırma anlamını karşılar; ikisi birlikte kökü tamamlar. | Güçlü |
| İngilizce | to scratch the ground, to search, to investigate | Toprağı eşelemek, araştırmak | Scratch/dig eylemin ilk fiziksel katmanını, search ve investigate ise türetilmiş metodolojik araştırma katmanını ifade eder. | Güçlü |
| Almanca | scharren, untersuchen, forschen | Eşelemek, incelemek, araştırmak | Scharren hayvanın toprağı eşelemesini birebir verir; untersuchen ve forschen ise ilmi ve sistematik incelemeyi karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | gratter la terre, fouiller, rechercher | Yeri eşelemek, didik didik aramak, araştırmak | Fouiller hem toprağı kazıp altını üstüne getirmeyi hem de titiz bir teftişi içererek kökün iki boyutunu da yansıtır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ | Toprağı eşelemek, deşmek, çukur açmak | Kabil'in Habil'i öldürmesinden sonra cesedi nasıl örteceğini bilemeyişi üzerine gönderilen karganın toprağı eşeleyerek gömme yöntemini göstermesi bağlamı (Mâide 5:31). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstidlâl, nazar ve hakikati araştırma usulü | İtikadi konularda taklidin reddi ve aklî araştırmanın (el-bahs) imanın geçerliliğindeki rolü; ilm-i kelamın bir diğer adının ilmü'l-bahs ve'n-nazar olması. | Hakikatin delillerini derinlemesine soruşturma ve açığa çıkarma. |
| Fıkıh | Hüküm istinbatı ve münazara kuralları | Fıkhî delillerin tahkiki, nasların illetlerinin araştırılması ve İlmü Âdâbi'l-Bahs ve'l-Münâzara disiplini altında tartışma metodolojisi. | Usul kuralları çerçevesinde delilin zeminini kazıyıp hükmün illetine ulaşma. |
| Tefsir | Âyetteki sünnetullah ve karganın eylemi | İnsanoğlunun bilgisizlik ve çaresizlik anında tabiatı gözlemleyerek (karganın yeri eşelemesinden) ampirik bilgi üretmesi ve defnetme hukukunun doğuşu (Mâide 5:31). | Somut fiziksel kazıma eyleminin insana bilgi ve model aktaran bir vasıta oluşu. |
| Hadis | Hadis metinlerinin tahkiki ve erken darbımeseller | Hadis rivayetlerinde hem karganın bu fıtrî fiili hem de teftiş ve tahkik anlamındaki kullanımlar; ayrıca nefsin kendi aleyhine delil bulması anlamındaki darbımeseller. | Gizli kusurları, sened veya metin illetlerini derinlemesine soruşturma. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hakikatin aranması ve taklidin aşılması | Tahkik | Örtülü veya bilinmeyen ilahî/fıtrî hakikati açığa çıkarma | İnsanın tabiatı ve âyetleri gözlemleyerek sorumluluğunu keşfetme sürecidir. | Güçlü |
| İlmi | Metodoloji ve araştırma | Ampirik gözlem ve araştırma (Ar-Ge) | Bilgi zeminini kazıyıp yeni bulgulara ulaşma | Olguların yüzeyinde kalmayıp altındaki nedensellik bağlarını eşeleyip ortaya koyma faaliyetidir. | Kesin |
| Siyasi | İstihbarat ve kriz yönetimi | Durum tespiti ve tahkikat | Tehditleri ve gizli dinamikleri erkenden ortaya çıkarma | Yönetimin toplumsal ya da dış tehlikeleri yüzeydeki alametlerden hareketle derinlemesine soruşturmasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak arama ve fizibilite | Maden arama, piyasa araştırması | Gizli veya atıl potansiyeli tespit edip işletmeye açma | Yeraltı ve yerüstü zenginliklerinin aranması, fizibilite ve pazar analizinin yapılmasıdır. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Arama algoritmaları, derinlik öncelikli arama (DFS) ve kazı jeolojisi | Bir veri kümesinde yüzey katmanlarını eleyerek hedef veriye ulaşma süreci veya jeolojide yerkabuğunu kazıyarak katmanları analiz etme yapısıyla tam bir biçimsel örtüşme gösterir. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Arkeolojik kazı yöntemi ve ampirik vaka incelemesi | Tarihsel veya sosyolojik bir olgunun üzerindeki kültürel/zihinsel tortuları katman katman kaldırarak çekirdekteki vakayı tespit etme süreciyle özdeştir. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca masa başında yapılan kuramsal/zihinsel bir akademik araştırma ve yazı faaliyetine indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün Kur'an'daki tek kullanımı, karganın yeri fiziksel olarak deşmesi ve insana çaresizlik anında pratik bir eylem modeli (defnetme) sunmasıdır; dolayısıyla arama eylemi doğrudan eylem, temas, tabiat ve gözlemle iç içedir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Araştırma ve bilgi üretiminin sahadan, tabiat gözleminden ve ampirik temas zemininden koparılarak salt spekülatif bir zihin jimnastiği olarak kurgulanması. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanoğlunun ilk cinayet sonrasında yaşadığı dehşet ve cehaleti aşmasının, tabiatta cereyan eden basit bir fiziksel eylemi (karganın yeri eşelemesini) gözlemlemesiyle mümkün kılındığını gösterir. Vahiy, insanın ampirik gözlem ve arama yeteneğini harekete geçiren ilahî bir pedagoji işletir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanlık tarihinin başlangıcı, cinayet, hukukun doğuşu, ölüm ve cenaze âdâbını konu edinen kıssa ayetlerinde (Mâide 5:27-31) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bilginin yalnızca yukarıdan dikte edilen hazır formüllerden ibaret olduğu zannını düzeltir; insanın ve hayvanın fıtrî hareketlerinin (yeri eşeleme, arama) birer öğrenme ve hakikate ulaşma vesilesi olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesneyi bulmak veya bir boşluk açmak amacıyla toprağı ya da bir yüzeyi elle/uzuvla kazıyıp örtüyü sağa sola savurmak.
- Soyut anlamBir meselenin üstünü örten kapalılıkları katman katman kaldırarak altındaki asıl hakikati ve delili ortaya çıkarma faaliyeti.
- Sistematik karşılıkOlgusal veya teorik bir zeminin derinlemesine incelenerek gizli parametrelerin ampirik ya da mantıksal yolla açığa çıkarılması (tahkik ve araştırma usulü).
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde örtülü veya kapalı durumdaki başlangıç zeminini, bu zemini kapatan yüzey katmanını ya da tortuyu temsil eder. işlemi, örtücü katmanın kazınarak zeminden uzaklaştırılmasını ifade eder. operatörü, bu kazıma ve ayıklama eyleminin oluşturduğu arama ve eşeleme sürecini simgeler. ise bu sürecin sonucunda dipte saklı bulunan ve açığa çıkarılan çıplak hakikati veya hedef nesneyi temsil eder. Model, örtüyü kaldırma eyleminin doğrudan hakikati görünür kılma neticesini sembolize eder.