دسس
د - س - س
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 9 sözlük
Dess : Dessese bir şeyi kapatan toz ve kirdir. sonra son sin yaya dönüşmüş ve kirletmeye mastar olmuştur. Örtmeden çok; gömme, batırma anlamı taşır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Dess : Dessese bir şeyi kapatan toz ve kirdir. sonra son sin yaya dönüşmüş ve kirletmeye mastar olmuştur. Örtmeden çok; gömme, batırma anlamı taşır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.510 harfباب السين والدال
س د، د س يستعملان
سد:
السُّدُود: السِّلال تُتَّخَذُ من قُضبانٍ لها أطباقٌ، وتجمع على السِّداد أيضاً، والواحِدُ سَدٌّ.
والسِّدادُ: الشيء الذي تُسَدُّ به كُوَّة أو منفَذٌ سَدّاً، ومنه قيل: في هذا سِدادٌ من عَوَزٍ، أي يَسُدُّ من الحاجة سَدّاً.
والسَّدُّ: رَدْمُ الثَّلْمِة، والشَّعْبِ ونحوِه.
والسَّدادُ: إصابةُ القَصد.
والسَّدادُ: مصدر، ومنه السَّديد، قال:
أُعلِّمُه الرِّمايةَ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR266 harfدُسَّ البعير فهو مدسوس، إذا طُلِيَ بالهِناء في مَساعره. ومنه المثل: ليس الهِناء بالدَسِّ. ودَسَسْتُ الشيءَ في التراب أدُسُّهُ: أخفيته فيه. والدَسيسُ: إخفاء المكر. والدَسَّاسَةُ: حيّةٌ صمَّاءُ تندسُّ تحتَ التراب اندساساً، أي تندفن. والدُسَّةُ: لُعبةٌ لِصبيان الأعراب.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR264 harfد س س
دسّ الشيء في التراب وكل شيء أخفيته تحت شيء فقد دسسته ومنه سميت الدسّاسة وهي دويبة شبه العظاية بصّاصة لا ترى شمساً إنما هي مندسّة تحت التراب أبداً.
وهذا دسيس قومه: لمن يبعثونه سراً ليأتيهم بالأخبار.
ودسّى نفسه: نقيض زكّاها أصله دسس كتقضّى البازي.
د س س دسّ الشيء في التراب وكل شيء أخفيته تحت شيء فقد دسسته ومنه سميت الدسّاسة وهي دويبة شبه العظاية بصّاصة لا ترى شمساً إنما هي مندسّة تحت التراب أبداً. وهذا دسيس قومه: لمن يبعثونه سراً ليأتيهم بالأخبار. ودسّى نفسه: نقيض زكّاها أصله دسس كتقضّى البازي.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.893 harfالدَّسُّ: إِدخال الشيء من تحته، دَسَّه يَدُسُّه دَسّاً فانْدَسَّ ودَسَّسَه ودَسَّاه؛ الأَخيرة على البدل كراهية التضعيف. وفي الحديث: اسْتَجِيدوا الخالَ فإِن العِرْقَ دَسَّاسٌ أَي دَخَّال لأَنه يَنْزِعُ في خَفاءٍ ولُطْفٍ. ودسَّه يَدُسُّه دَسّاً إِذا أَدخله في الشيءِ بقهر وقوَّة. وفي التنزيل العزيز: قد أَفْلَحَ من زَكَّاها وقد خابَ من دَسَّاها؛ يقول: أَفلح من جعل نفسه زكية مؤمنة وخابَ من دَسَّسَها
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR131 harf* د س س * * دَسَّ * الشيء في التراب أخفاه فيه وبابه رد
* د س ا * * دَسَّاها * أخفاها وأصله * دَسَّسَها * فأبدل من إحدى السينين ياء
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.275 harfالدس: دسك شيئا تحت شيء، وهو: الإخفاء، قاله الليث. ودسست الشيء في التراب: أخفيته. والدس أيضا: دفن الشيء تحت الشيء وإدخاله، ومنه قوله تعالى: أم يدسه في التراب أي يدفنه، أي الموؤودة، ورد الضمير على لفظه. قاله الأزهري، كالدسيسى كخصيصى. والدسيس، كأمير: الصنان الذي لا يقلعه الدواء، عن ابن الأعرابي. والدسيس: من تدسه ليأتيك بالأخبار، وهو شبيه المتحسس. ويقال: اندس فلان إلى فلان يأتيه بالنمائم. والعامة
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.194 harfدَسَّ
دَسَّ U ( n. ac. دَسّ 1 , دِسِّيْسَى 30ya )
a. [ acc. & Fī ], Hid, concealed in or beneath.
b. Felt, touched.
c. Spyed, played the spy.
d. ( n. ac. دَسّ 1 ), Daubed with pitch under the arm-pits ( camel ).
e. [ 'Ala ], Plotted, schemed against.
دَسَّسَ
دَسَّسَ II ,
a. Hid, concealed from view.
اِنْدَسَسَ
اِنْدَسَسَ VII ,
a. Was hidden, concealed.
دَسِيْس
دَسِيْس 25 , ( pl.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR10.960 harfدسس
دَسَّ - يَدُسُّ
دَسَّ - يَدُسُّ + كائن + شيئاً + في شيء: يدفنه ليخفي حقيقته: يدفن شيئاً في وخم أو تراب ليخفي معالمه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التغطية بالتراب والطين والدفن والقبر "، وهي:
قَبَرَ- يَقْبِرُ (قَبَرَ - يَقْبُرُ)، جَدَثَ - يَجْدِثُ، رَسَّ - يَرُسُّ، وَأدَ - يَئِدُ، لَاطَ - يَلُوْطُ، دَسَّ - يَدُسُّ
يفرق لفظاً:
دَسَّ -
Mücavir kökler9 mücavir (18 toplam)
- خيب
1 ortak ayet · Haybe : İlk insanlar ateşi taşları birbirine vurarak çıkan…
- ترب
1 ortak ayet · Toprak demektir
- مسك
1 ortak ayet · Koku veren yağdır
- هون
1 ortak ayet · Düzlük demektir
- وري
1 ortak ayet · Arka
- بشر
1 ortak ayet · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
- سوأ
1 ortak ayet · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
- حكم
1 ortak ayet · Gem demektir
- قوم
1 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir
Geçtiği ayetler(2)
وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا
Onu soktuVe onu örtüp kirleten ise muhakkak ziyana uğramıştır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دسس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer (katlamalı kök; Kur'an'da taz'îf hafifletilerek ibdâl yoluyla illetli forma dönüşmüştür) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | دفن, طمر, كتم |
| Zıt Kök | زكو |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesneyi başka bir şeyin veya toprağın altına zorla, baskıyla veya gizlice sokup gömmek |
| Çekirdek Özet 2 | Fıtrî ve pak potansiyeli günah, kötülük ve hileyle örtüp alçaltarak görünmez kılmak veya bir varlığı utançla toprağa batırmak |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın gelişim imkânını bastırarak çürütme, fıtratı görünmez kılma ve sisteme gizlice yıkıcı unsur sokma eylemi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir ahlaki kusur sayıp, fıtratı bütünüyle derine gömerek işlevsizleştirme ve örtbas etme mekanizmasını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دس | Bir şeyi bir yere sokma, itme, içeri doğru sürme veya bir nesnenin derinliğine nüfuz etme hareketi; bu hareket Kur'an'da levhaları birbirine çivileme, perçinleme ve şiddetle itme manasındaki دسر kökünde de görülür | س | İtme ve içeri sürme hareketine süreklilik, gizlilik, derine gömme ve baskı uygulayarak görünmez kılma niteliği kazandırmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir sınırın veya eşiğin aşılarak kapalı bir alana dahil edilmesi hareketi |
| س | diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Bir nesnenin dokusuna batma, derine saplanarak tutunma ve saklanma niteliği |
| س | diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Saplanma ve derine batma hareketinin katlanması, örtünün altında kalıcılık kazanması |
| دسس | Kapıdan içeri süzülürcesine bir sınırın altına nüfuz edip derine saplanma, tutunarak görünmez olma ve üstünü bütünüyle kapatma hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi bir örtünün veya toprağın altına zorla, iterek veya gizlice sokup gömmek; nitekim kum altında gizlenen ve güneşe çıkmayan küçük sürüngene Arap dilinde دَسَّاسَة denilmiştir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Hadis rivayetinde geçen اسْتَجِيدوا الخالَ فإِن العِرْقَ دَسَّاسٌ ibaresinde kök, soy özelliklerinin ve gizli huyların nesilden nesile fark edilmeden, derinden ve alttan alta sirayet etmesi anlamında kullanılmıştır |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde دسس kökü, fiziksel olarak bir nesneyi baskı uygulayarak alta sürme, ezerek içeri itme veya ayak altına alıp çiğneme eylemleriyle morfolojik ve semantik temas halindedir. Kuzeybatı Sami dillerinde özellikle Süryanice ve İbranicedeki çiğnemek, harman dövmek, ezerek bastırmak manasına gelen köklerle (örneğin Süryanice d-w-š ve İbranice d-w-š / d-w-s) fonetik ve semantik bir akrabalık gösterir. Arapçada kök, ezme ve bastırma hareketini bir örtünün veya toprağın altına gizlice sokma, alttan alta derine iletme ve görünmez kılma yönünde özelleştirmiştir. Üçüncü harfin taz'îfiyle oluşan şiddet ve süreklilik, klasik Arapçada ses uyumu gereği son harfin yâ harfine dönüşmesiyle (ibdâl) genişletilmiş ve manevi potansiyeli örtüp köreltme anlamına taşınmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesneyi örtünün veya toprağın altına gizlice sokma, gömme | Fiziksel sokma eylemi zamanla manevi fıtratı günahla örtüp alçaltma ve entrika çevirme (desise) mecazına evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuzeybatı Sami dillerindeki ezme, çiğneme, dibe bastırma kökleri (Süryanice d-w-š, İbranice d-w-š) | Çiğneyerek tabana itme eyleminden bir nesnenin alt sınırından içeri gizlice sokma ve görünmez kılma anlamına geçiş | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin veri tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دسس | Anlamlı | Bir şeyi gizlice veya zorla bir şeyin altına sokmak, gömmek | Kur'an'da biri somut gömme diğeri manevi fıtratı örtme bağlamında iki ayette yer alır | Hedef kök |
| سدس | Anlamlı | Altı sayısı veya altıda bir parça | Sayısal taksimat ve ölçü bildirir; hedef kökle doğrudan anlam bağı yoktur | Kur'an'da geçer |
| سسد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel diziliştir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دسس | Merkez | Gizlice veya baskıyla alta sokmak, gömmek | Bir şeyi alttan alta, sinsi bir gizlilikle veya utançla içeri itip görünmez kılmayı ifade eder | Hem fiziksel sokmayı hem manevi alçaltmayı içerir |
| دفن | Komşu | Toprağa gömmek, örtmek | Bir ölüyü veya eşyayı açıkça çukura koyup üstünü toprakla kapatma eylemidir; sinsilik veya hile vurgusu taşımaz | Normal ve meşru defin işlemlerinde de kullanılır |
| طمر | Komşu | Bir çukuru veya nesneyi doldurup örtmek | Bir şeyi bütünüyle görünmez kılacak şekilde yığarak veya doldurarak kapatmaktır | Ağırlıklı olarak izini silme ve doldurma hareketidir |
| كتم | Komşu | Gizlemek, saklamak | Bilgiyi, sırrı veya bir nesneyi açığa vurmayıp içte tutmaktır; fiziksel olarak toprağın altına itme şartı yoktur | İfşa etmeme ve ketmetme eylemidir |
| زكو | Zıt | Arınmak, büyümek, yücelmek | Fıtratı kirlerden temizleyip semaya doğru boy atmasını, verimli kılınmasını ve yükselmesini sağlar | Fıtratı toprağa gömüp çürütmenin tam karşıtıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دسس | Gizlice veya baskıyla alta sokmak | Nesneyi görünmez kılmak, alçaltmak veya sinsi bir biçimde derine sürmek | Kesin |
| Latince | inserere, obruere, occultare | Araya sokmak, toprağa gömmek, gizlemek | Obruere kökün toprağa gömüp yok etme boyutunu, occultare gizlilik niteliğini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to bury, to insert secretly, to suppress, to corrupt | Gömmek, gizlice sokmak, bastırmak, yozlaştırmak | To bury fiziksel gömmeyi, to suppress ve to corrupt ise fıtratı alçaltıp işlevsizleştirmeyi ifade eder | Güçlü |
| Almanca | vergraben, unterschieben, unterdrücken | Toprağa gömmek, gizlice altına sokmak, baskılamak | Unterschieben hileli ve gizli sokmayı, vergraben ise örtüp görünmez kılmayı karşılar | Güçlü |
| Fransızca | enfouir, insinuer, étouffer | Toprağa gömmek, sinsice sokmak, boğmak/bastırmak | Enfouir fiziksel batırmayı, étouffer potansiyeli boğarak köreltmeyi yansıtır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| دَسَّاهَا | Nefsi günah, fücur ve isyanla örterek fıtrî saflığını yok etmek, alçaltmak | İnsanın ahlaki sorumluluğu ve nefsin tezkiye veya ifsad edilmesi bağlamı (Şems 91:10) |
| يَدُسُّهُ | Utanç ve aşağılanma korkusuyla bir varlığı zorla ve gizlice toprağa sokup diri diri gömmek | Câhiliye zihniyetinin kız çocuğunun doğumuna verdiği sapkın tepki bağlamı (Nahl 16:59) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Fıtrat ve nefis teorisi | Nefsi günaha batırmanın kulun kendi fiili mi yoksa ilahî takdirin bir neticesi mi olduğu tartışması | İnsanın kendi varoluşsal potansiyelini küfür ve isyanla görünmez kılması |
| Fıkıh | Cinayet ve hile hükümleri | Câhiliye dönemi kız çocuklarını diri diri toprağa gömme (ve'd) suçu ile ticarette malın ayıbını gizleme (tedlis) meselesi | Bir kusuru hileyle gizleme veya canı toprağa sokarak yok etme |
| Tefsir | Ahlaki tezkiye-tedsiye mukayesesi | Şems 91:10 ayetindeki zıddiyetin tezkiye (arındırıp yüceltme) ile fıtratı günahla örtüp alçaltma arasındaki karşıtlık olarak incelenmesi | Yücelme eyleminin zıddı olarak fıtratı toprağa gömme |
| Hadis | Genetik ve ahlaki sirayet | Karakter ve mizaç özelliklerinin fark edilmeyen gizli yollarla aktarılması tahlili | Gizli, alttan alta ve fark edilmeden nüfuz eden nitelik |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrat ve takva dengesi | Fıtratı günahla gömme ve köreltme | İlahi nuru ve ahlaki kabiliyeti bastırarak köreltme | İnsanın fıtrî temizliğini günah bataklığına iterek kendini helake sürüklemesi | Kesin |
| İlmi | Hakikat ve bilgi ahlakı | Veriyi veya delili karartma | Doğru bilginin üzerini örterek yanlışı ikame etme | Bilimsel hakikatleri ideolojik veya süfli kaygılarla örtbas edip gizleme | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve toplum düzeni | Desise, nifak ve gizli sızma | Toplumsal bünyeye alttan alta fitne tohumları ekme | Yıkıcı unsurların sisteme gizlice entegre edilerek kamu barışının içeriden çökertilmesi | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve ticaret ahlakı | Kusurlu malı gizleme (tedlis) | Hileli unsurları sağlam gösterip aldatma | Piyasaya hileli mal sokarak adil mübadele düzenini ve tüketici güvenini zedeleme | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Bir sinyalin gürültü altına gömülmesi veya sisteme parazit enjeksiyonu | Bir veri setinin baskın bir kirletici katman altında bırakılarak okunamaz hale getirilmesi veya bir koda gizlice zararlı yazılım enjekte edilmesi hareketidir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojik bastırma ve potansiyeli köreltme mekanizması | Bireyin travma, suçluluk veya aşağılık duygusuyla fıtrî yeteneklerini bilinçaltına itip görünmez kılması veya toplumsal baskıyla bir zümrenin potansiyelinin ezilmesidir | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir ahlaki hata veya kız çocuklarının fiziksel olarak gömülmesinden ibaret tarihsel bir âdet olarak algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir varlığın (canın veya nefsin) mevcudiyetini, fıtrî değerini ve yükselme kabiliyetini utanç, kibir veya günah yoluyla bütünüyle toprağa batırıp görünmez kılma eylemidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Şems suresindeki tedsiye eylemini sadece pasif bir ihmal sayarak, kötülüğün fıtratı örtbas eden ve faal biçimde körelten yıkıcı stratejisini kavrayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın arındırılıp yükseltilmesi (tezkiye) ile alçaltılıp görünmez kılınması (tedsiye) arasındaki ontolojik karşıtlığı ve Câhiliye zihniyetinin hayatı toprağa gömme refleksini tek bir kök dinamizminde gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın ahlaki sorumluluğunu ve iç dünyasının inşasını ele alan ayetlerde (Şems 91:10) ile Câhiliye döneminin utanç odaklı sosyolojik sapmalarını teşhir eden ayetlerde (Nahl 16:59) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Günah işlemeyi basit bir lekelenme zanneden yüzeysel bakışı tashih eder; günahın fıtratı diri diri toprağa gömen, görünmez kılan ve gelişimi bütünüyle felç eden bir batırma eylemi olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesneyi başka bir şeyin veya toprağın altına zorla, baskıyla veya gizlice sokarak görünmez kılmak.
- Soyut anlamİlahi fıtratı, ahlaki kabiliyeti ve hakikati günah, kibir veya desise ile örtüp aşağılayarak köreltmek.
- Sistematik karşılıkSistemin potansiyelini yükseltmek yerine, zararlı girdileri alttan alta enjekte ederek yapıyı içeriden çürütme ve görünmez kılma işlemi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde varlığın fıtrî ve saf başlangıç potansiyelini, günah ve ihmalin fıtratı sürekli alçaltma ve köreltme katsayısını, zamanla potansiyelin aşağı çekilerek sönümlenmesini temsil eder. Eksi işaretli integral terimi ise sisteme dışarıdan veya alttan alta gizlice enjekte edilen yıkıcı günah, hile ve baskı girdilerinin () birikerek fıtratı toprağın altına gömme ve yok etme sürecini sembolize eder; neticede fıtratın kararıp bütünüyle örtülmesi seviyesine geriler.