سدر
س - د - ر
KÖK- 4 geçiş
- 4 ayet
- 3 sîga
- 13 sözlük
Kiraz ağacı demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Kiraz ağacı demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.709 harfباب السين والدال والراء معهما
س د ر، د س ر، س ر د، ر د س، د ر س مستعملات
سدر:
السِّدْرُ شَجَرٌ حَمْلُه النَّبِق، والواحدة بالهاء، ووَرَقه غَسولٌ.
وسِدْرةُ المُنتَهى في السّماء السابعة لا يُجاوزُها مَلَكٌ ولا نبيٌّ، قد أَظَلَّتِ السَّماواتِ والجَنّةَ.
والسَّدَرُ: اسمِدْرار البَصَر، وسَدِرَ بَصَرُه سَدَراً اذا لم يكَد يُبصِر الشيءَ حَسَناً، فهو سَدِرٌ وعَيْنُه سَدِرةٌ.
وفي عَيْنة سَماديرُ أي
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR785 harfالسِدْرُ: شجرُ النَبْقِ، الواحدة سِدْرَةٌ، والجمع سِدْرَاتٌ وسِدِرَاتٌ وسِدَراتٌ وسِدَرٌ. ولاسَدير: نَهْرٌ، ويقال قَصْرٌ، وهو مُعَرَّبٌ وأصله بالفارسية سِهْدِلَّهْ: أي فيه قِبابٌ مُداخَلَةٌ، مثل الحاريّ بكمين. وقولهم: جاء فُلانٌ يَضْرِبُ أَسْدَرَيْه وأَصْدَرَيْه، أي عِطْفَيْهِ ومَنْكِبَيْهِ، إذا جاء فارغاً ليس بيده شيء ولم يَقْضِ طَلِبَتَهُ. والسادِرُ: المتحيِّر. والسادِرُ: الي لا يهتمّ ولا
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.129 harfس د ر
سدر ، سرد ، دسر ، درس ، ردس : مستعملة .
سدر : السِّدر : اسم الجنس ، والواحدة سِدْرَة .
السِّدْر من الشَّجَر سِدْران : أحدُهما سِدْرٌ بَرّيّ لا يُنتَفَع بثَمره ، ولا يصلُح ورقُه للغَسول ، وربما خُبِط ورقُه للرّاعية ، وله ثمَر عَفِصٌ لا يؤكل ، والعرَب تسمِّيه الضّال ، والجِنْس الثاني من السِّدر ينبُت على الماء ، وثمرُه النَّبِق ، ورَقُه غَسولُ ، يُشبه شجر العُنّاب ، له سُلاّء كسُلاّئه وورَقٌ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.230 harf(باب السين والدال وما يثلثهما)
(سدر) السين والدال والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على شِبه الحَيْرة واضطراب الرأي. يقولون: السادر المتحيِّر. ويقولون سَدِرَ بصرُهُ يَسْدَر، وذلك إذا اسمدَّ وتحيَّرَ. ويقولون: السَّادر هو الذي لا يبالي ما صَنَعَ، ولا يهتمُّ بشيء. قال طرفة:
سادراً أحْسَِب غَيِّي رَشَداً *** فتناهَيتُ وقد صَابَتْ بقُرّْ([1])فأمَّا قولهم: سَدَرت المرأة شعرها، فهو من باب الإبدال، مثل سدلتُ،
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR630 harf- السدر: شجر قليل الغناء عند الأكل، ولذلك قال تعالى: ﴿وأثل وشيء من سدر قليل﴾ [سبأ/16]، وقد يخضد ويستظل به، فجعل ذلك مثلا لظل الجنة ونعيمها في قوله تعالى: ﴿في سدر مخضود﴾ [الواقعة/28]، لكثرة غنائه في الاستظلال، وقوله تعالى: ﴿إذ يغشى السدرة ما يغشى﴾ [النجم/16]، فإشارة إلى مكان اختص النبي صلى الله عليه وسلم فيه بالإفاضة الإلهية، والآلاء الجسيمة، وقد قيل: إنها الشجرة التي بويع النبي صلى الله عليه وسلم
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR228 harfس د ر
سدر بصره واسمدرّ إذا تحير فلم يحسن الإدراك وفي بصره سدر وسمادير وعينه سدرة.
وإنه لسادر في الغيّ: تائه.
وتكلم سادراً: غير متثبت في كلامه.
قال: ومن المجاز: يقال للفارغ: " جاء يضرب أدريه " أي منكبيه.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.306 harfالسِّدْرُ: شجر النبق، واحدتها سِدْرَة وجمعها سِدْراتٌ وسِدِراتٌ وسِدَرٌ وسُدورٌ
(* قوله: «سدور» كذا بالأَصل بواو بعد الدال، وفي
القاموس سقوطها، وقال شارحه ناقلاً عن المحكم هو بالضم)؛ الأَخيرة نادرة. قال أَبو حنيفة: قال ابن زياد: السِّدْرُ من العِضاهِ، وهو لَوْنانِ: فمنه عُبْرِيٌّ، ومنه ضالٌ؛ فأَما العُبْرِيُّ فما لا شوك فيه إِلا ما لا يَضِيرُ، وأَما الضالُ فهو ذو شوك، وللسدر ورقة عريضة
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR313 harf* س د ر * * السِّدْرُ * شجر النبق الواحدة * سِدْرَةٌ * والجمع * سِدْراتٌ * بسكون الدال و * سِدَِراتٌ * بفتح الدال وكسرها و * سِدَرٌ * بفتح الدال و * السيدرُ * نهر وقيل قصر و * السَّادِرُ * المتحير وهو أيضا الذي لا يهتم ولا يبالي ما صنع وقول علي رضي الله تعالى عنه % أكيلكم بالسيف كيل * السَّنْدَرَه % قيل هو مكيال
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR24.752 harfالسدر، بالكر: شجر النبق، الواحدة بهاء، قال أبو حنيفة: قال ابن زياد: السدر من العضاه، وهو لونان: فمنه عبري، ومنه ضال. فأما العبري فما لا شوك فيه إلا ما لا يضير. وأما الضال فذو شوك. وللسدر ورقة عريضة مدورة، وربما كانت السدرة محلالا. قال ذو الرمة:
قطعت إذا تجوفت العواطي ضروب السدر عبريا وضالا
قال: ونبق الضال صغار. قال: وأجود نبق يعلم بأرض العرب نبق هجر، في بقعة
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.236 harfسَدِرَ
1 سَدِرَ ذ , aor. سَدَرَ , inf. n. سَدَرٌ and سَدَارَةٌ, (S, K,) He became dazzled by a thing at which he looked, so that he turned away his face from it: or became confounded, or perplexed, and unable to see his right course: syn. تَحَيَّرَ: (K:) and he (a camel) became dazzled by a thing at which he looked, so that he turned away his face from it, by reason of intense heat: (S, * K:)
سَدِرَ 1 سَدِرَ ذ , aor. سَدَرَ , inf. n. سَدَرٌ and سَدَارَةٌ, (S, K,) He became dazzled by a thing at which he looked, so that he turned away his face from it: or became confounded, or perplexed, and unable to see his right course: syn. تَحَيَّرَ: (K:) and he (a camel) became dazzled by a thing at which he looked, so that he turned away his face from it, by reason of intense heat: (S, * K:) also, (TA,) or سَدِرَ بَصَرُهُ, (M,) he [app. a man or any animal] was hardly able to see: (M, TA:) or سَدِرَ بَصَرُهُ he was dazzled, or confounded or perplexed, and did not see well; as also ↓ اِسْمَدَرَّ. (A, TA.) [See also سَدَرٌ, below.] -A2- سَدَرَ, (M, K,) or سَدَرَتْ, (S,) aor. سَدُرَ , inf. n. سَدْرٌ, (M,) He, or she, let down, let fall, or made to hang down, his, or her, hair; (S, M, K;) and in like manner, a curtain, or veil, (M,) and a garment; (Lh;) a dial. var. of سَدَلَ. (S, K. *) ― -b2- Also سَدَرَ, aor. سَدِرَ , inf. n. سَدْرٌ and سُدُورٌ, He rent his garment. (Yaa- koob, M.)
اسدرتِ الشَّمْسُ عَيْنَهُ 4 اسدرتِ الشَّمْسُ عَيْنَهُ ذ [The sun dazzled his eye, and confused his sight]. (K in art. جهر.)
تسدّر بِثَوْبِهِ 5 تسدّر بِثَوْبِهِ ذ He covered himself with his garment. (AA.)
انسدر 7 انسدر ذ It (hair, S, M, K, and a curtain or veil, M) hung down; (S, M, K;) a dial. var. of انسدل. (S, K. *) ― -b2- انسدر يَعْدُو He was somewhat quick, or made some haste, running: (S, M: *) or he went down, or downwards, and persevered (A 'Obeyd, K) in his running, going quickly. (A 'Obeyd.) [In the CK, for يعدو, is put by mistake بَعُدَ.]
اِسْمَدَرَّ بَصَرُهُ Q. Q. 4 اِسْمَدَرَّ بَصَرُهُ ذ His sight became weak, in the manner described below, voce سَمَادِيرُ. (S in art. سدر, and M and K in art. سمدر.) It is of the measure اِفْمَعَلَّ, from السَّدَرُ; (IKtt;) the م being augmentative. (S.) See also سَدِرَ. ― -b2- اسمدرّت عَيْنُهُ His eye shed tears; accord. to Lh; but this is not known in the classical language. (M in art. سمدر.)
سِدْرٌ سِدْرٌ ذ [a coll. gen. n., The species of lote-tree called by Linnæus rhamnus spina Christi; and by Forskål, rhamnus nabeca;] the tree, or trees, of which the fruit is called نَبِق and نَبْق: (S, M, Mgh, Msb, K:) sing., (Msb,) or [rather] n. un., (S, M, K,) سِدْرَةٌ: (S, M, Msb, K:) and sometimes سِدْرٌ is used as meaning the smallest or smaller of numbers [generally denoting from three to ten inclusively]: (Ibn-Es-Sarráj, Msb:) AHn says, accord. to Aboo-Ziyád, the سِدْر is of the kind called عِضَاه, and is of two species, عُبْرِىٌّ and ضَالٌ: the عبرى is that which has no thorns except such as do not hurt: the ضال has thorns [which hurt]: the سدر has a broad round leaf: and sometimes people alight and rest beneath a tree of this kind; but the ضال is small: the best نبق that is known in the land of the Arabs is in Hejer (هَجَر), in a single piece of land which is appropriated to the Sultán alone: it is the sweetest of all in taste and odour: the mouth of him who eats it, and the garments of him who has it upon him, diffuse an odour like that of perfume: (M, TA:) it is [also] said that the سدر is of two species; whereof one grows in the cultivated lands, and its leaves are used in the ablution termed غُسْل, and its fruit is sweet; and the other grows in the desert, and its leaves are not so used, and its fruit is juicy: the زُعْرُور is so described that it may be supposed to be the wild نبق: (Msb:) when سِدْرٌ is used absolutely, with relation to the ablution termed غُسْل, it means the ground leaves of the tree so called: (Mgh, * Msb:) the pl. of سِدْرَةٌ is سِدْرَاتٌ and سِدِرَاتٌ and سِدَرَاتٌ (S, K) and سِدَرٌ (S, M, K) and سُدُورٌ, (M, K,) which last is extr. (M.) ― -b2- سِدْرَةُ المُنْتَهَى is said to be The lote-tree in the Seventh Heaven; (Lth, K; *) beyond which neither angel nor prophet passes, and which shades the water and Paradise: (Lth:) in the Saheeh it is said to be in the Sixth Heaven: 'Iyád reconciles the two assertions by the supposition that its root is in the Sixth, and that it rises over the Seventh: accord. to IAth, it is in the furthest part of Paradise to which, as its furthest limit, extends the knowledge of ancients and moderns. (MF, TA.)
سَدَرٌ سَدَرٌ ذ [see 1]. You say, فِى بَصَرِهِ سَدَرٌ, and ↓ سَمَادِيرُ, In his sight is a confusedness, so that he does not see well. (A.) ― -b2- Some say that it signifies An affection resembling vertigo, common to a voyager upon the sea: or [simply] vertigo. (TA in art. بقل.)
سَدِرٌ سَدِرٌ ذ Having his eyes dazzled by a thing, so that he turns away his face from it: or in a state of confusion or perplexity, and unable to see his right course: syn. مُتَحَيِّرٌ: (K:) as also ↓ سَادِرٌ: (S, K:) and the former, a camel having his eyes dazzled by a thing, so that he turns away his face from it, by reason of intense heat: (S:) and also one having his eyes dazzled by snow; as well as by intense heat. (IAar.) ― -b2- عَيْنُهُ سَدِرَةٌ His eye is confused in its vision, or dazzled, so that he cannot see well. (A.) ― -b3- And سَدِرَةٌ means An old and weak she-camel. (IAar, TA in art. سد.) ― -b4- Also سَدِرٌ The sea: (S, M, K:) one of the [proper] names thereof; (S;) occurring only in a poem of Umeiyeh Ibn-Abi-s-Salt: (M:) he says, فَكَأَنَّ بِرْقِعَ وَالمَلَائِكُ حَوْلَهُ سَدِرٌ تَوَاكَلُهُ القَوَائِمُ أَجْرَدُ [And as though the first heaven, with the angels around it, were the sea, the winds deserting it, and smooth]: (S, M, TA: [but in the M and TA, for حَوْلَهُ, we find حَوْلَهَا; and in the S, for أَجْرَدُ, we find أَجْرَبُ, which is inconsistent with the rhyme of the poem:]) by القوائم he means the winds; and by تواكله, [for تَتَوَاكَلُهُ,] تَرَكَتْهُ [or rather تَتْرُكُهُ]: he likens the sky to the sea when calm: (TA:) Th quotes thus: وَكَأَنَّ بِرْقِعَ وَالمَلَائِكُ تَحْتَهَا سَدِرٌ تَوَاكَلُهُ قَوَائِمُ أَرْبَعُ and says that the poet likens the angels, with respect to their fear of God, to a man affected with a vertigo [lit., turning round, though it would seem more appropriate had he said, the poet likens them to a camel so affected, whom his four legs failed: he prefaces this explanation with the words, سَدِرٌ يَدُورُ وَقَوَائِمُ أَرْبَعُ هُمُ المَلَائِكَةُ; to which he or ISd adds, لَا يَدْرِى كَيْفَ خَلْقُهُم: but (using a common phrase of ISd) I can only say, لَا أَدْرِى كَيْفَ هٰذَا; unless there be some omission in the transcription]: (M, TA:) Sgh says that the correct reading is سِدْرٌ, meaning the kind of tree so called, not the sea; and the author of the Námoos adopts his opinion; but MF rejects it: (TA:) some read رَقْعًا [in the place of برقع] and explain it as meaning the seventh heaven. (TA in art. رقع.)
سِدْرِىٌّ سِدْرِىٌّ ذ One who grinds and sells the leaves of the سِدْر. (TA.) [See also سَدَّارٌ.]
سِدَارٌ سِدَارٌ ذ A thing resembling a [curtain of the kind called] خِدْر: (K:) or resembling a كِلَّة, which is put across a [tent of the kind called] خِبَآء. (M.)
سَدَّارٌ سَدَّارٌ ذ A seller of the leaves of the سِدْر. (TA.) [See also سِدْرِىٌّ.]
سَادِرٌ سَادِرٌ ذ : see سَدِرٌ. ― -b2- Also Losing his way: you say, اـِنَّهُ سَادِرٌ فِى الغَىِّ Verily he is losing his way, in error. (A.) And أَتَى أَمْرَهُ سَادِرًا i. e. [He entered into, or did, his affair] in a wrong way. (Ham p. 432.) ― -b3- A man without firmness, or deliberation. (M.) You say, تَكَلَّمَ سَادِرًا He spoke without deliberation. (A.) ― -b4- A man who cares not for anything, nor minds what he does: (S, * M, K:) or one who occupies himself with vain or frivolous diversion. (TA.)
سُمْدُورٌ سُمْدُورٌ ذ A cloudiness of the eye; (K;) and weakness of sight: (TA:) and سَمَادِيرُ [originally pl. of the preceding, app.,] weakness of sight, (S, M, K,) or something appearing to a man by reason of weakness of his sight, (M, K,) on the occasion of, (S, M,) or [arising] from, (K,) intoxication (S, M, K) by drink &c., (M,) and from [or if the reading in the CK be correct this prep. should be omitted] the insensibility arising from drowsiness and vertigo. (S, K.) The م is augmentative. (S: but the word is mentioned in the M and K in art. سمدر.) See also سَدَرٌ. -A2- Also A king: because the eyes become weak, or dazzled, in consequence of looking at him. (K in art. سمدر.)
الأَسْدَرَانِ الأَسْدَرَانِ ذ The shoulder-joints, (S, M, A, K,) and the sides: (S, K:) or (so in the M, but accord. to the K “ and ”) two veins (M, K) in the eye, (M,) or in the two eyes: (K:) or beneath the temples. (M.) Hence the saying جَآءَ يَضْرِبُ أَسْدَرَيْهِ He came beating (with his hands, TA) his shoulder-joints (S, A, K) and his sides; (S, K;) meaning, (tropical:) he came empty, (S, A, K,) having nothing in his hand, (S,) or having no occupation, (M,) and without having accomplished the object of his desire: (S, K:) and in like manner, أَصْدَرَيْهِ: (S:) and جَآءَ يَنْفُضُ أَسْدَرَيْهِ, (AZ,) and أَصْدَرَيْهِ, (TA,) and أَزْدَرَيْهِ, (ISk,) he came shaking his shoulder-joints: (AZ:) or his sides: meaning as above. (TA.)
مَسْدُورٌ مَسْدُورٌ ذ Hair [let down, or made to hang down, or] hanging down; like مَسْدُولٌ. (TA.)
مُسْمَدِرٌّ مُسْمَدِرٌّ ذ A dazzled eye. (TA in art. سمدر.) -A2- A long and direct road. (K ibid.) ― -b2- And hence, (TA ibid.,) (assumed tropical:) Right speech or language. (K and TA ibid.)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR338 harfسَدَرَ
سَدَرَ U ( n. ac. سَدْر 1 ),
a. Undid, let down.
سَدِرَ
سَدِرَ A ( n. ac. سَدَر 4 , سَدَاْرَة 22t ),
a. Was confused, perplexed, bewildered; was dazzled, dazed; was giddy, dizzy.
سِدْر
سِدْر 2 , سِدْرَة 2t , ( pl. سِدَر 7 , سُدُوْر 27 , سِدَِْرَات ),
a. Lotus-tree.
الأَسْدَرَانِ
الأَسْدَرَانِ [ du. ],
a. The shoulders.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok19.061 harfسدر
سَدِرَ - يَسْدَرُ - سِدْرَة - سِدْر
سَدِرَ - يَسْدَر + الكائن: يتحير ويتشتت ولا يكاد يَتَبَيَّن أو يتثبت من شدة الحر: يقع في دوار ودوخة الشمس أو الحر
سِدْرَة: على وزن " فـِعلة من " سَدِرَ - يَسْدَرُ": اسم فعل بمعنى مفعول للمرة: اسم آلة: الشيء المخصوص الذي يسبب الدوخة والدوار، وهو اصطلاحاً اسم نوع من الشجر، ويبدو أنه سمي بذلك لأن ثمره أو
Mücavir kökler16 mücavir (21 toplam)
- أثل
1 ortak ayet · Ilgın ağac demektir
- خضد
1 ortak ayet · Hedud (hı,dat,dal) : Budanmış ağaç demektir
- خمط
1 ortak ayet · Hamt meyvesi zor yutulan, tadı acımsı olan sedire benzeyen…
- عرم
1 ortak ayet · Bent, yığıntı demektir
- سيل
1 ortak ayet · Sel demektir
- غشو
1 ortak ayet · Örter
- بدل
1 ortak ayet · Bedr dolunay demektir
- نهي
1 ortak ayet · Nihayet, son demektir
- عرض
1 ortak ayet · Ön dişler demektir
- قلل
1 ortak ayet · Az
- أكل
1 ortak ayet · Ekel pas demektir
- ذو
1 ortak ayet · Sahip
Geçtiği ayetler(4)
فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ
Sedir ağacıAma onlar, yüz çevirdiler. Böylece Biz de üzerlerine Arim selini gönderdik. Ve onların iki bahçesini, buruk yemişli, ılgınlık ve biraz da sedir ağacı bulunan iki bahçeye çevirdik.
فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ
Sedir ağacıDikensiz kiraz,
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سدر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | طلح, نخل, عنب, شجر |
| Zıt Kök | حصرم |
| Çekirdek Özet 1 | Gözün kamaşması, saçın ve örtünün salınması, Arabistan kirazı veya hünnap türü gölgelikli ve meyveli ağaç (Ziziphus lotus) |
| Çekirdek Özet 2 | Dünyada azalan ve bozulan verim, cennette dikensizleşen ve arınan gölge nimeti ile semavi idrak sınırındaki nihai temaşa durağı |
| Çekirdek Özet 3 | Beşerî bilginin ve idrakin durduğu nihai sınır çizgisi ile zahmet ve ceza unsurlarından arındırılmış saf ilahi inayet alanı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca botanik bir çöl ağacına indirgeyip sidretü'l-müntehâ bağlamındaki idrak sınırı ve kuşatma manasını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سد | Engellemek, kapatmak, doğrultmak veya araya perde çekmek; nitekim سدد kökünde doğru hedefe yönelme ve boşluğu kapama, سدي kökünde ise serbest bırakma ve örtme anlamları mevcuttur. | ر | Çekirdeğe eklenen ر harfi, engelleme ve perdeleme etkisine akış, yayılma, salınma ve göze perde inmesi (hayret ve kamaşma) niteliği kazandırarak nesneyi kuşatıcı, salınan bir gölge ve idraki durduran sınır manasına dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Dış etkilere karşı koruma sağlama, sınır çekme, dallı ve dikenli yapıyla tutunma. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir alandan diğerine açılan eşik, sınır hattı, geçişi denetleyen veya kesen engel. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Zirve, tepe noktası, en üst idrak ve baş bölgesini kuşatan nihai yükseklik. |
| سدر | Koruyucu diken ve engelin bir kapı/eşik oluşturarak en üst noktada idraki veya geçişi durdurması | Zirvedeki geçiş eşiğinde duran, gölgesi ve dalları aşağıya doğru salınarak örten, gözü kamaştırıp hayrette bırakan nihai kuşatıcı varlık. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çölde Arabistan kirazı veya nebk ağacı (Ziziphus lotus) denilen, gölgesinden yararlanılan, yaprakları temizlikte (yıkanmada) kullanılan ve dalları aşağıya sarkan yayvan ağaç; aynı zamanda gözün kamaşarak bulanık görmesi ve saçın serbestçe aşağı salınması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafe b. el-Abd muallakasında kökü vurdumduymazlık, kendinden geçiş ve yönünü şaşırma manasında şöyle kullanır: سادراً أحْسَِب غَيِّي رَشَداً / فتناهَيتُ وقد صَابَتْ بقُرّْ |
| Erken Arapça kullanım | Zü'r-Rimme bir beytinde yabani ve aşılanmış sedir türlerini nitelerken şöyle der: قَطَعْتُ إِذا تَجَوَّفَتِ العَواطي / ضُرُوبَ السِّدْرِ عُبْرِيّاً وضالا |
Kaynak Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânu Tarafe b. el-Abd.
Sami etimolojik katman
Arapça سدر kökü, Sami dillerinde hem botanik bir tanımlama hem de örtme, salma, şaşkınlık ve kamaşma anlam alanıyla kesişen kadim bir katmana işaret eder. İbranicede doğrudan üçlü biçimde yaygın bir ağaç adı olarak değil, daha çok s-d-r kökünden düzenleme, sıralama ve dizilme (סדר sādar) şeklinde görülür; bu durum sedir ağacının yaprak ve dallarının kat kat dizilimli gölgeliğiyle semantik bir kesişme taşır. Süryanicede de sedrā (dizi, sıra, düzen) biçiminde izlenen bu morfolojik yapı, Arapçada dalları ve yaprakları salınarak geniş bir örtü oluşturan nebk ağacı türüne tahsis edilmiştir. Arapçadaki kök aynı zamanda gözün kamaşması (semâdîr), hayret içinde kalma ve bir şeyin örtülüp salınması manasını koruyarak, bitki adının rastgele bir etiket değil, gölgeleyen, örten ve idraki durduran fiziksel tabiatıyla doğrudan irtibatlı olduğunu belgeler.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Saçın ve örtünün salınması, gözün kamaşması ve Arabistan kirazı | Kökün temelinde saçın salınması (sedr) ve gözün netliğini kaybetmesi (sederü'l-basar) bulunur; bitki de geniş gölgesiyle örten ve gözü kamaştıran yapısıyla bu köke bağlanır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice s-d-r (sıralamak, dizmek, düzen) | Kuzeybatı Sami dillerindeki dizi ve katman anlamı, yaprakları sık dizili ve birbirini örten gölgelikli bitki formuyla fonetik ve kavramsal paralellik arz eder. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Akdeniz havzası ve Afro-Asyatik botanik terimleri | Çöl florasında nebk/sidr ağacının su kenarlarında düzenli hatlar kurması ve Akdeniz bitki örtüsündeki benzer çalımsı formlarla örtüşmesi. | Muhtemel |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Payne Smith, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سدر | Anlamlı | Salınmak, göz kamaşması, sedir ağacı | Gölgesi ve dalları salınan ağaç, vurdumduymazca veya hayretle yürümek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| سرد | Anlamlı | Sıraya dizmek, delmek, dokumak | Zırh halkalarını peş peşe eklemek, sözü akıcı ve düzenli sıralamak. | Kur'an'da geçer; tertip bağı vardır. |
| دسر | Anlamlı | İtmek, çivilemek, kenetlemek | Geminin tahtalarını birbirine çivilerle veya liflerle kuvvetle bağlamak. | Kur'an'da geçer; fiziksel sağlamlaştırma. |
| درس | Anlamlı | İzi silinmek, harman dövmek, okumak | Eski izin üzerinden geçilerek silinmesi, metni tekrar tekrar okuyup öğrenmek. | Kur'an'da geçer; örtülme ve tekrar ilişkisi. |
| رسد | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim terk edilmiş (mühmele) kabul edilir. | Kur'an'da geçmez. |
| ردس | Anlamlı | Taşla ezmek, düzlemek, çiğnemek | Yeri sert cisimle veya tokmakla vurarak pekiştirmek, düzleştirmek. | Kur'an'da geçmez; Arapçada müsta'meldir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سدر | Merkez | Gölgelikli ve meyveli ağaç, nihai sınır örtüsü | Dikenli veya arındırılmış formuyla çölün en yetkin gölgesi ve idraki durduran sınır. | Geniş yapraklı, yaprağı yıkanmada kullanılan, meyvesi yenen Arabistan kirazı. |
| طلح | Komşu | Meyveli ve iri ağaç | طلح kökü muz veya kat kat meyveli akasya türünü anlatır; sedir gibi çalımsı ve temizleyici değil, boylu ve meyveleri istiflenmiştir. | Cennet tasvirinde sedir ile birlikte anılan gölge ve gıda unsuru. |
| نخل | Komşu | Hurma ağacı ve meyvesi | نخل dikey eksenli, doğrudan besleyici ve insan emeğiyle aşılanan temel gıdadır; سدر ise daha çok tabiî gölge ve sınırdır. | Kur'an'da ekonomik ve tarımsal refahın sembolü. |
| عنب | Komşu | Asma, üzüm bağı | عنب yoğun sıvı ve nektar kaynağı olan bağ bitkisidir; سدر gibi kuraklığa dirençli sert ağaç dokusu taşımaz. | Bol sulu bahçe nimetlerinin merkezindeki kök. |
| شجر | Komşu | Genel ağaç ve dallanma | شجر tür belirtmeksizin dalların birbirine girmesini ve anlaşmazlığı imler; سدر ise muayyen bir türdür. | Genel cins ismi; soyut dallanmayı da içerir. |
| حصرم | Zıt | Ham, ekşi, gölgesiz ve faydasız meyve | حصرم olgunlaşmamış, faydasız, gölgesinden istifade edilmeyen hamlığı ifade ederken سدر kemale ermiş gölge ve şifadır. | Gölgesizlik ve kuruluk yönünden sedirin zıddı. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سدر | Arabistan kirazı, hünnap türü ağaç ve göz kamaşması | Meyvesi nebk olan, geniş gölgeli, yaprakları arındırıcı ağaç türü ve nihai temaşa hududu. | Kesin |
| Latince | Ziziphus lotus, Ziziphus spina-christi | Lotus ağacı, İsa dikeni | Botanik tür karşılığıdır; Arapçadaki saç salınması ve idrak hayreti manasını içermez. | Güçlü |
| İngilizce | Lote-tree, Jujube tree, Christ's thorn | Hünnap / sedir ağacı | Botanik karşılığı net verir; sidretü'l-müntehâdaki metafizik eşik ve perdeleme derinliğini taşımaz. | Güçlü |
| Almanca | Lotosbaum, Jujube, Christusdorn | Lotus ağacı, hünnap | Çöl bitkisi formunu karşılar, teolojik anlam alanı ancak bağlamsal şerhle aktarılır. | Güçlü |
| Fransızca | Jujubier, Lotus d'Afrique | Hünnap ağacı | Doğrudan botanik türü karşılar, Kur'an'daki eskatolojik ve miraç bağlamı dışarıda kalır. | Güçlü |
Kaynak Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary, BDB.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سِدْرٍ (Dünyevi/Ceza bağlamı) | Yabani, meyvesi kıt, dikenli ve cılız çöl sediri | Sebe kavminin bahçelerinin helakinden sonra geriye kalan değersiz ve az sayıdaki bitki örtüsü bağlamında (Sebe 34:16). |
| سِدْرٍ مَخْضُودٍ (Uhrevi/Cennet bağlamı) | Dikenleri ayıklanmış, zahmetsiz, bol gölgeli ve kusursuz meyveli cennet ağacı | Ashâb-ı yemînin cennetteki mükemmel nimetleri, gölge ve istirahat tasviri bağlamında (Vâkıa 56:28). |
| سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى / السِّدْرَةَ (Metafizik/Temaşa bağlamı) | Yaratılmışların ilminin ve idrakinin bittiği, ilahi nurların bürüdüğü en üst makamdaki eşik ağacı | Hz. Peygamber'in miraçta ulaştığı nihai hudut, Cebrail'in ötesine geçemediği makam bağlamında (Necm 53:14, 53:16). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rüyetullah ve miracın mahiyeti | Sidretü'l-müntehâ'nın yaratılmış âlem ile gayb âlemi arasındaki sınır olması; Allah'ın nurlarının orayı bürümesi ve Hz. Peygamber'in basiretinin şaşmaması meselesi. | Yaratılmış idrakin nihai hududu ve ilahi tecellinin perdelenmesi. |
| Fıkıh | Cenaze yıkama ve temizlik hükümleri | Cenazenin sedir yaprağı kaynatılmış su ile yıkanmasının müstehap oluşu; yaprağın kokusu ve temizleyici niteliği. | Arındırıcı, pislik giderici ve cesedi koruyucu madde. |
| Tefsir | Nimet, ceza ve semavi sembolizm | Sebe'deki azlık ile Vâkıa'daki dikensizliğin karşıtlığı; sidrenin neden miraç sembolü olarak seçildiği üzerine semantik tahliller. | Çöl insanının en değerli gölgesinin cennette ve gökler ötesinde kemale ermesi. |
| Hadis | Esrâr-ı miraç ve çevre ahlakı | Sidrenin arşın altındaki büyüklüğü, yapraklarının fil kulakları gibi oluşu ile çölde yolcuların gölgelendiği sedir ağacını haksızca kesenin lanetlenmesi rivayetleri. | Kozmik sığınak ve dünyada hayat bahşeden korunaklı sığınak. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uluhiyet-ubudiyet ayrımı ve miraç | Nihai ontolojik sınır | Beşerî ve meleki bilginin durduğu eşiği belirleme | Sidre, hiçbir mahlukun ötesine geçemeyeceği ontolojik haddi simgeler; kula haddini bildirir. | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik hudut | İdrak ve akıl sınırı | Akli istidlalin tükendiği ve vahyin başladığı noktayı gösterme | Zihnin kavrayış ufkunu aşan ilahi hakikatler karşısında aklın kamaşması ve teslimiyeti. | Güçlü |
| Siyasi | Mülk ve egemenlik alanı | Kamusal himaye ve sığınak | Toplumun zayıflarını kuşatan adil gölge ve kanun nizamı | Çöl sıcağında herkesi eşit gölgeleyen sedir gibi, adil yönetimin kapsayıcı koruyuculuğu. | Muhtemel |
| İktisadi | Doğal kaynak yönetimi ve ceza | Verim kaybı ve ıslah | Ekolojik dengenin bozulmasıyla refahın sefalete dönüşmesi | Sebe kıssasında nankörlük sonucu zengin bahçelerin cılız sedir çalılarına inkılap etmesi. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asimptotik sınır ve olay ufku (astronomi/fizik) | Eğrinin veya gözlemcinin hiçbir zaman aşamadığı, yaklaştıkça değerlerin sonsuza ıraksadığı veya bilginin ötesine geçemediği fiziksel eşik; kara deliğin olay ufku gibi bilginin sınırlandığı hudut. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yargı yetkisinin ve hukuki ehliyetin nihai sınırı (hukuk felsefesi) | Pozitif hukukun meşruiyet alanının bittiği ve tabii hukukun / ahlaki aşkınlığın başladığı egemenlik sınırı; bireysel idrakin üstündeki kurucu norm eşiği. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca Lübnan sedir ağacına (Cedrus libani) veya modern Türkçedeki sedire indirgemek yahut botanik olarak sadece yabani bir çalı sayarak manasını daraltmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hem yeryüzündeki nimet ve ceza dengesini (meyve, temizlik ve gölge), hem cennetteki zahmetsiz kemali (dikensiz sedir), hem de gökler alemindeki epistemolojik ve ontolojik nihai sınırı (Sidretü'l-Müntehâ) kuşatan çok katmanlı bir kavramdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Sebe 34:16'daki cezayı anlamamak, Vâkıa 56:28'deki dikensizleştirme (mahdûd) lütfunu sıradanlaştırmak ve Necm suresindeki miraç tecellisini mitolojik bir ağaç tasavvuruna indirgeyerek ilahi idrak sınırını kavrayamamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın somut bedevi tecrübesine ait en kurak unsurları (çöl sıcağında sığınılan dikenli nebk ağacı) alıp, onu hem cennetin en kusursuz dinlenme makamına hem de arşın altındaki en yüce tecelli eşiğine dönüştürme yöntemini gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sebe kavminin nankörlüğü ve ekonomik çöküşünü anlatan ayetlerde (Sebe 34:16), cennet ehlinin mükâfatını niteleyen sahnelerde (Vâkıa 56:28) ve miracın en mahrem temaşa anını bildiren necm ayetlerinde (Necm 53:14-18). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sidretü'l-müntehâ'yı anlaşılmaz bir mitolojik unsur veya sıradan bir botanik nesne sanma hatasını düzeltir; onun varlık mertebeleri arasındaki mutlak sınırı, beşerî idrakin nihai kamaşma noktasını ve ilahi kuşatmayı simgelediğini ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDalları aşağı sarkan, geniş gölgeli, yaprakları yıkanmada kullanılan, meyvesi tatlı veya yabani olabilen, dikenli Arabistan kirazı (Ziziphus lotus) ve gözün kamaşarak idrakin durması.
- Soyut anlamVarlığın ve bilginin ulaştığı en uç hudut; beşerî idrakin kamaşıp durduğu, ötelenemez ontolojik perde ve saf ilahi tecellinin yarattığı hayret makamı.
- Sistematik karşılıkMahlukatın kemal sınırını çizen, dünyevi nankörlükte cılız bir cezaya, cennette dikensiz bir lütfa, semada ise aşılamaz bir temaşa ufkuna dönüşen ilahi denge merkezi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde , yaratılmış varlığın ve bilginin ulaşabileceği nihai ontolojik sınırı (el-Müntehâ); , beşerî idrak veya dünyevi varlık koordinatını; , varlığın elde ettiği gölge, koruma ve bilgi potansiyelini temsil eder. Üstel terim , sınır aşılamaz hale geldiğinde idrakin kamaşmasını ve durmasını ( kamaşma katsayısı) ifade eder. indikatör fonksiyonu ise durumun bağlamına göre form değiştirir; dünyada dikenli ve cılız bir ceza (), cennette dikenden arındırılmış saf gölge (), semavi makamda ise aşılamaz perde () olarak tezahür eden sedir gerçekliğini simgeler.