خمد

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: خ-م-د2 sîga, 7 mücavir kök, 2 ayet, 2 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.جعلدعوخمدحصدزولوحدكون

KökSîga 2Ayet 2Sure 2Mücavir 7

▶ Ağı aç (3B)

خمد

خ - م - د

KÖK
  • 2 geçiş
  • 2 ayet
  • 2 sîga
  • 13 sözlük

Hamud üzeri külle kapatılmış kor demektir. Hamd (ha, dal), Odun külü demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Hamud üzeri külle kapatılmış kor demektir. Hamd (ha, dal), Odun külü demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.044 harf
باب الخاء والدال والميم معهما خ م د، د م خ، م د خ مستعملات خمد: خَمَدَ القومُ إذا لم تسمع لهم حسا، وقوم خُمُودُ. وخَمَدَتِ النار خُموداً: سكن لهبها، وإذا طفئت قيل همدت. خدم: الخَدَمُ: الخُدّام، الواحد خادمٌ غلاما كان أو جارية، قال: مُخَدَّومون ثِقالٌ في مَجالِسـهـم وفي الرحال، إذا صاحبَتهم، خَدَمُ وهذه خادِمنا لوجوبه، وهذه خادِمتُنا غدا. والخَدَمة: سير غليظ محكم، كالحلقة، يشد في رسغ البعير،
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR231 harf
خَمَدَتِ النار تَخْمُدُ حُموداً: سكَنَ لهبها ولم يَطْفَأُ جَمْرُها. وهَمَدَتْ، إذا طفئ جمرها. وأَخْمَدْتُها أنا. وخَمَدَتِ الحُمَّى: سكَن فَوَرانُها. وخَمَدَ المريض: أُغميَ عليه أو مات. والخَمُّودُ: موضع تدفنُ فيه النارِ لتَخْمُدَ.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR3.270 harf
خ د م خدم ، خمد ، دمخ ، مدخ : مستعملة . خمد : أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ : إذا سَكَنَ لَهَبُ النَّار ولم يَطْفَأْ جَمْرُهَا . قيل : خَمَدَتْ تَخْمُدُ خُمُوداً . فإنْ طَفِئَتْ أَلْبَتَّةَ ، قيلَ : هَمَدَتْ هُمَوداً . ونحوَ ذلك قال الليثُ . وفي ) ( نوادر الأعراب ) ( : يُقال : رأَيْتُهُ مُخْمِداً وَمُخْبِتاً وَمُخْلِداً ومُخْبِطاً وَمُسْبِطاً وُمُهْدِياً _ إذا رَأَيْتَه مُضْرِباً لا يَتَحَرَّكُ ،
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR8.181 harf
(باب الخاء والميم وما يثلثهما في الثلاثي) (خمج) الخاء والميم والجيم يدلُّ على فتورٍ وتغيُّر. فالخَمَج في الإنسان: الفتور. يقال أصبَحَ فلانٌ خَمِجاً، أي فاتِراً. وهو في شعر الهُذَليّ([1]): * أخْشَى دُونَه الخَمَجَا([2]) * ويقولون خَمِجَ اللّحمُ، إذا تغيَّر وأرْوَحَ. (خمد) الخاء والميم والدال أصلٌ واحد، يدلُّ على سكونِ الحركة والسُّقوط. خَمَدَتِ النارُ خُموداً، إذا سكَنَ لَهبُها. وخَمَدَت
Maddenin bağlantısı

(باب الخاء والميم وما يثلثهما في الثلاثي) (خمج) الخاء والميم والجيم يدلُّ على فتورٍ وتغيُّر. فالخَمَج في الإنسان: الفتور. يقال أصبَحَ فلانٌ خَمِجاً، أي فاتِراً. وهو في شعر الهُذَليّ([1]): * أخْشَى دُونَه الخَمَجَا([2]) * ويقولون خَمِجَ اللّحمُ، إذا تغيَّر وأرْوَحَ. (خمد) الخاء والميم والدال أصلٌ واحد، يدلُّ على سكونِ الحركة والسُّقوط. خَمَدَتِ النارُ خُموداً، إذا سكَنَ لَهبُها. وخَمَدَت الحُمَّى إذا سكَنَ وهَجُها. ويقال للمُغْمَى عليه: خَمَدَ([3]). (خمر) الخاء والميم والراء أصلٌ واحد يدلُّ على التغطية، والمخالطةِ في سَتْر. فالخَمْرُ: الشَّراب المعروف. قال *الخليل: الخمر معروفةٌ؛ واختمارُها: إدراكُها وغَليانُها. ومخمِّرها: متَّخِذها. وخُمْرتها: ما غَشِيَ المخمورَ من الخُمار والسُّكْر في قَلْبه. قال: لَذٌّ أصابَتْ حُمَيَّاها مَقَاتِلَهُ *** فلم تكَدْ تَنْجَلِي عن قَلْبِه الخُمَرُ([4]) ويقال به خُمارٌ شَديد. ويقولون: دَخَلَ في خَُمار الناسِ وخَمَرِهم، أي زحْمتهم. و"فلانٌ يَدِبُّ لفُلانٍ الخَمَر"، وذلك كناية عن الاغتيال. وأصلُه ما وارَى الإنسان من شجرٍ. قال أبو ذؤيب: فليتَهُمُ حَذِرُوا جَيشَهُم *** عَشِيَّةَ همْ مثلُ طَيْرِ الخَمَرْ([5]) أَي يُختلون ويُستَتَر لهم. والخِمار: خِمار المرأة. وامرأةٌ حسنَة الخِمْرَة، أي لُبْس الخِمار. وفي المثل: "العَوَانُ لا تُعَلَّم الخِمْرة". والتخمير: التغطية. ويقال في القوم إذا توارَوْا في خَمَرِ الشَّجر: قد أخْمَرُوا. فأمّا قولهم: "ما عِندَ فُلانٍ خَلٌّ ولا خَمْرٌ" فهو يجري مَجرى المثل، كأنّهم أرادوا: ليس عِنده خيرٌ ولا شَرّ. قال أبو زيد: خامَرَ الرّجُل المكانَ، إذا لزِمه فلم يَبْرح. فأمَّا المخمّرة من الشاءِ فهي التي يبيضُّ رأسها مِن بين جسدِها. وهو قياسُ الباب؛ لأنَّ ذلك البياضَ الذي برأسها مشبّهٌ بخِمار المرأة. ويقال خمَّرتُ العجينَ، وهو أنْ تتركَه فلا تستعملَه حتَّى يَجُود. ويقال خَامَرَهُ الدّاء، إذا خالط جوفَه. وقال كثيِّرٌ: هَنيئاً مَريئاً غَيْرَ داءٍ مُخَامِرٍ *** لِعَزَّةَ من أعراضِنا ما اسْتَحَلَّتِ([6]) قال الخليل: والمستَخْمَر([7]) بلغة حِمْيَر: الشَّرِيك. ويقال دخَلَ في الخَمَر، وهي وَهْدَةٌ يختفي فيها الذِّئبُ ونحوهُ. قال: ألا يا زَيدُ والضَّحاكَُ سَيْراً *** فقد جاوزْتُما خَمَرَ الطَريقِ([8]) ويقال اختَمَرَ الطِّيبُ، واخْتَمَرَ العَجين([9]). ووجدت منه خُمْرَةً طيِّبة وخَمَرَةً، وهو الرّائحة. والمخامَرة: المقارَبة([10]). وفي المثل: "خامِرِي أُمَّ عامِرِ"، وهي الضَّبع. وقال الشَّنْفَرى: فلا تدفِنُوني إنَّ دفْنِي مُحَرَّمٌ *** عليكُمْ ولكن خَامِرِي أمَّ عامرِ([11]) أي اترُكُوني لِلَّتِي([12]) يقال لها: "خامِرِي أُمَّ عامر". والخُمْرة: شيءٌ من الطِّيب تَطَّلِي به([13]) المرأةُ على وجهها ليحسُن به لونُها. والخُمْرة: السّجَّادة الصَّغيرة. وفي الحديث: "أنه كان يسجدُ على الخُمْرة". ومما شذَّ عن هذا الأصل الاستخمار، وهو الاستعباد؛ يقال استخمرت فلاناً، إذا استعبدتَه. وهو في حديث مُعاذ: "من استَخْمَر قوماً"، أي استعبَدَهم. (خمس) الخاء والميم والسين أصلٌ واحد، وهو في العدد. فالخمسة معروفة. والخمس([14]): واحدٌ من خَمْسَةٍ. يقال خَمَسْتُ القومَ: أخذْتُ خمس أموالِهم، أخْمُسُهم. وخَمَسْتُهم: كنتُ لهم خامساً، أخْمِسُهُم. والخِمْس: ظِمْءٌ من أظماء الإبل. قال الخليل: هو شُرْب الإِبلِ اليومَ الرابعَ من يَومَ صَدَرَتْ؛ لأنهم يَحسُبون يومَ الصَّدَر. والخميس: اليوم الخامسُ من الأسبوع، وجمعُه أَخمِساءُ وأخمِسَةٌ، كقولك نصيبٌ وأنصِباءُ [وأنصِبة([15])]. والخُماسِيُّ والخُماسيّة: الوَصيف والوصيفةُ طولُه خمسةُ أشبار. ولا يقال سُدَاسِيٌّ ولا سُباعيٌّ إذا بلغ ستّةَ أشبارٍ أو سبعةً. وفي غير ذلك الخُماسيُّ ما بلغ خَمسةً، وكذلك السداسيُّ والعُشاريّ. والخَميس والمخمُوس من الثِّياب: الذي طولُه خَمسُ أذرُع. وقال عَبِيد: هاتيك تحمِلُني وأبْيضَ صارماً *** ومُذَرَّباً في مارِنٍ مَخْموسِ([16]) يريد رُمْحاً طولُه خمسُ أذرع. وقال مُعاذٌ لأهل اليمن: "ايتوني بخَميسٍ أو لَبِيسٍ آخُذُه منكم في الصَّدَقة([17])". وقد قيل إنّ الثوبَ الخميسَ سمِّي بذلك لأنّ أوّلَ من عمِله مَلِكٌ باليمن كان يقال له الخِمْس. قال الأعشى: يَوْماً تَراها كمثل أردية الـ *** ـخِمْسِ ويَوْماً أديمَها نَغِلا([18]) ومما شذَّ عن الباب الخَمِيس، وهو الجَيْش الكثير. ومن ذلك الحديثُ: "أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، لما أشْرَفَ على خَيْبر قالوا: محمدٌ والخَمِيس"، يريدون الْجَيْش. (خمش) الخاء والميم والشين أصلٌ *واحد، وهو الخَدْشُ وما قارَبَه. يقال خَمَشْتُ خَمْشاً. والخُمُوش: جمع خَمْشٍ. قال: هاشمٌ جَدُّنا فإِن كُنْتِ غَضْبى *** فامْلَئِي وجهَكِ الجميلَ خُمُوشا([19]) وَالخموش: البعوض. قال: كأنَّ وَغَى الخَمُوش بجانبيهِ *** وَغَى رَكْبٍ أُمَيْمَُ ذَوِي زِياطِ([20]) والخُمَاشَة من الجِراحة والجمع خُماشاتٌ: ما كان منها ليس له أرْشٌ معلوم. وهو قياس الباب، كأنَّ ذلك يكونُ كالخَدْشِ. (خمص) الخاء والميم والصاد أصلٌ واحد يدلُّ على الضُّمْر والتّطامُن. فالخميص: الضّامر البَطْن؛ والمصدر الخَمَْص. وامرأةٌ خُمْصانةٌ: دقيقة الخَصْرِ. ويقال لباطن القَدَم الأخْمَص. وهو قياسُ الباب، لأنّه قد تداخَل. ومن الباب المَخْمَصة، وهي المجاعة؛ لأنَّ الجائِع ضامرُ البطْن. ويقال للجائع الخميص، وامرأةٌ خميصة قال الأعشى: تَبِيتون في المَشْتَى مِلاءً بطونُكُمْ *** وجاراتُكم غَرْثى يَبِتْن خمائصا([21]) فأمّا الخَمِيصة فالكِساء الأسودُ. وبها شَبَّه الأعشى شَعْرَ المرأة: إذا جُرِّدَتْ يوماً حَسِبْتَ خَميصةً *** عليها وجرْيالَ النَّضيرِ الدُّلامِصا([22]) فإنْ قيل: فأينَ قِياسُ هذا من الباب؟ فالجواب أنّا نقول على حَدِّ الإمكان والاحتمال: إنّه يجوز أن يسمَّى خميصةً لأنّ الإنسانَ يشتمِل بها فيكون عند أخْمَصِهِ، يريد به وسطَه. فإن كان ذلك صحيحاً وإلاَّ عُدَّ فيما شذَّ عن الأصل. (خمط) الخاء والميم والطاء أصلان: أحدهما الانجراد والمَلاسَة، والآخَر التسلُّط والصِّيَال. فأمّا الأوّل فقولهم: خَمَطْتُ الشّاةَ، وذلك [إذا] نزعْتَ جلدَها وشويتَها. فإن نُزِع الشّعر فذلك السَّمْط. وأصل ذلك من الخَمْط، وهو كلُّ شيءٍ لا شَوكَ له. والأصل الثاني: قولُهم تخمَّطَ الفَحلُ، إذا هاج وهَدَرَ. وأصلُه مِن تخمّط البحرُ، وذلك خِبُّه والتطامُ أمواجِه. (خمع) الخاء والميم والعين أصلٌ واحد يدلُّ على قلّة الاستقامة، [و] على الاعوجاج. فمن ذلك خَمَعَ الأعرجُ. ويقال للضِّباع الخوامع؛ لأنّهنّ عُرْجٌ. والخِمعْ: اللِّص. والخِمع: الذِّئب. والقياسُ واحدٌ. (خمل) الخاء والميم واللام أصلٌ واحد يدل على انخفاضٍ واسترسالٍ وسُقوطٍ. يقال خَمَلَ ذكرُه يخمُل خُمولا. والخامل: الخفيّ؛ يُقال: هو خامِل الذِّكر؛ والأمرُ الذي لا يعرَف ولا يُذكَر. والقول الخامل: الخَفِيض. وفي حديثٍ: "اذكُروا الله ذِكراً خاملا". والخَميلة: مَفْرَجٌ من الرَّمْل في هَبْطةٍ، مَكْرَمَةٌ للنَّبات. قال زُهير: * شَقائِقَ رمْلٍ بينهنَّ خَمائلُ([23]) * وقال لبيد: باتَتْ وأسْبَلَ واكِفٌ من دِيمَةٍ *** يُروي الخَمائِلَ دائماً تَسجامُها([24]) والخَمْل، مجزوم: خَمْل القطيفة والطِّنْفِسة. ويقال لريش النَّعام خَمْل. وذلك قياسُ الباب؛ لأنّه يكون مسترسِلا ساقطاً في لينٍ. فأمّا الخُمال فقال قوم: هو ظَلْعٌ يكون في قوائم البعير. فإن كان كذا فقياسُه قياسُ الباب؛ لأنّه لعَلَّه عن استرخاء. وقال الأعشى في الخُمال: لم تُعَطَّفْ على حُِوارٍ ولم يَقْـ *** ـطَعْ عُبيدٌ عروقَها مِن خُمالِ([25])---------------------------------------------------------------ـ ([1]) هو ساعدة بن جؤية الهذلي. انظر نسخة الشنقيطي من الهذليين 87 والجزء الثاني من مجموع أشعار الهذليين 37 ليبسك، واللسان (خمج). ([2]) البيت بتمامه: ولا أقيم بدار الهون إن ولا *** آتي إلى الخدرِ أخشى دونه الخمجا([3]) في المجمل: "وخمد الرجل: مات أو أغمي عليه". ([4]) البيت في اللسان (خمر 340). ([5]) ديوان أبي ذؤيب 150. ([6]) قصيدة البيت في أمالي القالي (2: 107-110)، والأغاني (8: 37-38)، وتزيين الأسواق 41، 42. ([7]) الذي في اللسان والقاموس أن المستخمر: المستعبد. وذكر في اللسان أنها لغة أهل اليمن. وانظر آخر هذه المادة. ([8]) كذا ضبطت "سيرا" في الأصل. ويصح أن يقرأ "سيرا" بأمر الاثنين. ([9]) في الأصل: "والخمير العجين"، محرف. وفي اللسان: "قد اختمر الطيب والعجين". ([10]) في الأصل: "المقابرة"، صوابه من المجمل واللسان. ([11]) للشعر قصة في الأغاني (21: 89) ومقدمة الشعر والشعراء لابن قتيبة. وانظر حماسة أبي تمام (1: 188) والحيوان (6: 450) والمخصص (13: 258) والأزمنة والأمكنة (1: 293). ([12]) في الأصل: "للمتى"، تحريف. ([13]) في الأصل: "تطليه". ([14]) الخمس، بالضم، وبضمتين، وبالكسر أيضاً. ([15]) التكملة من المجمل. ([16]) ديوان عبيد بن الأبرص 43 واللسان (خمس 371). وفي الديوان: "ومحربا في مارن". ([17]) في اللسان: "الخميس الثوب الذي طوله خمس أذرع، كأنه يعني الصغير من الثياب". ([18]) ديوان الأعشى 155 واللسان (خمس، نغل). ويروى: "كأردية العصب". ([19]) للفضل بن عباس بن عتبة بن أبي لهب، يخاطب امرأته. واللسان (خدش) والعمدة (1: 111). ([20]) البيت للمتنخل الهذلي، كما في القسم الثاني من أشعار الهذليين 93 واللسان (8: 188/ 20: 277). وانظر شرح الحيوان (5: 403). ([21]) في ديوان الأعشى 109: "وجاراتكم جوعى". ([22]) ديوان الأعشى 108 واللسان (خمص). وفي الديوان: "وجريالاً يضيء دلامصا". ([23]) صدره كما في ديوانه 295: * نشزن من الدهناء يقطعن وسطها * ([24]) البيت من معلقة لبيد. ([25]) ديوان الأعشى 9 واللسان (حمل). ـ

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR176 harf
- قوله تعالى: ﴿جعلناهم حصيدا خامدين﴾ [الأنبياء/15]، كناية عن موتهم، من قولهم: خمدت النار خمودا: طفئ لهبها، وعنه استعير: خمدت الحمى: سكنت، وقوله تعالى: ﴿فإذا هم خامدون﴾ [يس/29].
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR175 harf
خ م د نار خامدة وقد خمدت خموداً‏:‏ سكن لهبها وذهب حسيسها وللنار وقدة ثم خمدة‏.‏ ومن المجاز‏:‏ خمدت الحمّى‏:‏ سكنت‏.‏ وخمد فلان‏:‏ مات أو أغمي عليه ‏"‏ فإذا هم خامدون ‏"‏‏.‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR833 harf
خَمَدَت النار تَخْمُد خُموداً: سكن لهبها ولم يُطْفأْ جمرها. وهمَدت هموداً إِذا أُطفئَ جمرها البتة، وأَخْمد فلان نارَه. وقوم خامدون: لا تسمع لهم حساً، من ذلك، وفي التنزيل العزيز: إِن كانت إِلاَّ صيحة واحدة فإِذا هم خامدون؛ قال الزجاج: فإِذا هم ساكتون قد ماتوا وصاروا بمنزلة الرماد الخامد الهامد؛ قال لبيد: وجَدْتُ أَبي ربيعاً لليتامى وللضيفان، إِذ خَمدَ الفَئيد الفَئيد: النار أَي سكن لهبها بالليل
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR96 harf
* خ م د * * خَمَدَتِ * النار سكن لهبها ولم يطفأ جمرها بخلاف همدت وبابه دخل و * أخْمَدَها * غيرها
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR760 harf
خمدت النار كنصر وسمع، تخمد خمدا بفتح فسكون، ذكره ابن القطاع، وخمودا، كقعود: سكن لهبها ولم يطفأ جمرها، وهمدت همودا، إذا طفئ جمرها البتة وأخمدتهأ أنا والخمود، كتنور: مدفنها لتخمد فيه. ومن المجاز خمد المريض إذا أغمي عليه أو مات. وخمدت الحمى: سكنت أو سكن فورانها. وهو مجاز أيضا وأخمد: سكن وسكت. وهو مخمد: ساكن قد وطن نفسه على أمر. وفي نوادر الأعراب: تقول رأيته مخمدا ومخبتا، ومخلدا، ومخبطا، ومسبطا
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR1.696 harf
خَمَدَتِ النَّارُ 1 خَمَدَتِ النَّارُ خمدت النار , aor. خَمُدَ ; (S, Msb, K;) and خَمِدَت, (A, K,) aor. خَمَدَ ; (K;) inf. n. خُمُودٌ (S, A, Msb, K) and خَمْدٌ; (IKtt, K;) The fire subsided; its flaming; or blazing, ceasing; (S, A, Msb, K;) but its embers remaining unextinguished: (S, Msb, K:) when its embers have become extinguished, you say of it, هَمَدَت: (S:) or it died away, and became
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR416 harf
خَمَدَ خَمَدَ U خَمِدَ A ( n. ac. خَمْد 1 , خُمُوْد 27 ), a. Died down ( fire ). b. Subsided, became allayed ( fever, anger ). c. Swooned, fainted. أَخْمَدَ أَخْمَدَ IV , a. Extinguished. b. Caused to die, took away ( his breath: God ). c. Was, became still, calm, silent. خَاْمِد خَاْمِد 21 , a. Dying down ( fire ). b. Still, calm, silent. خَمُّوْد خَمُّوْد 31 , a. Place in
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR3.699 harf
خمد خَمَدَ - يَخْمُدُ (خَمِدَ - يَخْمَدُ) - خَامِد - خَامِدُوْن خَمَدَ - يَخْمُدُ (خَمِدَ - يَخْمَدُ) + الكائن أو الشيء: يسكن ويتوقف عن حركة الفوران والاتقاد: هدأ فوران وغليان وهيجان الشيء لمانع قوي يغلب عليه فيمنعه من الحركة والفوران والاتقاد، وخاصة النار بعد أن ينفذ وقودها خَامِد: اسم فاعل صفة مشبهة من " خَمَدَ - يَخْمُدُ ": الذي توقف عن
Tamamını oku

Sîgalar(2)

Mücavir kökler7 mücavir (13 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. حصد

    1 ortak ayet · Hasad: Biçilen ekin demektir

  2. زول

    1 ortak ayet · “Zeval” öğle vaktinde güneşin en yüksekte olduğu yer…

  3. صيح

    1 ortak ayet · Sayha(sin) düzlüğe akıp yayılan sudur, bağırdığı zaman…

  4. وحد

    1 ortak ayet · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…

  5. دعو

    1 ortak ayet · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir

  6. جعل

    1 ortak ayet · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…

  7. كون

    1 ortak ayet · Kevn, tepe demektir

Geçtiği ayetler(2)

  1. إِنْ كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ خَامِدُونَ

    KüllenenlerSadece, bir tek çığlık oldu. Ve onlar hemen sönüp gittiler.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökخمد
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerهمد, طفا, سكن
Zıt Kökوقد
Çekirdek Özet 1Ateşin alevinin dinmesi, ses ve hareketin kesilerek korunun küllenmesi
Çekirdek Özet 2İlahi helak sonrasında azgın toplulukların hayat emaresi göstermeyecek biçimde aniden sönüşü ve susuşu
Çekirdek Özet 3Enerji, ses ve taşkınlığın sıfır noktasına inmesiyle varlığın edilgen sükûnete gömülmesi kanunu
Kritik Hata RiskiKökü basitçe yok olma veya kül olma şeklinde anlayıp alevin sönmesi ile kor halindeki kalıntı nüansını ve sesin kesilmesi boyutunu gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
خمÖrtülme, içe kapanma, duyuların veya canlılığın gizlenip yavaşlaması; nitekim خمر kökünde örtme ve aklın perdelenmesi, خمس kökünde parmakların içe yumulup saklanması, خمص kökünde karnın içeri çekilip zayıflaması, خمط kökünde ise mayalanıp yoğunlaşma anlamı görülürدKapı, sınır ve duruş imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle içe kapanma ve yavaşlama hareketi kesin bir sınıra ulaşarak sesin, hareketin ve alevin tamamen durup sükûnete ermesi anlamına özelleşmiştir

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
خÇit ve duvar imgesinden türetme; perdeleme, örtme ve aşılması güç engelEnerjinin ve dışa vuran canlılığın üzerinin kapatılması, ışıma ve dışa taşmanın engellenmesi
مSu dalgası; yayılma, akış, edilgen toplanma ve derinlikMaddenin kendi içine çökmesi, dalgalanmanın durulması ve edilgen bir kütleye dönüşmesi
دÇadır kapısı; geçiş, eşik, durma ve hareketin sınırlandırılmasıSürecin nihayete ermesi, can damarının kesilip hareketin kesin bir sükût eşiğinde sabitlenmesi
خمدÇit, su ve kapı imgelerinin birleşimiDışa vuran hararet ve sesin üzerinin örtülerek dalgalanmanın dindirilmesi ve varlığın nihai bir sükûn eşiğinde hareketsiz kalması hareketi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamAteşin alev ve kıvılcımının yatışması, duman ve sesinin kesilerek sönmeye yüz tutması; aynı kökten türeyen ateşin üzeri örtülüp alevi dindirilen yer anlamında el-hammûd الخَمُّود ismi de bu somut bedevi tecrübesine dayanır
Cahiliye şiiri kullanımıLebîd b. Rebi‘a bir beytinde ateşi sönen ocağın misafir kabul edemeyeceği çetin kış şartlarını tasvir ederken kökü alevin sönmesi anlamında kullanmıştır: وجَدْتُ أَبي ربيعاً لليتامى / وللضيفان، إِذ خَمدَ الفَئيد
Erken Arapça kullanımLebîd'in bir diğer kullanımında ve erken bedevi dilinde hiçbir ses çıkarmadan, kıpırdamadan sakince pusuya yatan veya bekleyen kişi için muhmid المُخْمِد nitelemesi yapılmıştır: مِثْل الذي بالغِيل يَقْرُو مُخْمِدا

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânu Lebîd.

Sami etimolojik katman

Arapça خمد kökü, alevin yatışması, sesin kesilmesi ve canlılığın ani bir sukut ile sönümlenmesi anlam alanını temsil eder. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede aynı harf dizilimiyle doğrudan fonetik soydaşlık gösteren kökler nadir olup, genellikle kökün ikinci ve üçüncü harfi veya biliteral tabanı üzerinden benzer anlamsal sahalarla (örtülme, sükûnet, donuklaşma) temas kurulur. Süryanice ve Aramice katmanında ateşin közlenmesi veya nefesin daralıp sönmesi anlamları fonetik varyantlarla karşılanır; Arapça kök ise ateşin alevinin kesilip közünün kalması (همد kökünde olduğu gibi tamamen kül olup bitmemesi) ve bu somut olgudan hareketle insanın bayılması veya sesinin kesilerek ölmesi mecazını kendine has bir berraklıkla muhafaza etmiştir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönAteşin alev ve çıtırtısının dinmesi anlamından canlının bayılmasına veya sesinin kesilip ölmesine geçişSomut ateş olgusundaki alevsiz kalma durumu, insandaki konuşma ve hareket kabiliyetinin sıfırlanmasına mecazen aktarılmıştırKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice ve Süryanicede sönme, kararma ve susma bildiren yakın köklerle semantik paralellikFonetik denkliği birebir taşıyan müstakil bir Sami kökünden ziyade, Güney Sami / Arap sahasında özelleşmiş bir formdurGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik köklerdeki örtme ve sönümlenme çekirdekleriVeri bulunamadıVeri bulunamadı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, HALOT.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
خمدAnlamlıAlevin ve sesin sönmesiAteşin ve canlının hareketinin durup yatışmasıHedef kök; Kur'an'da geçer
خدمAnlamlıHizmet etmek, bağlamakBirine tabi olup işini görmek; ayağa takılan bağ ve halhalKur'an'da geçmez; Arapçada yaygın
مخدKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilir
مدخAnlamlıKibir ve çalımla yürümekİnsanın böbürlenerek gururla salınmasıKur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn ve Tahzîb'de müsta'mel
دخمKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilir
دمخAnlamlıYücelmek, yüksek dağBaşını yukarı kaldırmak veya sarp dağ kütlesiKur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn'da müsta'mel

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
خمدMerkezSönüş ve sükûtAlevin ve gürültünün kesilmesi, ancak kor veya kalıntının henüz tamamen yok olmamasıHareketin ve sesin birdenbire kesilerek cansız yığılma hali
همد / همدKomşuTamamen sönme ve çürümeAteşin hem alevinin hem de korunun tamamen sönüp kül olması; toprağın kupkuru kalmasıخمد durumunda kor mevcuttur; همد durumunda ise hiçbir hayat eseri kalmamıştır
طفاKomşuSönmeAteş veya nurun harici bir müdahale (su, rüzgâr) ile ışımasını yitirmesiSönmenin dış etkenle gerçekleşmesi ve aydınlığın giderilmesi ön plandadır
سكنKomşuHareketsizlikÇalkantı ve hareketin durulup durağan hale gelmesiAteş veya ölüm şartı aranmaksızın genel bir dinginlik durumudur
وقدZıtTutuşma ve alevlenmeAteşin parlayıp ışık ve ısı yayarak alevlenmesiخمد kökünün zıddı olarak alevin, hararetin ve canlı parıltının yükselmesidir

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaخمدSönmek, sesi kesilmekAteşin alevinin yatışması ve canlının hareketinin durmasıKesin
Latinceextinguere, consopireSöndürmek, yatıştırmakAteşin sönmesi ve bilincin hareketsiz uykuya dalması durumunu karşılar; sesin kesilmesi vurgusu zayıftırGüçlü
İngilizcedie down, subside, become extinctAlevi yatışmak, sesi kesilip sönmekAteşin sönmeye yüz tutması ve hareketin dinmesi anlamını verir; Kur'an'daki ani helak nüansını tam yansıtmazGüçlü
Almancaerlöschen, verstummenSönmek, susup kalmakAlevin dinmesi ve sesin tamamen kesilmesi nüanslarını iki ayrı kelimeyle karşılarGüçlü
Fransızcas'éteindre, s'apaiserSönmek, yatışmakCanlılığın ve hararetin sönümlenmesini ifade ederGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Arabic-English Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
خَامِدِينَHelak edilip sesi soluğu kesilenlerAzgın inkârcıların ilahi ceza karşısında biçilmiş ekin gibi yere serilip sessizce can vermeleri; Enbiyâ 21:15
خَامِدُونَBir anda sönüp hareketsiz kalanlarTek bir sayha ile tüm feryat ve dirençleri bıçak gibi kesilip kül gibi yere yığılan halk; Yâsîn 36:29

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİlahi ceza ve kıyamet tasvirleriHelak edilen kavimlerin yok oluş biçimi; cezanın ani ve geri dönülmez şekilde hayatı sıfırlamasıVarlığın direncinin tek bir emirle mutlak bir sükûta ve acziyete indirgenmesi
FıkıhVeri bulunamadıFıkhi hükümlere doğrudan konu olan bir terimleşme tespit edilmemiştirVeri bulunamadı
TefsirHelak ayetlerinin semantiğiAyetlerdeki خمد halinin ölüm, sessizlik ve ekin gibi biçilme (hasîd) ile birlikte yorumlanmasıAteş metaforu üzerinden canlılığın alevinin sönmesi ve geride yalnızca hareketsiz cesetlerin kalması
HadisŞiddetli hummanın dinmesi tasvirleriHastalık hararetinin düşmesi veya kıyamet dehşeti anındaki sessizlik rivayetleriHararetin, öfkenin ve kargaşanın aniden yatışıp yerini sukuta bırakması

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
Diniİlahi ceza ve nizamİsyan alevinin söndürülmesiİlahî iradeye karşı yükselen taşkın seslerin kesilmesiKibir ve isyan ateşi yakanların ilahi bir sayha ile derhal sönümlendirilmesiKesin
İlmiFizik ve termodinamik süreçlerEntropi ve termal dengelenmeSisteme enerji girişinin durmasıyla hareketin sönmesiAlevli yanma fazından sükûnet fazına geçiş; sistemdeki serbest enerjinin tükenişiGüçlü
SiyasiOtorite ve kriz yönetimiİsyan ve anarşinin bastırılmasıToplumsal kargaşa ve başkaldırının dindirilmesiDüzeni tehdit eden taşkın ve gürültülü kalkışmaların bastırılarak sessizliğin tesisiMuhtemel
İktisadiPiyasa dalgalanmalarıSpekülatif krizin yatışmasıPiyasadaki aşırı ısınmanın sona ermesiFiyat veya talep patlamasının dinerek iktisadi faaliyetin durgunluk seviyesine inmesiMuhtemel

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerDamping (Sönümlenme)Bir salınım veya dalga sisteminde enerjinin iç ve dış dirençlerle kaybolarak genliğin sıfıra yaklaşması ve sistemin nihai denge noktasında durmasıKesin
Beşeri bilimlerKolektif Sessizlik ve Travmatik ŞokBüyük bir felaket veya baskı karşısında toplumun feryat ve itiraz kabiliyetini bütünüyle yitirerek derin bir suskunluğa gömülmesiGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKelimeyi sadece ateşi söndürmek veya basit bir ölüm vakası olarak algılayıp sesin kesilmesi ve köz kalıntısı boyutunu göz ardı etmek
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da kök, yeryüzünde böbürlenen, gürültü koparan ve hakka meydan okuyan toplulukların bir anda alevlerinin alınıp yerle bir edilerek derin bir sukuta gömülmesini anlatır
Yanlış anlamanın doğuracağı hataİlgili ayetlerdeki helakin dehşetini ve tek bir sesle (sayha) gürültücü kitlelerin nasıl derin bir sessizliğe ve ceset yığınına çevrildiğini kavrayamamak

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın kibirli ve azgın toplulukların akıbetini canlı bir ateş metaforuyla nasıl tasvir ettiğini; hayatın parıltı ve gürültüsünün ilahi kudret karşısında tek bir anda nasıl sönümlendiğini gösterir
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Geçmiş kavimlerin helak sahnelerini, ilahi sayha ile gelen ani cezaları ve kıyamet günündeki mutlak çaresizliği anlatan ayetlerde belirleyicidir (Enbiyâ 21:15, Yâsîn 36:29)
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Helakin zamana yayılan bir süreç veya sıradan bir vefat gibi algılanmasını engeller; olayın tek bir darbeyle alevi ve sesi bıçak gibi kesen ani bir çöküş olduğunu ortaya koyar

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamAteşin alevinin, çıtırtısının ve hararetinin dalarak yatışması; geride yalnızca dumanı ve alevi kesilmiş kor kalması.
  • Soyut anlamCanlılığın, hareketin, feryadın ve isyan potansiyelinin tek bir darbeyle mutlak bir sessizlik ve hareketsizliğe dönüştürülmesi.
  • Sistematik karşılıkDinamik ve gürültülü bir sistemin enerjisinin aniden kesilerek sönümlenmiş durağan bir faza indirilmesi kanunu.
  • LaTeX modeliE(t)=E0e−λt  ⟹  lim⁡t→tc[A(t)+S(t)]=0
  • LaTeX açıklamasıModelde E(t) zamana bağlı toplam enerjiyi, E0 helak öncesi azgınlık ve taşkınlık enerjisini, λ ilahi müdahalenin sönümleme katsayısını, tc helak vaktini (sayha anını) temsil eder. Formülün sağ tarafı ise bu kritik anda sistemin dışa vuran alevinin / hareket genliğinin A(t) ve ses / gürültü düzeyinin S(t) birlikte sıfıra indiğini, yani tam bir sönüş ve sükût halinin (خمود) gerçekleştiğini sembolize eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: خ