خمد
خ - م - د
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 13 sözlük
Hamud üzeri külle kapatılmış kor demektir. Hamd (ha, dal), Odun külü demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hamud üzeri külle kapatılmış kor demektir. Hamd (ha, dal), Odun külü demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.044 harfباب الخاء والدال والميم معهما
خ م د، د م خ، م د خ مستعملات خمد: خَمَدَ القومُ إذا لم تسمع لهم حسا، وقوم خُمُودُ.
وخَمَدَتِ النار خُموداً: سكن لهبها، وإذا طفئت قيل همدت.
خدم: الخَدَمُ: الخُدّام، الواحد خادمٌ غلاما كان أو جارية، قال:
مُخَدَّومون ثِقالٌ في مَجالِسـهـم وفي الرحال، إذا صاحبَتهم، خَدَمُ
وهذه خادِمنا لوجوبه، وهذه خادِمتُنا غدا.
والخَدَمة: سير غليظ محكم، كالحلقة، يشد في رسغ البعير،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR231 harfخَمَدَتِ النار تَخْمُدُ حُموداً: سكَنَ لهبها ولم يَطْفَأُ جَمْرُها. وهَمَدَتْ، إذا طفئ جمرها. وأَخْمَدْتُها أنا. وخَمَدَتِ الحُمَّى: سكَن فَوَرانُها. وخَمَدَ المريض: أُغميَ عليه أو مات. والخَمُّودُ: موضع تدفنُ فيه النارِ لتَخْمُدَ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR3.270 harfخ د م
خدم ، خمد ، دمخ ، مدخ : مستعملة .
خمد : أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ : إذا سَكَنَ
لَهَبُ النَّار ولم يَطْفَأْ جَمْرُهَا . قيل : خَمَدَتْ
تَخْمُدُ خُمُوداً .
فإنْ طَفِئَتْ أَلْبَتَّةَ ، قيلَ : هَمَدَتْ هُمَوداً .
ونحوَ ذلك قال الليثُ .
وفي ) ( نوادر الأعراب ) ( : يُقال : رأَيْتُهُ
مُخْمِداً وَمُخْبِتاً وَمُخْلِداً ومُخْبِطاً وَمُسْبِطاً
وُمُهْدِياً _ إذا رَأَيْتَه مُضْرِباً لا يَتَحَرَّكُ ،
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.181 harf(باب الخاء والميم وما يثلثهما في الثلاثي)
(خمج) الخاء والميم والجيم يدلُّ على فتورٍ وتغيُّر. فالخَمَج في الإنسان: الفتور. يقال أصبَحَ فلانٌ خَمِجاً، أي فاتِراً. وهو في شعر الهُذَليّ([1]):
* أخْشَى دُونَه الخَمَجَا([2]) *
ويقولون خَمِجَ اللّحمُ، إذا تغيَّر وأرْوَحَ.
(خمد) الخاء والميم والدال أصلٌ واحد، يدلُّ على سكونِ الحركة والسُّقوط. خَمَدَتِ النارُ خُموداً، إذا سكَنَ لَهبُها. وخَمَدَت
(باب الخاء والميم وما يثلثهما في الثلاثي) (خمج) الخاء والميم والجيم يدلُّ على فتورٍ وتغيُّر. فالخَمَج في الإنسان: الفتور. يقال أصبَحَ فلانٌ خَمِجاً، أي فاتِراً. وهو في شعر الهُذَليّ([1]): * أخْشَى دُونَه الخَمَجَا([2]) * ويقولون خَمِجَ اللّحمُ، إذا تغيَّر وأرْوَحَ. (خمد) الخاء والميم والدال أصلٌ واحد، يدلُّ على سكونِ الحركة والسُّقوط. خَمَدَتِ النارُ خُموداً، إذا سكَنَ لَهبُها. وخَمَدَت الحُمَّى إذا سكَنَ وهَجُها. ويقال للمُغْمَى عليه: خَمَدَ([3]). (خمر) الخاء والميم والراء أصلٌ واحد يدلُّ على التغطية، والمخالطةِ في سَتْر. فالخَمْرُ: الشَّراب المعروف. قال *الخليل: الخمر معروفةٌ؛ واختمارُها: إدراكُها وغَليانُها. ومخمِّرها: متَّخِذها. وخُمْرتها: ما غَشِيَ المخمورَ من الخُمار والسُّكْر في قَلْبه. قال: لَذٌّ أصابَتْ حُمَيَّاها مَقَاتِلَهُ *** فلم تكَدْ تَنْجَلِي عن قَلْبِه الخُمَرُ([4]) ويقال به خُمارٌ شَديد. ويقولون: دَخَلَ في خَُمار الناسِ وخَمَرِهم، أي زحْمتهم. و"فلانٌ يَدِبُّ لفُلانٍ الخَمَر"، وذلك كناية عن الاغتيال. وأصلُه ما وارَى الإنسان من شجرٍ. قال أبو ذؤيب: فليتَهُمُ حَذِرُوا جَيشَهُم *** عَشِيَّةَ همْ مثلُ طَيْرِ الخَمَرْ([5]) أَي يُختلون ويُستَتَر لهم. والخِمار: خِمار المرأة. وامرأةٌ حسنَة الخِمْرَة، أي لُبْس الخِمار. وفي المثل: "العَوَانُ لا تُعَلَّم الخِمْرة". والتخمير: التغطية. ويقال في القوم إذا توارَوْا في خَمَرِ الشَّجر: قد أخْمَرُوا. فأمّا قولهم: "ما عِندَ فُلانٍ خَلٌّ ولا خَمْرٌ" فهو يجري مَجرى المثل، كأنّهم أرادوا: ليس عِنده خيرٌ ولا شَرّ. قال أبو زيد: خامَرَ الرّجُل المكانَ، إذا لزِمه فلم يَبْرح. فأمَّا المخمّرة من الشاءِ فهي التي يبيضُّ رأسها مِن بين جسدِها. وهو قياسُ الباب؛ لأنَّ ذلك البياضَ الذي برأسها مشبّهٌ بخِمار المرأة. ويقال خمَّرتُ العجينَ، وهو أنْ تتركَه فلا تستعملَه حتَّى يَجُود. ويقال خَامَرَهُ الدّاء، إذا خالط جوفَه. وقال كثيِّرٌ: هَنيئاً مَريئاً غَيْرَ داءٍ مُخَامِرٍ *** لِعَزَّةَ من أعراضِنا ما اسْتَحَلَّتِ([6]) قال الخليل: والمستَخْمَر([7]) بلغة حِمْيَر: الشَّرِيك. ويقال دخَلَ في الخَمَر، وهي وَهْدَةٌ يختفي فيها الذِّئبُ ونحوهُ. قال: ألا يا زَيدُ والضَّحاكَُ سَيْراً *** فقد جاوزْتُما خَمَرَ الطَريقِ([8]) ويقال اختَمَرَ الطِّيبُ، واخْتَمَرَ العَجين([9]). ووجدت منه خُمْرَةً طيِّبة وخَمَرَةً، وهو الرّائحة. والمخامَرة: المقارَبة([10]). وفي المثل: "خامِرِي أُمَّ عامِرِ"، وهي الضَّبع. وقال الشَّنْفَرى: فلا تدفِنُوني إنَّ دفْنِي مُحَرَّمٌ *** عليكُمْ ولكن خَامِرِي أمَّ عامرِ([11]) أي اترُكُوني لِلَّتِي([12]) يقال لها: "خامِرِي أُمَّ عامر". والخُمْرة: شيءٌ من الطِّيب تَطَّلِي به([13]) المرأةُ على وجهها ليحسُن به لونُها. والخُمْرة: السّجَّادة الصَّغيرة. وفي الحديث: "أنه كان يسجدُ على الخُمْرة". ومما شذَّ عن هذا الأصل الاستخمار، وهو الاستعباد؛ يقال استخمرت فلاناً، إذا استعبدتَه. وهو في حديث مُعاذ: "من استَخْمَر قوماً"، أي استعبَدَهم. (خمس) الخاء والميم والسين أصلٌ واحد، وهو في العدد. فالخمسة معروفة. والخمس([14]): واحدٌ من خَمْسَةٍ. يقال خَمَسْتُ القومَ: أخذْتُ خمس أموالِهم، أخْمُسُهم. وخَمَسْتُهم: كنتُ لهم خامساً، أخْمِسُهُم. والخِمْس: ظِمْءٌ من أظماء الإبل. قال الخليل: هو شُرْب الإِبلِ اليومَ الرابعَ من يَومَ صَدَرَتْ؛ لأنهم يَحسُبون يومَ الصَّدَر. والخميس: اليوم الخامسُ من الأسبوع، وجمعُه أَخمِساءُ وأخمِسَةٌ، كقولك نصيبٌ وأنصِباءُ [وأنصِبة([15])]. والخُماسِيُّ والخُماسيّة: الوَصيف والوصيفةُ طولُه خمسةُ أشبار. ولا يقال سُدَاسِيٌّ ولا سُباعيٌّ إذا بلغ ستّةَ أشبارٍ أو سبعةً. وفي غير ذلك الخُماسيُّ ما بلغ خَمسةً، وكذلك السداسيُّ والعُشاريّ. والخَميس والمخمُوس من الثِّياب: الذي طولُه خَمسُ أذرُع. وقال عَبِيد: هاتيك تحمِلُني وأبْيضَ صارماً *** ومُذَرَّباً في مارِنٍ مَخْموسِ([16]) يريد رُمْحاً طولُه خمسُ أذرع. وقال مُعاذٌ لأهل اليمن: "ايتوني بخَميسٍ أو لَبِيسٍ آخُذُه منكم في الصَّدَقة([17])". وقد قيل إنّ الثوبَ الخميسَ سمِّي بذلك لأنّ أوّلَ من عمِله مَلِكٌ باليمن كان يقال له الخِمْس. قال الأعشى: يَوْماً تَراها كمثل أردية الـ *** ـخِمْسِ ويَوْماً أديمَها نَغِلا([18]) ومما شذَّ عن الباب الخَمِيس، وهو الجَيْش الكثير. ومن ذلك الحديثُ: "أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، لما أشْرَفَ على خَيْبر قالوا: محمدٌ والخَمِيس"، يريدون الْجَيْش. (خمش) الخاء والميم والشين أصلٌ *واحد، وهو الخَدْشُ وما قارَبَه. يقال خَمَشْتُ خَمْشاً. والخُمُوش: جمع خَمْشٍ. قال: هاشمٌ جَدُّنا فإِن كُنْتِ غَضْبى *** فامْلَئِي وجهَكِ الجميلَ خُمُوشا([19]) وَالخموش: البعوض. قال: كأنَّ وَغَى الخَمُوش بجانبيهِ *** وَغَى رَكْبٍ أُمَيْمَُ ذَوِي زِياطِ([20]) والخُمَاشَة من الجِراحة والجمع خُماشاتٌ: ما كان منها ليس له أرْشٌ معلوم. وهو قياس الباب، كأنَّ ذلك يكونُ كالخَدْشِ. (خمص) الخاء والميم والصاد أصلٌ واحد يدلُّ على الضُّمْر والتّطامُن. فالخميص: الضّامر البَطْن؛ والمصدر الخَمَْص. وامرأةٌ خُمْصانةٌ: دقيقة الخَصْرِ. ويقال لباطن القَدَم الأخْمَص. وهو قياسُ الباب، لأنّه قد تداخَل. ومن الباب المَخْمَصة، وهي المجاعة؛ لأنَّ الجائِع ضامرُ البطْن. ويقال للجائع الخميص، وامرأةٌ خميصة قال الأعشى: تَبِيتون في المَشْتَى مِلاءً بطونُكُمْ *** وجاراتُكم غَرْثى يَبِتْن خمائصا([21]) فأمّا الخَمِيصة فالكِساء الأسودُ. وبها شَبَّه الأعشى شَعْرَ المرأة: إذا جُرِّدَتْ يوماً حَسِبْتَ خَميصةً *** عليها وجرْيالَ النَّضيرِ الدُّلامِصا([22]) فإنْ قيل: فأينَ قِياسُ هذا من الباب؟ فالجواب أنّا نقول على حَدِّ الإمكان والاحتمال: إنّه يجوز أن يسمَّى خميصةً لأنّ الإنسانَ يشتمِل بها فيكون عند أخْمَصِهِ، يريد به وسطَه. فإن كان ذلك صحيحاً وإلاَّ عُدَّ فيما شذَّ عن الأصل. (خمط) الخاء والميم والطاء أصلان: أحدهما الانجراد والمَلاسَة، والآخَر التسلُّط والصِّيَال. فأمّا الأوّل فقولهم: خَمَطْتُ الشّاةَ، وذلك [إذا] نزعْتَ جلدَها وشويتَها. فإن نُزِع الشّعر فذلك السَّمْط. وأصل ذلك من الخَمْط، وهو كلُّ شيءٍ لا شَوكَ له. والأصل الثاني: قولُهم تخمَّطَ الفَحلُ، إذا هاج وهَدَرَ. وأصلُه مِن تخمّط البحرُ، وذلك خِبُّه والتطامُ أمواجِه. (خمع) الخاء والميم والعين أصلٌ واحد يدلُّ على قلّة الاستقامة، [و] على الاعوجاج. فمن ذلك خَمَعَ الأعرجُ. ويقال للضِّباع الخوامع؛ لأنّهنّ عُرْجٌ. والخِمعْ: اللِّص. والخِمع: الذِّئب. والقياسُ واحدٌ. (خمل) الخاء والميم واللام أصلٌ واحد يدل على انخفاضٍ واسترسالٍ وسُقوطٍ. يقال خَمَلَ ذكرُه يخمُل خُمولا. والخامل: الخفيّ؛ يُقال: هو خامِل الذِّكر؛ والأمرُ الذي لا يعرَف ولا يُذكَر. والقول الخامل: الخَفِيض. وفي حديثٍ: "اذكُروا الله ذِكراً خاملا". والخَميلة: مَفْرَجٌ من الرَّمْل في هَبْطةٍ، مَكْرَمَةٌ للنَّبات. قال زُهير: * شَقائِقَ رمْلٍ بينهنَّ خَمائلُ([23]) * وقال لبيد: باتَتْ وأسْبَلَ واكِفٌ من دِيمَةٍ *** يُروي الخَمائِلَ دائماً تَسجامُها([24]) والخَمْل، مجزوم: خَمْل القطيفة والطِّنْفِسة. ويقال لريش النَّعام خَمْل. وذلك قياسُ الباب؛ لأنّه يكون مسترسِلا ساقطاً في لينٍ. فأمّا الخُمال فقال قوم: هو ظَلْعٌ يكون في قوائم البعير. فإن كان كذا فقياسُه قياسُ الباب؛ لأنّه لعَلَّه عن استرخاء. وقال الأعشى في الخُمال: لم تُعَطَّفْ على حُِوارٍ ولم يَقْـ *** ـطَعْ عُبيدٌ عروقَها مِن خُمالِ([25])---------------------------------------------------------------ـ ([1]) هو ساعدة بن جؤية الهذلي. انظر نسخة الشنقيطي من الهذليين 87 والجزء الثاني من مجموع أشعار الهذليين 37 ليبسك، واللسان (خمج). ([2]) البيت بتمامه: ولا أقيم بدار الهون إن ولا *** آتي إلى الخدرِ أخشى دونه الخمجا([3]) في المجمل: "وخمد الرجل: مات أو أغمي عليه". ([4]) البيت في اللسان (خمر 340). ([5]) ديوان أبي ذؤيب 150. ([6]) قصيدة البيت في أمالي القالي (2: 107-110)، والأغاني (8: 37-38)، وتزيين الأسواق 41، 42. ([7]) الذي في اللسان والقاموس أن المستخمر: المستعبد. وذكر في اللسان أنها لغة أهل اليمن. وانظر آخر هذه المادة. ([8]) كذا ضبطت "سيرا" في الأصل. ويصح أن يقرأ "سيرا" بأمر الاثنين. ([9]) في الأصل: "والخمير العجين"، محرف. وفي اللسان: "قد اختمر الطيب والعجين". ([10]) في الأصل: "المقابرة"، صوابه من المجمل واللسان. ([11]) للشعر قصة في الأغاني (21: 89) ومقدمة الشعر والشعراء لابن قتيبة. وانظر حماسة أبي تمام (1: 188) والحيوان (6: 450) والمخصص (13: 258) والأزمنة والأمكنة (1: 293). ([12]) في الأصل: "للمتى"، تحريف. ([13]) في الأصل: "تطليه". ([14]) الخمس، بالضم، وبضمتين، وبالكسر أيضاً. ([15]) التكملة من المجمل. ([16]) ديوان عبيد بن الأبرص 43 واللسان (خمس 371). وفي الديوان: "ومحربا في مارن". ([17]) في اللسان: "الخميس الثوب الذي طوله خمس أذرع، كأنه يعني الصغير من الثياب". ([18]) ديوان الأعشى 155 واللسان (خمس، نغل). ويروى: "كأردية العصب". ([19]) للفضل بن عباس بن عتبة بن أبي لهب، يخاطب امرأته. واللسان (خدش) والعمدة (1: 111). ([20]) البيت للمتنخل الهذلي، كما في القسم الثاني من أشعار الهذليين 93 واللسان (8: 188/ 20: 277). وانظر شرح الحيوان (5: 403). ([21]) في ديوان الأعشى 109: "وجاراتكم جوعى". ([22]) ديوان الأعشى 108 واللسان (خمص). وفي الديوان: "وجريالاً يضيء دلامصا". ([23]) صدره كما في ديوانه 295: * نشزن من الدهناء يقطعن وسطها * ([24]) البيت من معلقة لبيد. ([25]) ديوان الأعشى 9 واللسان (حمل). ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR176 harf- قوله تعالى: ﴿جعلناهم حصيدا خامدين﴾ [الأنبياء/15]، كناية عن موتهم، من قولهم: خمدت النار خمودا: طفئ لهبها، وعنه استعير: خمدت الحمى: سكنت، وقوله تعالى: ﴿فإذا هم خامدون﴾ [يس/29].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR175 harfخ م د
نار خامدة وقد خمدت خموداً: سكن لهبها وذهب حسيسها وللنار وقدة ثم خمدة.
ومن المجاز: خمدت الحمّى: سكنت.
وخمد فلان: مات أو أغمي عليه " فإذا هم خامدون ".
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR833 harfخَمَدَت النار تَخْمُد خُموداً: سكن لهبها ولم يُطْفأْ جمرها. وهمَدت هموداً إِذا أُطفئَ جمرها البتة، وأَخْمد فلان نارَه. وقوم خامدون: لا تسمع لهم حساً، من ذلك، وفي التنزيل العزيز: إِن كانت إِلاَّ صيحة واحدة فإِذا هم خامدون؛ قال الزجاج: فإِذا هم ساكتون قد ماتوا وصاروا بمنزلة الرماد الخامد الهامد؛ قال لبيد:
وجَدْتُ أَبي ربيعاً لليتامى
وللضيفان، إِذ خَمدَ الفَئيد
الفَئيد: النار أَي سكن لهبها بالليل
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR96 harf* خ م د * * خَمَدَتِ * النار سكن لهبها ولم يطفأ جمرها بخلاف همدت وبابه دخل و * أخْمَدَها * غيرها
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR760 harfخمدت النار كنصر وسمع، تخمد خمدا بفتح فسكون، ذكره ابن القطاع، وخمودا، كقعود: سكن لهبها ولم يطفأ جمرها، وهمدت همودا، إذا طفئ جمرها البتة وأخمدتهأ أنا والخمود، كتنور: مدفنها لتخمد فيه. ومن المجاز خمد المريض إذا أغمي عليه أو مات. وخمدت الحمى: سكنت أو سكن فورانها. وهو مجاز أيضا وأخمد: سكن وسكت. وهو مخمد: ساكن قد وطن نفسه على أمر. وفي نوادر الأعراب: تقول رأيته مخمدا ومخبتا، ومخلدا، ومخبطا، ومسبطا
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.696 harfخَمَدَتِ النَّارُ
1 خَمَدَتِ النَّارُ خمدت النار , aor. خَمُدَ ; (S, Msb, K;) and خَمِدَت, (A, K,) aor. خَمَدَ ; (K;) inf. n. خُمُودٌ (S, A, Msb, K) and خَمْدٌ; (IKtt, K;) The fire subsided; its flaming; or blazing, ceasing; (S, A, Msb, K;) but its embers remaining unextinguished: (S, Msb, K:) when its embers have become extinguished, you say of it, هَمَدَت: (S:) or it died away, and became
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR416 harfخَمَدَ
خَمَدَ U خَمِدَ A ( n. ac. خَمْد 1 , خُمُوْد 27 ),
a. Died down ( fire ).
b. Subsided, became allayed ( fever, anger ).
c. Swooned, fainted.
أَخْمَدَ
أَخْمَدَ IV ,
a. Extinguished.
b. Caused to die, took away ( his breath: God ).
c. Was, became still, calm, silent.
خَاْمِد
خَاْمِد 21 ,
a. Dying down ( fire ).
b. Still, calm, silent.
خَمُّوْد
خَمُّوْد 31 ,
a. Place in
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR3.699 harfخمد
خَمَدَ - يَخْمُدُ (خَمِدَ - يَخْمَدُ) - خَامِد - خَامِدُوْن
خَمَدَ - يَخْمُدُ (خَمِدَ - يَخْمَدُ) + الكائن أو الشيء: يسكن ويتوقف عن حركة الفوران والاتقاد: هدأ فوران وغليان وهيجان الشيء لمانع قوي يغلب عليه فيمنعه من الحركة والفوران والاتقاد، وخاصة النار بعد أن ينفذ وقودها
خَامِد: اسم فاعل صفة مشبهة من " خَمَدَ - يَخْمُدُ ": الذي توقف عن
Mücavir kökler7 mücavir (13 toplam)
- حصد
1 ortak ayet · Hasad: Biçilen ekin demektir
- زول
1 ortak ayet · “Zeval” öğle vaktinde güneşin en yüksekte olduğu yer…
- صيح
1 ortak ayet · Sayha(sin) düzlüğe akıp yayılan sudur, bağırdığı zaman…
- وحد
1 ortak ayet · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
- دعو
1 ortak ayet · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
- جعل
1 ortak ayet · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
- كون
1 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
Geçtiği ayetler(2)
إِنْ كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ خَامِدُونَ
KüllenenlerSadece, bir tek çığlık oldu. Ve onlar hemen sönüp gittiler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خمد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | همد, طفا, سكن |
| Zıt Kök | وقد |
| Çekirdek Özet 1 | Ateşin alevinin dinmesi, ses ve hareketin kesilerek korunun küllenmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi helak sonrasında azgın toplulukların hayat emaresi göstermeyecek biçimde aniden sönüşü ve susuşu |
| Çekirdek Özet 3 | Enerji, ses ve taşkınlığın sıfır noktasına inmesiyle varlığın edilgen sükûnete gömülmesi kanunu |
| Kritik Hata Riski | Kökü basitçe yok olma veya kül olma şeklinde anlayıp alevin sönmesi ile kor halindeki kalıntı nüansını ve sesin kesilmesi boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خم | Örtülme, içe kapanma, duyuların veya canlılığın gizlenip yavaşlaması; nitekim خمر kökünde örtme ve aklın perdelenmesi, خمس kökünde parmakların içe yumulup saklanması, خمص kökünde karnın içeri çekilip zayıflaması, خمط kökünde ise mayalanıp yoğunlaşma anlamı görülür | د | Kapı, sınır ve duruş imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle içe kapanma ve yavaşlama hareketi kesin bir sınıra ulaşarak sesin, hareketin ve alevin tamamen durup sükûnete ermesi anlamına özelleşmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit ve duvar imgesinden türetme; perdeleme, örtme ve aşılması güç engel | Enerjinin ve dışa vuran canlılığın üzerinin kapatılması, ışıma ve dışa taşmanın engellenmesi |
| م | Su dalgası; yayılma, akış, edilgen toplanma ve derinlik | Maddenin kendi içine çökmesi, dalgalanmanın durulması ve edilgen bir kütleye dönüşmesi |
| د | Çadır kapısı; geçiş, eşik, durma ve hareketin sınırlandırılması | Sürecin nihayete ermesi, can damarının kesilip hareketin kesin bir sükût eşiğinde sabitlenmesi |
| خمد | Çit, su ve kapı imgelerinin birleşimi | Dışa vuran hararet ve sesin üzerinin örtülerek dalgalanmanın dindirilmesi ve varlığın nihai bir sükûn eşiğinde hareketsiz kalması hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ateşin alev ve kıvılcımının yatışması, duman ve sesinin kesilerek sönmeye yüz tutması; aynı kökten türeyen ateşin üzeri örtülüp alevi dindirilen yer anlamında el-hammûd الخَمُّود ismi de bu somut bedevi tecrübesine dayanır |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebi‘a bir beytinde ateşi sönen ocağın misafir kabul edemeyeceği çetin kış şartlarını tasvir ederken kökü alevin sönmesi anlamında kullanmıştır: وجَدْتُ أَبي ربيعاً لليتامى / وللضيفان، إِذ خَمدَ الفَئيد |
| Erken Arapça kullanım | Lebîd'in bir diğer kullanımında ve erken bedevi dilinde hiçbir ses çıkarmadan, kıpırdamadan sakince pusuya yatan veya bekleyen kişi için muhmid المُخْمِد nitelemesi yapılmıştır: مِثْل الذي بالغِيل يَقْرُو مُخْمِدا |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânu Lebîd.
Sami etimolojik katman
Arapça خمد kökü, alevin yatışması, sesin kesilmesi ve canlılığın ani bir sukut ile sönümlenmesi anlam alanını temsil eder. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede aynı harf dizilimiyle doğrudan fonetik soydaşlık gösteren kökler nadir olup, genellikle kökün ikinci ve üçüncü harfi veya biliteral tabanı üzerinden benzer anlamsal sahalarla (örtülme, sükûnet, donuklaşma) temas kurulur. Süryanice ve Aramice katmanında ateşin közlenmesi veya nefesin daralıp sönmesi anlamları fonetik varyantlarla karşılanır; Arapça kök ise ateşin alevinin kesilip közünün kalması (همد kökünde olduğu gibi tamamen kül olup bitmemesi) ve bu somut olgudan hareketle insanın bayılması veya sesinin kesilerek ölmesi mecazını kendine has bir berraklıkla muhafaza etmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ateşin alev ve çıtırtısının dinmesi anlamından canlının bayılmasına veya sesinin kesilip ölmesine geçiş | Somut ateş olgusundaki alevsiz kalma durumu, insandaki konuşma ve hareket kabiliyetinin sıfırlanmasına mecazen aktarılmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanicede sönme, kararma ve susma bildiren yakın köklerle semantik paralellik | Fonetik denkliği birebir taşıyan müstakil bir Sami kökünden ziyade, Güney Sami / Arap sahasında özelleşmiş bir formdur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik köklerdeki örtme ve sönümlenme çekirdekleri | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خمد | Anlamlı | Alevin ve sesin sönmesi | Ateşin ve canlının hareketinin durup yatışması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| خدم | Anlamlı | Hizmet etmek, bağlamak | Birine tabi olup işini görmek; ayağa takılan bağ ve halhal | Kur'an'da geçmez; Arapçada yaygın |
| مخد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| مدخ | Anlamlı | Kibir ve çalımla yürümek | İnsanın böbürlenerek gururla salınması | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn ve Tahzîb'de müsta'mel |
| دخم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| دمخ | Anlamlı | Yücelmek, yüksek dağ | Başını yukarı kaldırmak veya sarp dağ kütlesi | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn'da müsta'mel |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خمد | Merkez | Sönüş ve sükût | Alevin ve gürültünün kesilmesi, ancak kor veya kalıntının henüz tamamen yok olmaması | Hareketin ve sesin birdenbire kesilerek cansız yığılma hali |
| همد / همد | Komşu | Tamamen sönme ve çürüme | Ateşin hem alevinin hem de korunun tamamen sönüp kül olması; toprağın kupkuru kalması | خمد durumunda kor mevcuttur; همد durumunda ise hiçbir hayat eseri kalmamıştır |
| طفا | Komşu | Sönme | Ateş veya nurun harici bir müdahale (su, rüzgâr) ile ışımasını yitirmesi | Sönmenin dış etkenle gerçekleşmesi ve aydınlığın giderilmesi ön plandadır |
| سكن | Komşu | Hareketsizlik | Çalkantı ve hareketin durulup durağan hale gelmesi | Ateş veya ölüm şartı aranmaksızın genel bir dinginlik durumudur |
| وقد | Zıt | Tutuşma ve alevlenme | Ateşin parlayıp ışık ve ısı yayarak alevlenmesi | خمد kökünün zıddı olarak alevin, hararetin ve canlı parıltının yükselmesidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خمد | Sönmek, sesi kesilmek | Ateşin alevinin yatışması ve canlının hareketinin durması | Kesin |
| Latince | extinguere, consopire | Söndürmek, yatıştırmak | Ateşin sönmesi ve bilincin hareketsiz uykuya dalması durumunu karşılar; sesin kesilmesi vurgusu zayıftır | Güçlü |
| İngilizce | die down, subside, become extinct | Alevi yatışmak, sesi kesilip sönmek | Ateşin sönmeye yüz tutması ve hareketin dinmesi anlamını verir; Kur'an'daki ani helak nüansını tam yansıtmaz | Güçlü |
| Almanca | erlöschen, verstummen | Sönmek, susup kalmak | Alevin dinmesi ve sesin tamamen kesilmesi nüanslarını iki ayrı kelimeyle karşılar | Güçlü |
| Fransızca | s'éteindre, s'apaiser | Sönmek, yatışmak | Canlılığın ve hararetin sönümlenmesini ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Arabic-English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَامِدِينَ | Helak edilip sesi soluğu kesilenler | Azgın inkârcıların ilahi ceza karşısında biçilmiş ekin gibi yere serilip sessizce can vermeleri; Enbiyâ 21:15 |
| خَامِدُونَ | Bir anda sönüp hareketsiz kalanlar | Tek bir sayha ile tüm feryat ve dirençleri bıçak gibi kesilip kül gibi yere yığılan halk; Yâsîn 36:29 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ceza ve kıyamet tasvirleri | Helak edilen kavimlerin yok oluş biçimi; cezanın ani ve geri dönülmez şekilde hayatı sıfırlaması | Varlığın direncinin tek bir emirle mutlak bir sükûta ve acziyete indirgenmesi |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Fıkhi hükümlere doğrudan konu olan bir terimleşme tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Helak ayetlerinin semantiği | Ayetlerdeki خمد halinin ölüm, sessizlik ve ekin gibi biçilme (hasîd) ile birlikte yorumlanması | Ateş metaforu üzerinden canlılığın alevinin sönmesi ve geride yalnızca hareketsiz cesetlerin kalması |
| Hadis | Şiddetli hummanın dinmesi tasvirleri | Hastalık hararetinin düşmesi veya kıyamet dehşeti anındaki sessizlik rivayetleri | Hararetin, öfkenin ve kargaşanın aniden yatışıp yerini sukuta bırakması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi ceza ve nizam | İsyan alevinin söndürülmesi | İlahî iradeye karşı yükselen taşkın seslerin kesilmesi | Kibir ve isyan ateşi yakanların ilahi bir sayha ile derhal sönümlendirilmesi | Kesin |
| İlmi | Fizik ve termodinamik süreçler | Entropi ve termal dengelenme | Sisteme enerji girişinin durmasıyla hareketin sönmesi | Alevli yanma fazından sükûnet fazına geçiş; sistemdeki serbest enerjinin tükenişi | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve kriz yönetimi | İsyan ve anarşinin bastırılması | Toplumsal kargaşa ve başkaldırının dindirilmesi | Düzeni tehdit eden taşkın ve gürültülü kalkışmaların bastırılarak sessizliğin tesisi | Muhtemel |
| İktisadi | Piyasa dalgalanmaları | Spekülatif krizin yatışması | Piyasadaki aşırı ısınmanın sona ermesi | Fiyat veya talep patlamasının dinerek iktisadi faaliyetin durgunluk seviyesine inmesi | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Damping (Sönümlenme) | Bir salınım veya dalga sisteminde enerjinin iç ve dış dirençlerle kaybolarak genliğin sıfıra yaklaşması ve sistemin nihai denge noktasında durması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kolektif Sessizlik ve Travmatik Şok | Büyük bir felaket veya baskı karşısında toplumun feryat ve itiraz kabiliyetini bütünüyle yitirerek derin bir suskunluğa gömülmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece ateşi söndürmek veya basit bir ölüm vakası olarak algılayıp sesin kesilmesi ve köz kalıntısı boyutunu göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, yeryüzünde böbürlenen, gürültü koparan ve hakka meydan okuyan toplulukların bir anda alevlerinin alınıp yerle bir edilerek derin bir sukuta gömülmesini anlatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlgili ayetlerdeki helakin dehşetini ve tek bir sesle (sayha) gürültücü kitlelerin nasıl derin bir sessizliğe ve ceset yığınına çevrildiğini kavrayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kibirli ve azgın toplulukların akıbetini canlı bir ateş metaforuyla nasıl tasvir ettiğini; hayatın parıltı ve gürültüsünün ilahi kudret karşısında tek bir anda nasıl sönümlendiğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin helak sahnelerini, ilahi sayha ile gelen ani cezaları ve kıyamet günündeki mutlak çaresizliği anlatan ayetlerde belirleyicidir (Enbiyâ 21:15, Yâsîn 36:29) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Helakin zamana yayılan bir süreç veya sıradan bir vefat gibi algılanmasını engeller; olayın tek bir darbeyle alevi ve sesi bıçak gibi kesen ani bir çöküş olduğunu ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAteşin alevinin, çıtırtısının ve hararetinin dalarak yatışması; geride yalnızca dumanı ve alevi kesilmiş kor kalması.
- Soyut anlamCanlılığın, hareketin, feryadın ve isyan potansiyelinin tek bir darbeyle mutlak bir sessizlik ve hareketsizliğe dönüştürülmesi.
- Sistematik karşılıkDinamik ve gürültülü bir sistemin enerjisinin aniden kesilerek sönümlenmiş durağan bir faza indirilmesi kanunu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde zamana bağlı toplam enerjiyi, helak öncesi azgınlık ve taşkınlık enerjisini, ilahi müdahalenin sönümleme katsayısını, helak vaktini (sayha anını) temsil eder. Formülün sağ tarafı ise bu kritik anda sistemin dışa vuran alevinin / hareket genliğinin ve ses / gürültü düzeyinin birlikte sıfıra indiğini, yani tam bir sönüş ve sükût halinin (خمود) gerçekleştiğini sembolize eder.