دسس

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: د-س-س2 sîga, 9 mücavir kök, 2 ayet, 2 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.حكموريبشريَدُسُّهُدسسخيبتربدَسَّاهَاقومهونسوأ

KökSîga 2Ayet 2Sure 2Mücavir 9

▶ Ağı aç (3B)

دسس

د - س - س

KÖK
  • 2 geçiş
  • 2 ayet
  • 2 sîga
  • 9 sözlük

Dess : Dessese bir şeyi kapatan toz ve kirdir. sonra son sin yaya dönüşmüş ve kirletmeye mastar olmuştur. Örtmeden çok; gömme, batırma anlamı taşır.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(9)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Dess : Dessese bir şeyi kapatan toz ve kirdir. sonra son sin yaya dönüşmüş ve kirletmeye mastar olmuştur. Örtmeden çok; gömme, batırma anlamı taşır.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.510 harf
باب السين والدال س د، د س يستعملان سد: السُّدُود: السِّلال تُتَّخَذُ من قُضبانٍ لها أطباقٌ، وتجمع على السِّداد أيضاً، والواحِدُ سَدٌّ. والسِّدادُ: الشيء الذي تُسَدُّ به كُوَّة أو منفَذٌ سَدّاً، ومنه قيل: في هذا سِدادٌ من عَوَزٍ، أي يَسُدُّ من الحاجة سَدّاً. والسَّدُّ: رَدْمُ الثَّلْمِة، والشَّعْبِ ونحوِه. والسَّدادُ: إصابةُ القَصد. والسَّدادُ: مصدر، ومنه السَّديد، قال: أُعلِّمُه الرِّمايةَ
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR266 harf
دُسَّ البعير فهو مدسوس، إذا طُلِيَ بالهِناء في مَساعره. ومنه المثل: ليس الهِناء بالدَسِّ. ودَسَسْتُ الشيءَ في التراب أدُسُّهُ: أخفيته فيه. والدَسيسُ: إخفاء المكر. والدَسَّاسَةُ: حيّةٌ صمَّاءُ تندسُّ تحتَ التراب اندساساً، أي تندفن. والدُسَّةُ: لُعبةٌ لِصبيان الأعراب.
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR264 harf
د س س دسّ الشيء في التراب وكل شيء أخفيته تحت شيء فقد دسسته ومنه سميت الدسّاسة وهي دويبة شبه العظاية بصّاصة لا ترى شمساً إنما هي مندسّة تحت التراب أبداً‏.‏ وهذا دسيس قومه‏:‏ لمن يبعثونه سراً ليأتيهم بالأخبار‏.‏ ودسّى نفسه‏:‏ نقيض زكّاها أصله دسس كتقضّى البازي‏.‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR3.893 harf
الدَّسُّ: إِدخال الشيء من تحته، دَسَّه يَدُسُّه دَسّاً فانْدَسَّ ودَسَّسَه ودَسَّاه؛ الأَخيرة على البدل كراهية التضعيف. وفي الحديث: اسْتَجِيدوا الخالَ فإِن العِرْقَ دَسَّاسٌ أَي دَخَّال لأَنه يَنْزِعُ في خَفاءٍ ولُطْفٍ. ودسَّه يَدُسُّه دَسّاً إِذا أَدخله في الشيءِ بقهر وقوَّة. وفي التنزيل العزيز: قد أَفْلَحَ من زَكَّاها وقد خابَ من دَسَّاها؛ يقول: أَفلح من جعل نفسه زكية مؤمنة وخابَ من دَسَّسَها
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR131 harf
* د س س * * دَسَّ * الشيء في التراب أخفاه فيه وبابه رد * د س ا * * دَسَّاها * أخفاها وأصله * دَسَّسَها * فأبدل من إحدى السينين ياء
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR2.275 harf
الدس: دسك شيئا تحت شيء، وهو: الإخفاء، قاله الليث. ودسست الشيء في التراب: أخفيته. والدس أيضا: دفن الشيء تحت الشيء وإدخاله، ومنه قوله تعالى: أم يدسه في التراب أي يدفنه، أي الموؤودة، ورد الضمير على لفظه. قاله الأزهري، كالدسيسى كخصيصى. والدسيس، كأمير: الصنان الذي لا يقلعه الدواء، عن ابن الأعرابي. والدسيس: من تدسه ليأتيك بالأخبار، وهو شبيه المتحسس. ويقال: اندس فلان إلى فلان يأتيه بالنمائم. والعامة
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.194 harf
دَسَّ دَسَّ U ( n. ac. دَسّ 1 , دِسِّيْسَى 30ya ) a. [ acc. & Fī ], Hid, concealed in or beneath. b. Felt, touched. c. Spyed, played the spy. d. ( n. ac. دَسّ 1 ), Daubed with pitch under the arm-pits ( camel ). e. [ 'Ala ], Plotted, schemed against. دَسَّسَ دَسَّسَ II , a. Hid, concealed from view. اِنْدَسَسَ اِنْدَسَسَ VII , a. Was hidden, concealed. دَسِيْس دَسِيْس 25 , ( pl.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR10.960 harf
دسس دَسَّ - يَدُسُّ دَسَّ - يَدُسُّ + كائن + شيئاً + في شيء: يدفنه ليخفي حقيقته: يدفن شيئاً في وخم أو تراب ليخفي معالمه واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التغطية بالتراب والطين والدفن والقبر "، وهي: قَبَرَ- يَقْبِرُ (قَبَرَ - يَقْبُرُ)، جَدَثَ - يَجْدِثُ، رَسَّ - يَرُسُّ، وَأدَ - يَئِدُ، لَاطَ - يَلُوْطُ، دَسَّ - يَدُسُّ يفرق لفظاً: دَسَّ -
Tamamını oku

Sîgalar(2)

Mücavir kökler9 mücavir (18 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. خيب

    1 ortak ayet · Haybe : İlk insanlar ateşi taşları birbirine vurarak çıkan…

  2. ترب

    1 ortak ayet · Toprak demektir

  3. مسك

    1 ortak ayet · Koku veren yağdır

  4. هون

    1 ortak ayet · Düzlük demektir

  5. وري

    1 ortak ayet · Arka

  6. بشر

    1 ortak ayet · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir

  7. سوأ

    1 ortak ayet · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir

  8. حكم

    1 ortak ayet · Gem demektir

  9. قوم

    1 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir

Geçtiği ayetler(2)

  1. وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا

    Onu soktuVe onu örtüp kirleten ise muhakkak ziyana uğramıştır.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökدسس
YapıÜçlü
Özel DurumMükerrer (katlamalı kök; Kur'an'da taz'îf hafifletilerek ibdâl yoluyla illetli forma dönüşmüştür)
Bağlamsal Yakın Köklerدفن, طمر, كتم
Zıt Kökزكو
Çekirdek Özet 1Bir nesneyi başka bir şeyin veya toprağın altına zorla, baskıyla veya gizlice sokup gömmek
Çekirdek Özet 2Fıtrî ve pak potansiyeli günah, kötülük ve hileyle örtüp alçaltarak görünmez kılmak veya bir varlığı utançla toprağa batırmak
Çekirdek Özet 3Varlığın gelişim imkânını bastırarak çürütme, fıtratı görünmez kılma ve sisteme gizlice yıkıcı unsur sokma eylemi
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca sıradan bir ahlaki kusur sayıp, fıtratı bütünüyle derine gömerek işlevsizleştirme ve örtbas etme mekanizmasını gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
دسBir şeyi bir yere sokma, itme, içeri doğru sürme veya bir nesnenin derinliğine nüfuz etme hareketi; bu hareket Kur'an'da levhaları birbirine çivileme, perçinleme ve şiddetle itme manasındaki دسر kökünde de görülürسİtme ve içeri sürme hareketine süreklilik, gizlilik, derine gömme ve baskı uygulayarak görünmez kılma niteliği kazandırmıştır

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
دkapı; giriş, geçiş, hareketBir sınırın veya eşiğin aşılarak kapalı bir alana dahil edilmesi hareketi
سdiken, destek; tutunma, dayanma, korumaBir nesnenin dokusuna batma, derine saplanarak tutunma ve saklanma niteliği
سdiken, destek; tutunma, dayanma, korumaSaplanma ve derine batma hareketinin katlanması, örtünün altında kalıcılık kazanması
دسسKapıdan içeri süzülürcesine bir sınırın altına nüfuz edip derine saplanma, tutunarak görünmez olma ve üstünü bütünüyle kapatma hareketi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir şeyi bir örtünün veya toprağın altına zorla, iterek veya gizlice sokup gömmek; nitekim kum altında gizlenen ve güneşe çıkmayan küçük sürüngene Arap dilinde دَسَّاسَة denilmiştir
Cahiliye şiiri kullanımıVeri bulunamadı
Erken Arapça kullanımHadis rivayetinde geçen اسْتَجِيدوا الخالَ فإِن العِرْقَ دَسَّاسٌ ibaresinde kök, soy özelliklerinin ve gizli huyların nesilden nesile fark edilmeden, derinden ve alttan alta sirayet etmesi anlamında kullanılmıştır

Kaynak Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.

Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde دسس kökü, fiziksel olarak bir nesneyi baskı uygulayarak alta sürme, ezerek içeri itme veya ayak altına alıp çiğneme eylemleriyle morfolojik ve semantik temas halindedir. Kuzeybatı Sami dillerinde özellikle Süryanice ve İbranicedeki çiğnemek, harman dövmek, ezerek bastırmak manasına gelen köklerle (örneğin Süryanice d-w-š ve İbranice d-w-š / d-w-s) fonetik ve semantik bir akrabalık gösterir. Arapçada kök, ezme ve bastırma hareketini bir örtünün veya toprağın altına gizlice sokma, alttan alta derine iletme ve görünmez kılma yönünde özelleştirmiştir. Üçüncü harfin taz'îfiyle oluşan şiddet ve süreklilik, klasik Arapçada ses uyumu gereği son harfin yâ harfine dönüşmesiyle (ibdâl) genişletilmiş ve manevi potansiyeli örtüp köreltme anlamına taşınmıştır.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönBir nesneyi örtünün veya toprağın altına gizlice sokma, gömmeFiziksel sokma eylemi zamanla manevi fıtratı günahla örtüp alçaltma ve entrika çevirme (desise) mecazına evrilmiştirKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiKuzeybatı Sami dillerindeki ezme, çiğneme, dibe bastırma kökleri (Süryanice d-w-š, İbranice d-w-š)Çiğneyerek tabana itme eyleminden bir nesnenin alt sınırından içeri gizlice sokma ve görünmez kılma anlamına geçişGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıBelirgin veri tespit edilmediVeri bulunamadı

Kaynak David Cohen, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
دسسAnlamlıBir şeyi gizlice veya zorla bir şeyin altına sokmak, gömmekKur'an'da biri somut gömme diğeri manevi fıtratı örtme bağlamında iki ayette yer alırHedef kök
سدسAnlamlıAltı sayısı veya altıda bir parçaSayısal taksimat ve ölçü bildirir; hedef kökle doğrudan anlam bağı yokturKur'an'da geçer
سسدKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıArapçada mühmel diziliştir

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
دسسMerkezGizlice veya baskıyla alta sokmak, gömmekBir şeyi alttan alta, sinsi bir gizlilikle veya utançla içeri itip görünmez kılmayı ifade ederHem fiziksel sokmayı hem manevi alçaltmayı içerir
دفنKomşuToprağa gömmek, örtmekBir ölüyü veya eşyayı açıkça çukura koyup üstünü toprakla kapatma eylemidir; sinsilik veya hile vurgusu taşımazNormal ve meşru defin işlemlerinde de kullanılır
طمرKomşuBir çukuru veya nesneyi doldurup örtmekBir şeyi bütünüyle görünmez kılacak şekilde yığarak veya doldurarak kapatmaktırAğırlıklı olarak izini silme ve doldurma hareketidir
كتمKomşuGizlemek, saklamakBilgiyi, sırrı veya bir nesneyi açığa vurmayıp içte tutmaktır; fiziksel olarak toprağın altına itme şartı yokturİfşa etmeme ve ketmetme eylemidir
زكوZıtArınmak, büyümek, yücelmekFıtratı kirlerden temizleyip semaya doğru boy atmasını, verimli kılınmasını ve yükselmesini sağlarFıtratı toprağa gömüp çürütmenin tam karşıtıdır

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaدسسGizlice veya baskıyla alta sokmakNesneyi görünmez kılmak, alçaltmak veya sinsi bir biçimde derine sürmekKesin
Latinceinserere, obruere, occultareAraya sokmak, toprağa gömmek, gizlemekObruere kökün toprağa gömüp yok etme boyutunu, occultare gizlilik niteliğini karşılarGüçlü
İngilizceto bury, to insert secretly, to suppress, to corruptGömmek, gizlice sokmak, bastırmak, yozlaştırmakTo bury fiziksel gömmeyi, to suppress ve to corrupt ise fıtratı alçaltıp işlevsizleştirmeyi ifade ederGüçlü
Almancavergraben, unterschieben, unterdrückenToprağa gömmek, gizlice altına sokmak, baskılamakUnterschieben hileli ve gizli sokmayı, vergraben ise örtüp görünmez kılmayı karşılarGüçlü
Fransızcaenfouir, insinuer, étoufferToprağa gömmek, sinsice sokmak, boğmak/bastırmakEnfouir fiziksel batırmayı, étouffer potansiyeli boğarak köreltmeyi yansıtırGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Littré.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
دَسَّاهَاNefsi günah, fücur ve isyanla örterek fıtrî saflığını yok etmek, alçaltmakİnsanın ahlaki sorumluluğu ve nefsin tezkiye veya ifsad edilmesi bağlamı (Şems 91:10)
يَدُسُّهُUtanç ve aşağılanma korkusuyla bir varlığı zorla ve gizlice toprağa sokup diri diri gömmekCâhiliye zihniyetinin kız çocuğunun doğumuna verdiği sapkın tepki bağlamı (Nahl 16:59)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamFıtrat ve nefis teorisiNefsi günaha batırmanın kulun kendi fiili mi yoksa ilahî takdirin bir neticesi mi olduğu tartışmasıİnsanın kendi varoluşsal potansiyelini küfür ve isyanla görünmez kılması
FıkıhCinayet ve hile hükümleriCâhiliye dönemi kız çocuklarını diri diri toprağa gömme (ve'd) suçu ile ticarette malın ayıbını gizleme (tedlis) meselesiBir kusuru hileyle gizleme veya canı toprağa sokarak yok etme
TefsirAhlaki tezkiye-tedsiye mukayesesiŞems 91:10 ayetindeki zıddiyetin tezkiye (arındırıp yüceltme) ile fıtratı günahla örtüp alçaltma arasındaki karşıtlık olarak incelenmesiYücelme eyleminin zıddı olarak fıtratı toprağa gömme
HadisGenetik ve ahlaki sirayetKarakter ve mizaç özelliklerinin fark edilmeyen gizli yollarla aktarılması tahliliGizli, alttan alta ve fark edilmeden nüfuz eden nitelik

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniFıtrat ve takva dengesiFıtratı günahla gömme ve köreltmeİlahi nuru ve ahlaki kabiliyeti bastırarak köreltmeİnsanın fıtrî temizliğini günah bataklığına iterek kendini helake sürüklemesiKesin
İlmiHakikat ve bilgi ahlakıVeriyi veya delili karartmaDoğru bilginin üzerini örterek yanlışı ikame etmeBilimsel hakikatleri ideolojik veya süfli kaygılarla örtbas edip gizlemeGüçlü
SiyasiYönetim ve toplum düzeniDesise, nifak ve gizli sızmaToplumsal bünyeye alttan alta fitne tohumları ekmeYıkıcı unsurların sisteme gizlice entegre edilerek kamu barışının içeriden çökertilmesiGüçlü
İktisadiPiyasa ve ticaret ahlakıKusurlu malı gizleme (tedlis)Hileli unsurları sağlam gösterip aldatmaPiyasaya hileli mal sokarak adil mübadele düzenini ve tüketici güvenini zedelemeGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerBir sinyalin gürültü altına gömülmesi veya sisteme parazit enjeksiyonuBir veri setinin baskın bir kirletici katman altında bırakılarak okunamaz hale getirilmesi veya bir koda gizlice zararlı yazılım enjekte edilmesi hareketidirGüçlü
Beşeri bilimlerPsikolojik bastırma ve potansiyeli köreltme mekanizmasıBireyin travma, suçluluk veya aşağılık duygusuyla fıtrî yeteneklerini bilinçaltına itip görünmez kılması veya toplumsal baskıyla bir zümrenin potansiyelinin ezilmesidirGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü yalnızca sıradan bir ahlaki hata veya kız çocuklarının fiziksel olarak gömülmesinden ibaret tarihsel bir âdet olarak algılamak
Kur'an içi daha geniş anlamBir varlığın (canın veya nefsin) mevcudiyetini, fıtrî değerini ve yükselme kabiliyetini utanç, kibir veya günah yoluyla bütünüyle toprağa batırıp görünmez kılma eylemidir
Yanlış anlamanın doğuracağı hataŞems suresindeki tedsiye eylemini sadece pasif bir ihmal sayarak, kötülüğün fıtratı örtbas eden ve faal biçimde körelten yıkıcı stratejisini kavrayamamak

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Varlığın arındırılıp yükseltilmesi (tezkiye) ile alçaltılıp görünmez kılınması (tedsiye) arasındaki ontolojik karşıtlığı ve Câhiliye zihniyetinin hayatı toprağa gömme refleksini tek bir kök dinamizminde gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?İnsanın ahlaki sorumluluğunu ve iç dünyasının inşasını ele alan ayetlerde (Şems 91:10) ile Câhiliye döneminin utanç odaklı sosyolojik sapmalarını teşhir eden ayetlerde (Nahl 16:59) belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Günah işlemeyi basit bir lekelenme zanneden yüzeysel bakışı tashih eder; günahın fıtratı diri diri toprağa gömen, görünmez kılan ve gelişimi bütünüyle felç eden bir batırma eylemi olduğunu ortaya koyar.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir nesneyi başka bir şeyin veya toprağın altına zorla, baskıyla veya gizlice sokarak görünmez kılmak.
  • Soyut anlamİlahi fıtratı, ahlaki kabiliyeti ve hakikati günah, kibir veya desise ile örtüp aşağılayarak köreltmek.
  • Sistematik karşılıkSistemin potansiyelini yükseltmek yerine, zararlı girdileri alttan alta enjekte ederek yapıyı içeriden çürütme ve görünmez kılma işlemi.
  • LaTeX modeliF(t)=Ψ0⋅e−λt−∫0tδ(τ) dτ
  • LaTeX açıklamasıFormülde Ψ0 varlığın fıtrî ve saf başlangıç potansiyelini, λ günah ve ihmalin fıtratı sürekli alçaltma ve köreltme katsayısını, e−λt zamanla potansiyelin aşağı çekilerek sönümlenmesini temsil eder. Eksi işaretli integral terimi ∫0tδ(τ) dτ ise sisteme dışarıdan veya alttan alta gizlice enjekte edilen yıkıcı günah, hile ve baskı girdilerinin (δ) birikerek fıtratı toprağın altına gömme ve yok etme sürecini sembolize eder; neticede F(t) fıtratın kararıp bütünüyle örtülmesi seviyesine geriler.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: د