حسم
ح - س - م
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Bir şeyin kesik yeri demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Bir şeyin kesik yeri demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.988 harfباب الحاء والسين والميم معهما
ح س م، ح م س، س ح م، س م ح، م س ح ستعملات
حسم:
الحَسْم: أن تَحسِمَ عِرْقاً فتَكويه لئلاّ يَسيل دمُه.
والحَسْمُ: المَنْعُ، والمَسْحُوم: الذي حُسِمَ رَضاعُه وغِذاؤه.
وحَسَمْتُ الأمْرَ أي: قَطعتُه حتى لم يُظفَر منه بشيء، ومنه سمِّي السَّيفُ حُساماً لأنّه يحسِمُ العدوَّ عَمَا يُريد، أي يمنَعُه.
والحُسُوم: الشُّؤْم، تقول: هذه ليالي الحُسُوم تحسِم الخَير عن أهلها، كما
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR373 harfحَسَمْتُهُ: قطعته فانحَسَم. ومنه حَسْمُ العِرْقِ. وفي الحديث: "عليكم بالصَومِ فإنه مَحْسَمَةٌ للعِرْقِ، ومَذْهَبَةٌ للأَشَرِ". ويقال للصبيِّ السيئ الغذاء مَحْسومٌ. وقيل في قوله تعالى: "وثمانيةَ أيامٍ حُسوماً" أي متتابعة. ويقال: الحُسومُ: الشُؤْمُ. يقال الليالي الحُسومُ، لأنهَّها تَحْسِمُ الخيرَ عن أهلها. والحُسامُ: السيف القاطع. وحُسامُ السيف أيضاً: طرَفه الذي يُضربُ به.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR17.124 harfح س م
حسم ، حمس ، سحم ، سمح ، مسح ، محس : ( مستعملة ) .
حسم : قال الليث : الحَسْم : أن تَحْسِم عرقا فتكويه بالنار كيلا يَسِيلَ دمه .
والحَسْم : المَنْع . قال : والمَحْسوم الذي حُسم رَضَاعه وغِذَاؤه . تقول حَسَمَتْه الرَّضَاعَ أمُّه تَحسِمه حَسْماً . وتقول : أنا أَحْسِم على فلان الأمر أي أقطعه عليه حتى لا يَظْفَر منه بِشَيْء .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : الحُسامُ : السيف القاطع ، وقال الكِسائي :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.397 harf(باب الحاء والسين وما يثلهما)
(حسف) الحاء والسين والفاء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يتقشَّر عن شيء ويسقط. فمن ذلك الحُسَافة، وهو ما سَقَط من التمر والثَّمَر. ويقال انحسف الشّيءُ، إذا تفتَّت في يدك. وأمَا الحَسيفَة، وهي العداوة، فجائزٌ أن يكون من هذا الباب. والذي عندي أنها من باب الإبدال، وأنّ الأصل الحسيكة؛ فأُبدلت الكاف فاءً. وقد ذكرت الحسيكة وقياسُها بعد هذا الباب. ويقال الحَسَفُ الشَّوك، وهو من
(باب الحاء والسين وما يثلهما) (حسف) الحاء والسين والفاء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يتقشَّر عن شيء ويسقط. فمن ذلك الحُسَافة، وهو ما سَقَط من التمر والثَّمَر. ويقال انحسف الشّيءُ، إذا تفتَّت في يدك. وأمَا الحَسيفَة، وهي العداوة، فجائزٌ أن يكون من هذا الباب. والذي عندي أنها من باب الإبدال، وأنّ الأصل الحسيكة؛ فأُبدلت الكاف فاءً. وقد ذكرت الحسيكة وقياسُها بعد هذا الباب. ويقال الحَسَفُ الشَّوك، وهو من الباب. (حسك) الحاء والسين والكاف من خشونة الشيء، لا يخرج مسائله عنه. فمن ذلك الحَسَكُ، وهو حَسَك السَّعدانِ([1])، وسمِّي بذلك لخشونته وما عليه مِن شَوك. ومن ذلك الحَسِيكة، وهي العداوة وما يُضَمّ في القلب من خشونة. ومن ذلك الحِسْكِك([2]). وهو القُنفُذ. والقياس في جميعه واحد. (حسل) الحاء والسين واللام أصلٌ واحد قليلُ الكلِم، وهو ولد الضبّ، يقال له الحِسْلُ والجمع حُسُول. ويقولون في المثل: "لا آتِيك [سِنَّ الحِسْل"، أي لا آتيك([3])] أبداً. وذلك أنّ الضب لا يسقط له سِنٌّ. ويكنى الضّبُّ أبا الحِسل. والحسِيل: ولد البقر، لا واحِدَ له من لفظه. قال: * وهنّ كأذنابِ الحَسِيلِ صوادرٌ([4]) * (حسم) الحاء والسين والميم أصلٌ واحد، وهو قَطْع الشّيء عن آخره. فالحَسْم: القطع. وسُمِّي السيفُ حُساماً. ويقال حسامُه حَدّهُ، أيُّ ذلك كان فهو من القَطْع. فأما قوله تعالى: ﴿وَثَمَانِيَةَ أيَّامٍ حُسُوماً﴾ [الحاقة 7]، فيقال هي المتتابعة. ويقال الحسوم الشّؤم. ويقال سمِّيت حُسوماً لأنها حسمت الخيرَ عن أهلها. وهذا القول أقْيَس لما ذكرناه. ويقال للصبيّ السيِّئ الغذاء([5]) محسومٌ، كأنه قُطِع نماؤُه لَمَّا حُسِم غذاؤه. والحَسْم: أن تقطَعَ عِرقاً وتكويه بالنار كي لا تسيل دمُه. ولذلك يقال: احْسِم عنك هذا الأمر، أي اقطعه واكفِهِ نفسَك. (حسن) الحاء والسين والنون أصلٌ واحد. فالحُسن ضِدُّ القبح. يقال رجلٌ حسن وامرَأة حسناءُ وحُسّانَةٌ. قال: دارَ الفَتاةِ التي كُنّا نقولُ لها *** يا ظبيةً عُطُلاً حُسّانَة الجِيدِ([6]) وليس في الباب إلاّ هذا. ويقولون: الحسَن: جَبَل، وحَبْلٌ من حبال الرمل. قال: لأمِّ الأرضِ وَيْلٌ ما أجَنَّتْ *** غداةَ أضَرَّ بالحَسَنِ السبيلُ([7]) والمحاسنُ من الإنسان وغيره: ضدُّ المساوي. والحسن من الذراع: النصف الذي يلي الكوع، وأحسَِبه سمّي بذلك مقابلةً بالنِّصف الآخر؛ لأنّهم يسمُّون النصف الذي يلي المِرفَق القبيح، وهو الذي يقال له كَِسْرُ قبيحٍ. قال: لو كنتَ عيْراً كنتَ عَيْرَ مذَلَّةٍ *** ولو كنت كِسْراً كنت كَِسْرَ قبيحِ([8]) (حسو/ي) الحاء والسين والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ، ثم يشتقّ منه. وهو حَسْو الشيء المائع، كالماء واللبن وغيرهما؛ يقال منه حَسَوْت اللّبن وغيره حَسْواً. ويقال في المثل: * لمثل ذا كنتُ أحَسِّيك الحُسى * *والأصل الفارسُ يغذو فرسَه بالألبان يحسّيها إيّاه، ثمّ يحتاج إليه في طلبٍ أو هرب، فيقول: لهذا كنتُ أفعلُ بك ما أفعل. ثم يقال ذلك لكلِّ من رُشِّح لأمر. والعرب تقول في أمثالها: "هو يُسِرُّ حَسْواً في ارتغاء"، أي إنّه يُوهِم أنّه يتناول رغوةَ اللبن، وإنّما الذي يريده شُربُ اللّبنِ نَفْسِه. يضرب ذلك لمن يَمكُر، يُظهِر أمراً وهو يريد غيره. ويقولون: "نَومٌ كحَسْو الطائر" أي قليل. ويقولون: شَرِبْتُ حَسْوَاً وحَساءً. وكان يقال لابن جُدْعانَ حاسي الذَّهَب، لأنّه كان لـه إناءٌ من ذهب يحسُو منه. والحِسْيُ: مكانٌ إذا نُحِّيَ عنه رملُه نَبَع ماؤُه. قال: تَجُمُّ جُمومَ الحِسْي جاشت غُرُوبُه *** وبَرَّدَهُ من تحتُ غِيلٌ وأبْطَحُ([9]) فهذا أيضاً من الأول كأنَّ ماءَه يُحسَى. ومما هو محمولٌ عليه احتسيت الخَبَر وتحسَّيت مثل تحسَّسْت، وحَسِيت بالشيء مثل حَسِسْتُ. وقال: سوى أنّ العِتاقَ من المطايا *** حَسِينَ به فهنَّ إليه شُوسُ([10]) وهذا ممكنٌ أن يكون أيضاً من الباب الذي يقلبونه عند التضعيف ياء، مثل قصَّيْتُ أظفاري، وتقضَّى البازي، وهو قريبٌ من الأمرين وحِسْيُ الغَميِم: مكانٌ. (حسب) الحاء والسين والباء أصول أربعة: فالأول: العدّ. تقول: حَسَبْتُ الشيءَ أحْسُبُه حَسْباً وحُسْباناً. قال الله تعالى: ﴿الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ﴾ [الرحمن 5]. ومن قياس الباب الحِسْبانُ الظنّ، وذلك أنَّه فرق بينه وبين العدّ بتغيير الحركة والتّصريف، والمعنى واحد، لأنّه إذا قال حسِبته كذا فكأنّه قال: هو في الذي أعُدُّه من الأمور الكائنة. ومن الباب الحَسَبُ الذي يُعَدُّ من الإنسان. قال أهل اللغة: معناه أن يعد آباءً أشرافاً. ومن هذا الباب قولهم: احتسب فلانٌ ابنَه، إذا مات كبيراً([11]). وذلك أنْ يَعُدّه في الأشياء المذخورة لـه عند الله تعالى. والحِسْبة: احتسابك الأجرَ. وفلان حَسَنُ الحِسْبة بالأمر، إذا كان حَسَن التدبير؛ وليس من احتساب الأجر. وهذا أيضاً من الباب؛ لأنه إذا كان حسنَ التدبير للأمر كان عالماً بِعِدَادِ كل شيءٍ وموضِعِه من الرأْي والصّواب. والقياسُ كله واحد([12]). والأصل الثاني: الكِفاية. تقول شيء حِسَابٌ، أي كافٍ([13]). ويقال: أحسَبْتُ فلاناً، إذا أعطيتَه ما يرضيه؛ وكذلك حَسَّبْته. قالت امرأة([14]): ونُقْفِي ولِيدَ الحيِّ إن كان جائعاً *** ونُحْسِبه إن كان ليسَ بجائِع والأصل الثالث: الحُسْبَانُ، وهي جمع حُسبانَةٍ، وهي الوِسادة الصغيرة. وقد حسَّبت الرّجلَ أُحَسِّبه، إذا أجلسته عليها ووسَّدْتَه إياها. ومنه قول القائل: * غداة ثَوَى في الرّمْلِ غيرَ مُحَسَّبِ([15]) * وقال آخر([16]): يا عامِ لو قدَرَتْ عليكَ رِماحُنا *** والرّاقصاتِ إلى مِنَىً فالغَبْغَبِلَلَمسْتَ بالوكْعاء طعنةَ ثائرٍٍ *** حَرّانَ أو لثوَيْتَ غيرَ مُحسَّبِِ([17]) ومن هذا الأصل الحُسبْان: سهامٌ صغار يُرْمى بها عن القسيِّ الفارسية، الواحدة حُسبانة. وإنما فرق بينهما لصِغَر هذه و[كبر] تلك. ومنه قولهم أصاب الأرض حُسبان، أي جراد. وفُسِّرَ قوله تعالى: ﴿وَ يُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَاناً مِنَ السَّمَاء﴾ [الكهف 40]، بالبَرَد. والأصل الرابع: الأحسب الذي ابيضَّت جِلدتُه من داءٍ ففسدت شَعرته، كأنَّه أبرص. قال: يا هِنْدُ لا تَنْكحي بُوهَةً *** عليه عقيقتُه أحْسَبا([18]) وقد يتّفق في أصول الأبواب هذا التفاوتُ الذي تراه في هذه الأصول الأربعة. (حسد) الحاء والسين والدال أصلٌ واحد، وهو الحَسَد. (حسر) الحاء والسين والراء أصلٌ واحد، وهو من كَشْف الشيء. [يقال حَسَرت عن الذراع([19])]، أي كشفته. والحاسر: الذي لا دِرْع عليه ولا *مِغْفَر. ويقال حَسَرْتُ البيتَ: كنستُه. ويقال: إن المِحْسَرَة المِكْنَسَة. وفلان كريم المَحْسَر، أي كريم المخبر، أي إذا كشفْتَ عن أخلاقه وجدتَ ثَمَّ كريماً. قال: أرِقَتْ فما أدرِي أَسُقْمٌ طِبُّهَا *** أم من فراق أخٍ كريم المَحْسَر([20]) ومن الباب الحسرةُ: التلهُّف على الشيء الفائت. ويقال حَسِرْتُ عليه حَسَراً وحَسْرَةً، وذلك انكشافُ أمرِه في جزعه وقلَّة صبره. ومنه ناقةٌ حَسْرَى إذا ظلَعَتْ. وحَسَر البصر إذا كَلَّ، وهو حسير، وذلك انكشافُ حاله في قلّة بَصَره وضَعْفه. والمُحَسَّرُ، المُحَقَّر، كأنّه حُسر، أي جُعِل ذا حَسْرَة. وقد فسّرناها. ---------------------------------------------------------------ـ ([1]) حسك السعدان، ثمره، وهو خشن يعلق بأصواف الغنم. ([2]) في الأصل: "الحيسك"، تحريف. ويقال للقنفذ حسكك كزبرج، وحسيكة كسفينة. ([3]) التكملة من المجمل. ونحوها في اللسان. ([4]) للشنفرى في المفضليات (1: 109) واللسان (حسل). وعجزه: * وقد نهلت من الدماء وعلت *. ([5]) في الأصل: "الانداء"، صوابه من المجمل واللسان. ([6]) للشماخ في ديوانه 21 واللسان (حسن). ([7]) لعبد الله بن عنمة الضبي في اللسان (حسن) ومعجم البلدان (الحسنان) والحماسة. ([8]) قال ابن بري: "البيت من الطويل، ودخله الخرم في أوله. و منهم من يرويه: أو كنت كسراً، والبيت على هذا من الكامل". انظر اللسان (قبح) والمقاييس (قبح). ([9]) للمرقش الأصغر، من قصيدة في المفضليات (2: 41). وكذا جاءت الرواية في المجمل. وفي المفضليات: "وجرده من تحت"، أي كشفه وعراه من الشجر. ([10]) لأبي زبيد الطائي، كما في اللسان (حسا، حسس)، وأمالي القالي (1: 176). ([11]) وإذا فقده صغيراً لم يبلغ الحلم قيل: افترطه افتراطا. ([12]) في الأصل: "كلمة واحدة". ([13]) وبه فسر قوله تعالى: (عطاء حسابا). ([14]) من بني قشير، كما في اللسان (حسب). وأنشده أيضاً في (قفا). ([15]) أنشد هذا العجز في المجمل واللسان (حسب). ([16]) هو نهيك الفزاري، يخاطب عامر بن الطفيل، كما في اللسان (حسب). وفي معجم البلدان (رسم الغبغب) أنه "نهيكة الفزاري". ([17]) الوكعاء: الوجعاء، وهي الدبر. وفي اللسان "بالوجعاء" وفي المعجم "بالرصعاء". ([18]) لامرئ القيس في ديوانه 154 واللسان (بوه، عقق، حسب). وقد سبق في (بوه). ([19]) التكملة من المجمل. ([20]) في الأصل: "الكريم"، صوابه في المجمل، حيث أنشد العجز. والطب، بالكسر الشأن والعادة.
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR271 harf- الحسم: إزالة أثر الشيء، يقال: قطعه فحسمه، أي: أزال مادته، وبه سمي السيف حساما. وحسم الداء: إزالة أثره بالكي، وقيل للشؤم المزيل لأثر من ناله: حسوم، قال تعالى: ﴿ثمانية أيام حسوما﴾ [الحاقة/7]، قيل: حاسما أثرهم، وقيلك حاسما خبرهم، وقيل: قاطعا لعمرهم. وكل ذلك داخل في عمومه.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.109 harfالحَسْمُ: القطع، حَسَمَهُ يَحْسِمُهُ حَسْماً فانْحَسَمََ: قَطعه. وحَسَمَ العِرْقَ: قطعه ثم كواهُ لئلا يسيل دَمُهُ، وهو الحَسْمُ. وحَسَمَ الداءَ: قطعه بالدواء. وفي الحديث: عليكم بالصوم فإنه مَحْسَمةٌ للعِرْق ومَذْهَبَةٌ للأَشَرِ أَي مقطعة للنكاح؛ وقال الأَزهري: أَي مَجْفَرة مَقْطعة للباهِ.
والحُسامُ: السيف القاطع. وسيف حُسامٌ: قاطع، وكذلك مُدْيَةٌ حُسامٌ كما قالوا مُدْيَةٌ هُذام وجُرازٌ؛ حكاه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR426 harf* ح س م * * حَسَمهُ * قطعه من باب ضرب * فانْحَسَم * وفي الحديث ﴿أنه أُتي بسارق فقال اقطعوه ثم احسموه﴾ أي اكووه بالنار لينقطع الدم وفي حديث آخر ﴿عليكم بالصوم فإنه * مَحْسَمَةٌ * للعرق ومذهبة للأشر﴾ وقيل في قوله تعالى ﴿وثمانية أيام حسوما﴾ أي متتابعة وقيل * الحُسُومُ * الشؤم ويقال الليالي الحسوم لأنها تحسم الخير عن أهلها و * الحُسَام * السيف القاطع و * حِسْمَى * بالكسر اسم أرض بالبادية وهو في
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.379 harf* | | ( حَسَمَهُ يَحْسِمُهُ ) حَسْمًا | ( فانْحَسَمَ ) ، أي : ( قَطَعَهُ فانْقَطَعَ . و ) | حَسَمَ ( العِرْقَ ) حَسْمًا : ( قَطَعَهُ ثُمَّ كَوَاهُ | لِئَلاَّ يَسِيلَ دَمُهُ ) ، ومنه الحديثُ أَنّه أُتِي | بسارق فقال : [ ( ( اقْطَعُوه ثم احْسِمُوه ) ) ، | أي ] اقْطَعوا يَدَه ثم اكْوُوها لِيَنْقَطِعَ | الدَّمُ . ( و ) حَسَمَ ( الداءَ ) حَسْمًا : | ( قَطَعَهُ بالدَّواءِ . و ) حَسَمَ ( فُلانًا |
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR5.339 harfحَسَمَهُ
1 حَسَمَهُ حسم حسمه حسمة , (S, Msb, K,) aor حَسِمَ , (Msb, K,) inf. n. حَسْمٌ, (Mgh, Msb,) He cut it; or cut it off: (S, Msb, K:) he cut it off entirely. (Mgh, Msb.) ― -b2- Hence, حَسْمُ العَرْقِ: (S:) you say, حَسَمَ العِرْقَ, (K,) inf. n. as above, (TA,) He cut the vein, and then cauterized it to prevent the flow of the blood: (K:) or this is an elliptical expression, originally حَسَمَ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR291 harfحَسَمَ
حَسَمَ I ( n. ac. حَسْم 1 ),
a. Eradicated; cauterized.
b. Stopped, prevented from doing.
c. Cured.
مَحْسَمَة
مَحْسَمَة 17t ,
a. Efficacious remedy.
حُسَاْم
حُسَاْم 24 ,
a. Sabre.
b. Sword-edge.
c. Long ( night ).
حُسُوْم
حُسُوْم 27 ,
a. Inauspicious, unlucky ( days ).
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR12.917 harfحسم
حَسَمَ - يَحْسِمُ - حُسوْم - حُسوْمَاً
حَسَمَ - يَحْسِمُ + كائن + شيئاً أو أمراً: يقطعه قطعاً باتاً: يقطعه بالكلية ويفصله عن أصله ويزيل كل أثره لاتصاله بأًصله
حَاسِم: اسم فاعل صفة مشبهة من " حَسَمَ - يَحْسِمُ ": قاطع بات فاصل ونهائي
حُسوْم: جمع " حاسم "
حُسُوْمَاً: حال من " حُسوْم": حاسمة: بشكل حاسم وقاطع وفاصل ونهائي
واللفظ ينتمي
Sîgalar(1)
Mücavir kökler11 mücavir (14 toplam)
- صرع
1 ortak ayet · Yere yıkılanlar
- خوي
1 ortak ayet · Haviy (hı) : Dere demektir
- ثمن
1 ortak ayet · Essemnu (Sin’ le) sade yağ demektir
- نخل
1 ortak ayet · Hurma ağacıdır
- سبع
1 ortak ayet · Yırtıcı hayvan demektir
- عجز
1 ortak ayet · Belin at tarafıdır
- سخر
1 ortak ayet · Sahr kayalık sahadır
- ليل
1 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
- رأي
1 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- يوم
1 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir
- قوم
1 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir
Geçtiği ayetler(1)
سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا فَتَرَى الْقَوْمَ فِيهَا صَرْعَى كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ
Ard arda olanlarOnların kökünü kesmek için, üzerlerine yedi gece sekiz gün, rüzgarı estirdi. Halkın, kökünden sökülmüş hurma kütükleri gibi yere yıkıldığını görürdün.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حسم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قطع, جذذ, صرم, بتر |
| Zıt Kök | وصل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi kökünden kesip ardından dağlayarak izini, akışını ve tekrarını tamamen bitirme |
| Çekirdek Özet 2 | Helak edici azabın aralıksız sürerek kökü kurutması ve nesli tüketmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Süreçleri geri dönülemez biçimde nihayete erdirme, kökten çözme ve kalıntıyı yok etme ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Hâkka 69:7 ayetindeki «حسوما» kelimesini yalnızca takvimsel ardışıklık veya uğursuzluk sanıp kökün yok edici, kök kurutucu kesme dinamiğini gözden kaçırma |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حس | Algı, sürtünme sesi, hareketin duyulması ve varlığın hissedilir biçimde silinmesi veya kökünün kazınması; حسس (kökten kazıma, öldürme), حسر (örtüyü sıyırıp tüketme), حسب (sayıp sınırlama) köklerinde olduğu gibi | م | Toplama, çevreleme ve kesin kapanış bildiren mim harfinin eklenmesiyle kesme eylemi nihai bir sonuçla sınırlandırılmış; kesilen yerin dağlanarak tamamen kapatılması ve izin yok edilmesi anlamına evrilmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınır çekme, varlığı diğer alandan kesin bir engelle yalıtma |
| س | Diken, destek; tutunma, keskinlik, batma | Keskin bir müdahale, delme veya kazıyıcı biçimde temas etme |
| م | Su; akış, toplanma, bütünleşme | Varlığın maddesini, akışını ve beslendiği kaynağı kuşatarak kapatma |
| حسم | Keskin bir sınır çekerek akışı ve maddeyi bütünüyle kapatıp yok etme | Varlığın devamını sağlayan damarı veya bağı kesip ardından mühürleyerek geriye hiçbir iz veya yaşam imkânı bırakmama hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kanayan bir damarı kesip kanın akmasını önlemek üzere ateşle dağlamak (el-hasm: kat'u'l-ırk ve keyyuhû bi'n-nâr) veya çocuğun süt ve gıdasını kesip gelişimini durdurmak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Hırâş el-Hüzelî kılıcın keskinliğini anlatırken bu kökü kullanmıştır: ولولا نحن أرهقه صهيب / حسام الحد مذ روبا خشيبا |
| Erken Arapça kullanım | Klasik hadis rivayetinde orucun şehveti kökten kesici işlevi anlatılırken kullanılmıştır: عليكم بالصوم فإنه محسمة للعرق ومذهبة للأشر |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Arapça حسم kökü, fiziksel anlamda bir uzantıyı kökünden kesme, kazıma ve akışı ateşte dağlayarak sonlandırma anlam alanına aittir. Kökün ilk iki konsonantı olan حس, Proto-Samice kök kazıma, sürtünme ve ses çıkarma katmanıyla örtüşür. Sami dillerinde özellikle Batı Sami kolunda (İbranice ve Aramice) doğrudan حسم biçiminde üçlü bir kök kökten kesme anlamında yaygın olmayıp, bunun yerine benzer anlamsal alanı karşılayan חסם (İbranice hasam: ağzını tıkamak, engellemek, bağlamak) biçimi mevcuttur. Arapçada kök, kesici ve nihai engelleyici bir eylemle özelleşmiş; kılıca keskinliğinden ve düşmanın niyetini kökten kesmesinden ötürü «el-husâm», ardı arkası kesilmeyen ve nesli kurutan günlere de kökü kazıyıcı niteliğinden dolayı «husûm» denilmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Damar kesip dağlama ve kılıçla kökten ayırma | Kök içi türetimde nesneyi sonuna kadar kesmek (el-kat'u an âhirih), sütü kesmek ve nihai kılıç (el-husâm) merkezdedir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice חסם (engellemek, tıkamak) | Fiziksel bir akışı durdurma ve engelleme ortak semantik paydası mevcuttur; Arapçada kesme ve yok etme yönü öne çıkmıştır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kesme ve kazıma kökleri | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حسم | Anlamlı | Kökünden kesip dağlamak, izini silmek | Kesilen damarın dağlanması, kılıcın nihai darbesi ve ardışık yok oluş | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| حمس | Anlamlı | Katılık, şiddet, cesaret | Dinde veya savaşta tavizsiz ve sert olma hali; şiddetli kurak yıl | Kur'an'da geçmez; sertlik paydası |
| سحم | Anlamlı | Karalık, siyahlık | Kömür veya demir pası gibi koyu renk, duman karası | Kur'an'da geçmez; yanık ve dağlama iziyle semantik temas |
| سمح | Anlamlı | Cömertlik, kolaylık, yumuşaklık | Karşı tarafın yükünü hafifletme, tolerans ve esneklik gösterme | Kur'an'da geçmez; حسم kökünün katı kesiciliğine zıt karakter |
| محس | Anlamlı | Denemek, arındırmak, parlatmak | Bir şeyin özünü ortaya çıkarmak için ovmak, temizlemek | Kur'an'da geçmez |
| مسح | Anlamlı | El sürmek, sıvazlamak, gidermek | Yüzeydeki eseri silmek, sıvazlayarak temizlemek veya yok etmek | Kur'an'da geçer; izi silme paydası |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حسم | Merkez | Kökten kesip izini silme | Kesilen yeri bir daha açılmayacak ve akmayacak şekilde dağlayarak tamamen yok etme | Maddenin ve izin tamamen ortadan kaldırılması |
| قطع | Komşu | Ayırma ve kesme | Bir bütünü ikiye bölme eylemidir; dağlama veya kökünü kurutma zorunluluğu içermez | Genel kesme eylemi |
| جذذ | Komşu | Parçalayarak kesme | Varlığı ufak parçalara ayırarak kırma ve ufalamadır | Şiddetli kırıp dökme |
| صرم | Komşu | Meyve veya bağı koparma | Olgunlaşmış ürünü toplamak veya ilişkiyi geri çekmek üzere kesin olarak ayırma | Mahsul devşirme veya bağ koparma |
| بتر | Komşu | Arkasını kesme, güdük bırakma | Neslin veya kuyruğun devamını getirmeksizin sonunu kesip eksik bırakma | Soyun veya devamın eksik kalması |
| وصل | Zıt | Bağlama, bitiştirme | Kopuk iki şeyi birbirine ekleyerek akışı ve sürekliliği sağlama | Kesmenin ve kurutmanın tam karşıtı |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حسم | Kökünden kesip dağlayarak izini yok etmek | Kanayan damarı kapatma, kılıcın kökten kesmesi ve ardışık tükeniş | Kesin |
| Latince | Decidere, cauterizare, exstirpare | Kökünden sökmek, dağlamak, kesin karara bağlamak | Exstirpare kökten sökmeyi, cauterizare ise ateşle yakıp dağlamayı karşılar; Latince tek kelimede iki eylem birleşmez | Güçlü |
| İngilizce | To sever, to cauterize, to settle conclusively | Kökten kesmek, dağlamak, kesin olarak sonlandırmak | To cauterize tıbbi dağlama boyutunu; to settle conclusively ise mecazi kesin çözüm getirme yönünü karşılar | Güçlü |
| Almanca | Durchtrennen, ausmerzen, verätzen | Kesip ayırmak, kökünü kurutmak, yakarak kapatmak | Ausmerzen kökünü kazıma anlamını, verätzen veya ausbrennen ise dağlama fonksiyonunu verir | Güçlü |
| Fransızca | Trancher, cautériser, extirper | Kesip atmak, dağlamak, kökünden sökmek | Trancher kesin hükümle kesmeyi, cautériser ise yaranın kapatılmasını ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حُسُومًا | Kök kurutucu, aralıksız ve tüketici biçimde | Âd kavminin yedi gece sekiz gün süren fırtınayla helak edilişini, geriye hiçbir fert kalmayacak şekilde köklerinin kazınışını bildirir (Hâkka 69:7). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi cezanın kesinliği ve sünnetullah | Helak edilen kavimlerin köklerinin kazınması (istisâl) ve ilahi adaletin tecellisinde geriye hiçbir fesat unsurunun bırakılmaması | Geri dönülemez nihai son ve kök kurutma |
| Fıkıh | Hırsızlık cezasında uzvun kesilmesi ve yaranın tedavisi | Had uygulamasında hırsızın eli kesildikten sonra kan kaybından ölmemesi için kesik yerin kızgın yağa batırılarak dağlanması işlemi (hasmü'l-yed) | Kesilen damarın yakılarak kanamanın durdurulması |
| Tefsir | Hâkka 69:7 ayetindeki rüzgârın vasfı | Kelimenin «ardışık/kesintisiz» (mütetâbi') mi, yoksa onların hayır ve hayat damarlarını «kesip köklerini kurutan» (hâsime) anlamına mı geldiği tartışması | Tüketici süreklilik ve nihai yok ediş |
| Hadis | Şehvetin ve kötülüğün önünün kesilmesi | Orucun harama giden yolları tıkaması ve bedensel dürtü damarını kökünden kurutucu bir kalkan olması rivayeti | Kötülüğün kaynağını kurutma |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fesadın ve şirkin nihai tasfiyesi | İstisâl (kök kazıma) | Dini tebliğe karşı direnen ifsâd mekanizmasının son bulması | İlahi gazabın yeryüzündeki azgınlığı kökten temizlemesi işlevidir. | Güçlü |
| İlmi | Kesin delille şüphenin giderilmesi | Fasl-ı nizâ ve kat'î bürhan | Şüphe üreten damarların ilmi delille mühürlenmesi | Tartışmayı sürüncemede bırakmayıp meseleyi kökünden açıklığa kavuşturmaktır. | Güçlü |
| Siyasi | Krizlerin ve isyanların kökten çözümü | Krizin nihai tasfiyesi | Çatışma üreten damarın kesilip tekrar nüksetmesinin önlenmesi | Yüzeysel yatıştırma yerine sorunun kaynağına kalıcı müdahale edilmesidir. | Güçlü |
| İktisadi | Verimsiz ve zararlı harcamaların sonlandırılması | Mali israf damarının kesilmesi | Bütçe açığı veya iflas doğuran kara deliğin kapatılması | Zarar eden birimin geçici tedbirlerle değil doğrudan kapatılarak dağlanmasıdır. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Tıpta koterizasyon (dağlama) ve matematikte sonlu sonlanma (finite termination) | Tıpta kanayan damarın yakılarak kapatılması; algoritmalarda ise sonsuz döngünün kesin bir koşulla kırılarak sürecin mutlak sıfıra ulaştırılması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukta kesin hüküm (res judicata) ve radikal ihtilaf çözümü | Bir davanın temyiz kapısı kapalı biçimde kesin karara bağlanması ve taraflar arasındaki niza damarının ebediyen kapatılması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Hâkka 69:7 ayetindeki «husûmâ» lafzını yalnızca basit bir takvimsel art arda geliş veya geleneksel bir uğursuzluk günleri takvimi (eyyâmü'l-husûm) olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün asıl anlamı gereği, gelen rüzgârın o kavmin hayat bağlarını, nesillerini ve tüm varlık izlerini bir cerrah gibi kesip ateşte dağlarcasına kurutması; aralıksızlığın bu tüketici maksada hizmet etmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin kavimleri helak eden ilahi yasanın kök kurutucu, kesin ve geri dönüşsüz tabiatını gözden kaçırarak olayı salt astrolojik veya meteorolojik bir uğursuzluk anlatısına indirgemek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Helak sahnelerinde kullanılan azabın niteliğini; onun sadece geçici bir fırtına değil, muhatabın yeryüzündeki tüm varlık emaresini kökünden kesip dağlayan ilahi bir neşter olduğunu kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin helakini, Âd kavminin fırtınayla yerle bir edilişini ve ilahi gazabın arkada hiçbir canlı bırakmama ilkesini bildiren kıssa ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Âd kavminin başına gelen yedi gece sekiz günlük felaketin tesadüfi bir afet olduğu zannını yıkar; azabın onların kökünü kazımak için özel olarak ayarlanmış nihai bir cerrahi operasyon olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir damarı veya nesneyi kökünden kesip kan akışını durdurmak üzere ateşle dağlamak, izini ve maddesini tamamen yok etmek.
- Soyut anlamBir süreci, fitneyi veya varoluşu bir daha geri gelmeyecek ve üremeyecek şekilde kesin olarak ortadan kaldırmak, kesin sonuca bağlamak.
- Sistematik karşılıkSisteme zarar veren veya vadesi dolmuş bir unsuru sadece durdurmakla kalmayıp, beslenme kanalını mühürleyerek geriye hiçbir artık bırakmama operasyonu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , sistemdeki bir varlığın veya yapının mevcudiyet fonksiyonunu; , zamanı; ise hasm (nihai kesme ve dağlama) anını temsil eder. Zaman eşiğine ulaştığında varlığın büyüklüğü sıfıra inmekle kalmaz (), aynı zamanda türevi de sıfırlanarak () akış ve yeniden nüksetme potansiyeli bütünüyle mühürlenir.