صخر
ص - خ - ر
KÖK- 3 geçiş
- 3 ayet
- 3 sîga
- 13 sözlük
Kayalık sahadır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Kayalık sahadır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.261 harfباب الخاء والصاد والراء معهما
خ ص ر، خ ر ص، ص خ ر، ر خ ص، ص ر خ مستعملات ر ص خ مهمل
خصر:
الخَصْرُ: وسط الإنسان. والخاصرتان: ما بين الحَرْقَفة والقُصَيْرَي. وخَصْرُ القَدَم: أخمصها. وقد مُخَصَّرةٌ ومَخْصُورة، ويدٌ مُخَصَّرةٌ، إذا كان في رُسْغِها تخصير. كأنه مربوط، وفيه منز مستدير. ورجل مخصر: مَخْصُور البطن أو القدم.
وخَصْرُ الرمل: طريق أعلاه وأسفلُه في الرمل خاصةً. والخصَرْ ُمن بيوت الأعراب:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR125 harfالصَخرُ: الحجارة العظام، وهي الصُخورُ. يقال صَخْرٌ وصَخَرٌ بالتحريك، الواحدة صَخْرَةٌ وصَخَرَةٌ. والصاخِرَةُ: إناء من خَزَفٍ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR10.378 harfخ ص ر
خصر ، خرص ، صرخ ، صخر ، رخص ، رصخ : مستعملات .
خصر : قال الليث : الْخَصْرُ : وسَط الإنسان ،
والخاصرَتان : ما بين الْحَرْقَفَةِ والقُصَيْرَى .
وهو ما قَلَصَتْ عنه القُصْرَيَانِ ، وتقدَّم من
الحَجَبَتَيْن وما فوق الخَصْرِ من الْجِلدَة :
الرَّقيقة الطِّفْطِفَةِ .
ويقال : رجلٌ ضخمُ الخَوَاصر وخَصْرُ
القَدَم : هو أَخْمَصُهَا ، وقدم مُخَصَّرَةٌ
ومَخْصُورَةٌ ، ويَدٌ مُخَصَّرَةٌ _ إذا كان في
خ ص ر خصر ، خرص ، صرخ ، صخر ، رخص ، رصخ : مستعملات . خصر : قال الليث : الْخَصْرُ : وسَط الإنسان ، والخاصرَتان : ما بين الْحَرْقَفَةِ والقُصَيْرَى . وهو ما قَلَصَتْ عنه القُصْرَيَانِ ، وتقدَّم من الحَجَبَتَيْن وما فوق الخَصْرِ من الْجِلدَة : الرَّقيقة الطِّفْطِفَةِ . ويقال : رجلٌ ضخمُ الخَوَاصر وخَصْرُ القَدَم : هو أَخْمَصُهَا ، وقدم مُخَصَّرَةٌ ومَخْصُورَةٌ ، ويَدٌ مُخَصَّرَةٌ _ إذا كان في رُسْغِها تَخصِيرٌ _ كأنه مربوط ، أو فيه مَحَزٌّ مستديرٌ ، ورجُلٌ مُخَصَّرٌ : مَخْصُورُ البَطْن أو القَدَم ، وخَصْرُ الرَّمْل : طريقٌ أعلاه وأسفلُه : في الرِّمال خاصّةً . وأنشد : أَخَذْنَ خَصُورَ الرَّمْلِ ثُمَّ جَزَعْنَهُ والخَصْرُ : من بُيوت الأعراب ، مَوْضِعُه لطيفٌ ، والاخْتِصَارُ في الكلام : أن تَدَعَ الفُضُولَ ، وتَسْتَوجِزَ الذي يأتي على المعنى ، وكذلك الاخْتصارُ في الطريق ، والاخْتصارُ في الجَزِّ : أن لا تَسْتَأْصِلَه . وفي الحديث : ) ( أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) خَرَجَ إلَى البَقِيع ، وَبِيَدِهِ مِخْصرَةٌ لَهُ فَجَلَسَ وَنَكَتَ بِهَا في الأَرْضِ ) ( . قال أبو عبيد : المِخْصَرَةُ ما اخْتَصَرَ الإنسانُ بيده فأَمْسَكَهُ ، مِنْ عَصاً ، أو عَنَزَةٍ أو عُكَّازَةٍ وما أَشْبَهَها . قال : ومنه قيل : فلانٌ مُخَاصِرٌ فلان _ إذا أَمْسَك بيد صاحبه . وأنشد لعبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ حَسَّانٍ : ثُمَّ خَاصَرْتُهَا إلَى القُبَّةِ الخَضْرَاءِ تَمشِي في مَرْمَرٍ مَسْنُونِ _ أي : أخذْتُ بيدها . وقال الفرَّاء : خَرَجَ القومُ مُتَخَاصِرِينَ _ إذا كان بعضُهُم آخِذاً بيدِ بَعْضٍ . قال : ويقالُ : خَاصَرْتُ الرجل وخَازَمْتُه ، وهو أن تَأْخُذَ في طريقٍ ويأخذَ هو في غيره ، حتَّى تَلْتَقِيَا في مكانٍ واحدٍ . ثعلب _ عن ابن الأعرابيِّ _ قال : المُخَاصَرَة ، أن يَمْشيَ الرجلان ثم يفترقا ثم يلتقيا على غير ميعاد . ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) : ) ( أَنَّهُ نَهَى أَنْ يُصلِّيَ الرَّجُلُ مُتَخَصِّراً ) ( قيل : معناه : أن يصلي الرجل وهو واضع يده على خَصْرِه . وجاء في الحديث ) ( أَنَّه رَاحَةُ أَهْلِ النَّارِ ) ( . وفي حديث آخرَ : ) ( الْمُتَخَصِّرُون يَوْمَ القِيَامةِ عَلَى وُجُوههمْ النُّورُ ) ( . قال أبو العبّاس : معناه : المُصَلُّون بالليل ، فإذا تَعِبُوا وضعوا أيْدِيَهُمْ على خَوَاصِرِهِمْ من التَّعَب . قال : ويكُون معناه أنهم يأتُونَ _ يوم الْقيامة ، ومعهم أعْمال يتَّكِئُون عليها _ مأخوذٌ من الْمِخْصَرَةِ . حدثنا عِلِيُّ بنُ الْحُسَيْنِ بن سَعْدِيل _ قال : حدثنا أحمد بن بُدَيْلٍ _ عن أبي أُسامة عن هِشام عن محمدِ بْنِ سِيرِينَ عن أبي هريرة _ قال : ) ( نَهَى رَسُولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) أَنْ يُصَلِّي الرَّجُلُ مُخْتَصِراً ) ( . وَاخْتُلِفَ في تفسيره ، فقال بعضهُم : معناه : أن يأخد بيده عصا يتَّكِىءُ عليها . وقال أبو عبيد : هو أن يصلِّيَ وهو واضِعٌ يَدَهُ على خَصْرِهِ . وجاء في الحديث ) ( أَنَّهُ رَاحَةُ أَهْلِ النَّار ) ( . وقال الليث : الْخَصْرُ : البَرْدُ الذي يَجِدُه الإنسانُ في أطرافه ، وثَغْرٌ خَصِرٌ : بَارِدُ الْمُقَبَّل . وقال أبو عبيد : الْخَصِرُ : الذي يَجِدُ البَرْدَ ، فإذا كان معه جُوع فهو خَرِصٌ . شَمِرُ _ عن ابن الأعرابي _ قال : الْخَصْرَانِ _ من النَّعل _ مُسْتَدَقّهَا ، ونَعْلٌ مُخَصَّرَةٌ : لها خَصْرَانِ . ونُهِيَ عن اخْتِصَارِ السَّجْدَةِ ، وهو على وجهين : أحدُهمَا : أن يَخْتَصِرَ الآيةَ الَّتي فيها السجُودُ ، فيسجدَ بها . والثاني : أن يقرأَ السُّورَةَ ، فإذا انتهى إلى السَّجْدَة جاوَزَها ، ولم يَسْجُدْ لها . ومُخْتَصَرَاتُ الطُّرُق : التي تَبْعُدُ في جَدَدٍ سهْلٍ ، وإذا سُلِكَ الطريقُ الوَعْرُ كان أَقْرَبَ . خرص : قال الله جلّ وعزّ : ( قتل الخراصون ( [ الذاريات : 10 ] . قال الزَّجَّاجُ : ( الخراصون ( : الكذَّابون . يقال : تَخَرَّصَ فلانٌ عَلَيَّ الباطلَ واخْتَرَصَهُ _ أي : اخْتَلقه وافتعَله . قال : ويجوز أن يكون الخراصون الذين إنما يَتَظَنَّوْنَ الشيء ، لا يحُقُّونَهُ فيعمَلون بما لا يَعلمون . وقال الفرَّاء _ في قوله : ( قتل الخراصون ( : يقول : لُعِنَ الكذَّابون الذين قالوا : مُحمَّدٌ شاعرٌ ، وساحر وأشْبَاهَ ذلك _ خَرَصُوا ما لا عِلْمَ لَهُمْ به . قلتُ : وأصْلُ الْخَرْصِ : التَّظَنِّي فيما لا يَستَيْقِنُه . ومنه قيل : خَرَصْتُ النَّخْلَ والكَرْم _ إذا حَزَرْتَ ثمَرَه ، لأن الحَزْر إنما هو تقديرٌ بِظَنٍّ _ لا إحاطَةٍ ، ثمَّ قيل للكَذِب : خَرْصٌ ، لِمَا يَدْخُلُه من الظُّنُونِ الكاذبة . وكان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) يبعث الخُرَّاصَ إلى نَخِيلِ خَيْبَرَ عند إدراك ثَمَرِها فَيحْزُرُونَهُ رُطباً كذا ، وتمراً كذَا ، ثم يأخذهم بمَكِيلَةِ ذلك من التَّمْر الذي يجب له وللْمُوجِفِينَ معه . وإنما فعلَ ذلك لما فيه من الرِّفقِ لأصْحاب الثِّمار فيما يأكُلُونَهُ منه ، مع الاحتياط للفُقراء _ في العُشْر ، ونِصْفِ العُشْر ولأهل الفَيْءِ _ فيما يَخُصُّهُمْ . ورُوِيَ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) : أنَّهُ أَمَرَ بالخَرْصِ في النَّخْلِ والكَرْمِ خاصَّةً دُونَ الزَّرْع الْقَائِمِ . وذلك أن ثِمَارَهُما ظاهرةٌ ، والخارِصُ يُطيفُ بها ، فَيَرَى ما ظهر من الثمار ، وليس ذلك كالحَبِّ الذي هو في أكمامه . ابن السكِّيت : خرَصْتُ النخلَ خرْصاً ، وكَمْ خِرْصُ نَخْلِكَ ؟ _ بكسر الخاء . وقال الليث : الخَرِيصُ : شِبْهُ حَوْضٍ واسع ، يَنْفَجِرُ إليه الماءُ من نهْرٍ ثم يعودُ إلى النهر ، والخَرِيصُ مُمْتَلِىءٌ . وقال عَدِيٌّ : والمَشْرَبُ المَصْقُولُ يُسْقَى بهِ أَخْضَرَ مَطْمَوثاً كماءِ الْخَرِيصْ قال الأزهري : قرأته في شعر عَدِيّ : والمَشْرَفُ المَشْمُولُ يُسْقَى به وقيل _ في تفسيره _ : المَشْرَفُ : إناء كانوا يشربون به . وأما الخَرِيصُ : فإن ابن الأعرابي قال : افْتَرَقَ النَّهْرُ على أربعة وعشرين خريصاً _ يعني ناحيةً منه . قال : ويقال : خريصُ النهر : جانِبُه . قال : والمَشْمُولُ : الطَّيِّبُ ، يقال للرجل _ إذا كان كريماً _ : إنه لمشمول . والمَطْمُوثُ : الممسوس . وقال أبو عبيد : الخَريصُ : الخَليجُ من البحر . وقال أبو عمرو : الْخَرِيصُ : جَزِيرَةُ البحر . أبو عبيد : الخُرْصُ : السِّنانُ وجمعه خُرْصانٌ . وقال ابن شميل : الخِرْصُ : الرُّمْحُ اللطيفُ وجمعه خِرْصانٌ . قال : والخِرْصانُ : أصلها القُضْبانُ . وقال قَيْسُ بْنُ الْخَطِيم : تَرَى قَصَدَ المُرَّانِ مُلْقىً كَأَنَّهُ تَذَرُّعُ خِرْصَانٍ بأَيْدِي الشَّوَاطِب وقال غيرُه : جعلَ الْخُرْصَ رُمحاً ، وإنما هو نِصْفُ السِّنانِ الأعلى _ إلى موضع الجُبَّة . قال : ويقال : خِرْصُ الرُّمح ، وخُرْصٌ وخَرْصٌ _ ثلاث لُغات _ وخِرْصَانٌ : جماعةٌ . وقد مَرَّ تفسير البيت في كتاب الْعَيْن . أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : الخُرْصُ _ أيضاً _ : الْحَلقَةُ من الذهب والفِضَّة . قلت : وقد قيل للدُّرُوع : خُرْصَانٌ لأنها حَلَقٌ ، والواحدة : خِرْصٌ ، وأنشد : سَمُّ الصَّباحِ بِخُرْصَانٍ مُسَوَّمَةٍ والمَشْرَفِيَّةُ نُهْدِيهَا بأَيْدِيناً قال بَعْضُهم : أراد بالْخُرْصانِ : الدُّرُوعَ وتَسْويمُها : حَلَقٌ صُفرٌ فيها . ورواه بعضُهم : . . . بِخُرْصانٍ مُقَوَّمَةٍ فجعلها رِماحاً . وفي الحديث : ) ( أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وَعَظَ النِّسَاءَ ، وحَثَّهُنّ على الصَّدَقَةِ فجعلَتِ المرْأَةُ تُلقِي الخُرْصَ والْخَاتَمَ ) ( . قال شَمِرٌ : الخُرْصُ : الْحَلْقَةُ الصَّغيرة من الحُلِيِّ _ كحَلْقَةِ الْقُرْطِ ونحوِها . وفي حديث سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ : ) ( أنَّ جُرْحَهُ قد برَأَ ، فَلَمْ يَبْقَ مِنْهُ إلاَّ كالْخُرْصِ ) ( _ أي : في قِلَّة أثَرِ ما بَقي من الْجُرح . وقال الليث : الْخُرْصُ : العُودُ ، وأنشد : ومِزاجُها صَهْباءُ فَتَّ خِتَامَهَا فَرْدٌ مِنَ الْخُرْصِ الْقِطَاطِ مُثَقَّبُ قال : وقال الْهُذَلِيُّ في مِثْلِهِ يُمَشِّي بَينَنَا حَانُوتُ خَمْرٍ مِنَ الْخُرْصِ الصَّرَاصِرَةِ الْقِطَاطِ وقال الليث : وقال بَعْضُهم : الخُرْصُ : أَسْقِيَةٌ مُبَرَّدَةٌ تُبَرِّدُ الشراب . قلتُ : هكذا رَأَيْتُ ما كتبْتُه في كتاب الليث . فأمَّا قولُه : ) ( الخُرْصُ الْعُودُ ) ( . فلا معنى له ، وكذلك قوله ) ( الخُرْص أَسقِيَةٌ مُبَرِّدَةٌ ) ( ، والصوابُ عندي في البيتين : . . . مِن الخُرْسِ الْقِطَاطِ . . . و مِنَ الْخُرْسِ الصَّرَاصِرَةِ . . . بالسين _ ، وهم خَدَمٌ عُجْمٌ لا يُفْصِحون فكأنهم خُرسٍ لا يَنْطِقون . وقوله : يُمَشِّي بَيْنَنا حانُوتُ خَمْرٍ يريد صاحبَ حَانوتِ خَمْرٍ ، فاختَصَرَ الكلامَ . ويقال : إبِلٌ خَرِصَةٌ وخَرِصاتٌ _ إذا أصابها بَرْد وجُوع . قال الحُطَيْئَةُ : إذَا مَا غَدتْ مَقْرُورةً خَرِصاتِ ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ : هو يَخْتَرِصُ : أي يَجعل في الخِرْصِ ما يُريد وهو الجِرابُ ، ويَكْتَرِصُ _ أَي : يَجْمَع ويَقْلِد . رخص : قال الليث : الرَّخْصُ : الشيءُ الناعم اللَّيِّن إن وَصَفْتَ به المرأةَ ، فَرَخَاصَتُها : نَعْمَةُ بَشَرَتِها ، ورِقَّتُها ، وكذلك رَخَاصَةُ أَنامِلِها : لِينُها _ وإن وصفْتَ به البَنَانَ فَرَخَاصَتُها : هَشَاشتُها ، والفعْلُ : رَخُصَ يَرْخُصُ . ويقال : رَخُصَ السِّعْرُ يَرْخُصُ رُخْصاً واسْتَرْخَصْتُ الشيء : رأيتُه رَخِيصاً ، وارْتَخَصْتُه : اشتريتُه رَخِيصاً ، وأَرْخَصْتُه : جلعتُه رَخِيصاً ، ويكون أَرْخَصْتُه : وجدتُه رَخِيصاً . وقال الليث : الموتُ الرَّخِيصُ : الذَّريعُ ، والرُّخْصَةُ : تَرْخِيصُ الله للعَبْد في أَشْياءَ خفَّفها عنه . وتقول : رَخَصْتُ لفلان في كذا وكذا _ أي : أذِنْتُ له بعد نَهْيي إيَّاه عنه . وقال الشاعر في أَرْخصْتُ الشيء _ إذا جعلتُه رخيصاً . نُغَالي اللَّحْمَ للأَضْيَافِ نِيئاً وَنُرْخِصُهُ إذَا نَضِجَ القُدُورُ وحُكي عن أبي عمرو : أنه قال : رُخْصَتِي من الماء ، وخُرْصَتِي _ يُريدون : شِرْبي . وقال غيرُه : هي الخُرْصَةُ والرُّخْصَةُ وهي الفُرْصَةُ والرُّفْضة بمعنىً واحد . عمرو _ عن أبيه _ قال : الرَّخِيصُ : الثَّوْبُ النَّاعِمُ . صرخ : أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : الصارخُ : المستغيثُ ، والصَّارخ : المُغيث . وقال الله تعالى : ( ما أنا بمصرخكم وما أنتم بمصرخي ( [ إبراهيم : 22 ] . قال أبو الهيثم : معناه : ما أَنا بمُغيثِكم وما أنتم بِمُغِيثيَّ . قال : والصَّارخُ : المُستغيثُ ، والْمُصْرِخُ : المُغِيثُ _ يقال : صَرخ فلان يَصرُخ صُراخاً _ إذا استغاث فقال : واغَوْثَاه ، واصَرْخَتَاه . قال : والصَّرِيخُ _ بمعنى الصَّارِخ _ مِثلُ قديرٍ وقادرٍ . قال : والصَّرِيخُ يكون فَعِيلاً بمعنى مُصْرِخ ، مثلُ نذيرٍ بمعنى مُنْذِرٍ ، وسميعٍ بمعنى مُسْمِعٍ . وقال زُهَيرٌ : إذَا مَا سَمِعْنا صَارِخاً مَعَجَتْ بِنَا إلَى صَوْتِهِ وُرْقُ المَرَاكِلِ ضُمَّرُ قال : وَالصارخ : المُسْتغيث . قلتُ : ولمْ أَسْمَع في الصَّارخ : أَنَّه يَكون بمعنى ) ( الْمُغِيثِ ) ( لغير الأصمعي ، والناسُ كلُّهم على أن ) ( الصَّارخَ ) ( : المستغيثُ والْمُصْرِخُ : الْمُغِيثُ ، والْمُسْتَصْرِخُ : الْمُسْتغيث أيضاً . ورَوى شَمِرٌ _ لأبي حاتم _ أنه قال : الاسْتِصراخ : الإغاثةُ . قال : والاسْتِصْرَاخ : الاستغاثة . في حديث ابن عُمَر : ) ( أنَّه اسْتُصْرِخَ عَلَى صَفِيَّةَ ) ( . واستِصْراخُ الحَيِّ على المَيِّت : أن يُسْتعَانَ به ليقوم بتجهيز الميِّت ، وما يجب من دَفْنِه والصلاة عليه . قال : والصَّارِخَةُ : _ بمعنى الإغاثة _ مَصْدرٌ على ) ( فَاعِلَةٍ ) ( ، وأنشد : فَكَانُوا مُهْلَكِي الأَبْنَاءِ لَوْلاَ تَدَارُكُهُمْ بَصَارِخَةٍ شَفِيقِ قال : والصَّارخةُ : الإغاثة . وقال الليث : قيل : الصَّارِخةُ _ بمعنى الصَّرِيخِ _ : المغِيثُ . قلتُ : والقولُ ما قال شَمِرٌ . وقال اللَّيث : الصَّرْخةُ صيحَةٌ شديدةٌ عند فَزْعَةٍ أو مُصيبةٍ . قال : والاصْطِرَاخ : التَّصارُخُ _ افْتِعالٌ . ومن أمثالهم : ) ( كَانَتْ كَصَرْخَة الحُبْلَى ) ( _ للأمر يفجؤك . ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال : الصَّرَّاخ : الطَّاوُوسُ . صخر : قال الليث : الصَّخْرُ عِظامُ الحِجارة وصِلاَبُها . قال : والصّاخِرُ إناءٌ من خزَفٍ . قلتُ : يقالَ : صَخْرَةٌ وصَخْرٌ وصَخَرٌ ويقال : صَخْرَةٌ وصَخَرَانٌ . ويقال : صَخْرٌ ، وصُخُورٌ ، وصُخُورَةٌ . عمرو _ عن أبيه _ : الصَّاخرُ صوْتُ الحديد بعضُه على بعض . رصخ : مهمل . إلا أنْ يكون رَصَخَ _ بالصاد _ لغةً في رَسَخَ الشيءُ _ إذا ثبت .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR1.143 harf(باب الصاد والخاء وما يثلثهما)
(صخد) الصاد والخاء والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شدّةٍ في حَرٍّ وغيره. فالصَّيْخَد: شدّة الحَرّ. ويقال الصَّيخَد: عين الشَّمْس. واصطَخَدَ الحِرْباءُ: تَصَلَّى بحرِّ الشَّمْسِ. ويومٌ صَخَدان، على فَعَلان(1): شديد الحَرِّ. ويقال: صَخَد النهار يَصْخَد من شدّة الحرّ، وصَخِدَ يَصْخَد(2). والصَّخْرة الصَّيخود: الشَّديدة.
ومما يقارب هذا في باب الشِّدّة قولهم: صَخَد
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR108 harf- الصخر: الحجر الصلب. قال تعلى: ﴿فتكن في صخرة﴾ [لقمان/16]، وقال: ﴿وثمود الذين جابوا الصخر بالواد﴾ [الفجر/9].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR115 harfص خ ر
صخرة صماء وصخر وصخور وصخورة صم.
وشرب بالصاخرة وهي مشربة من خرف.
ومن المجاز: رجل صخر الوجه: وقاح.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR560 harfالصَّخرة: الحجر العظيم الصُّلْب، وقوله عز وجل: يا بُنَيَّ إِنها إِنْ تَكُ مِثْقال حَبَّة من خَردَلٍ فتكن في صَخْرة أَو في السموات أَو في الأَرض؛ قال الزجاج: قيل في صَخْرة أَي في الصَّخْرة التي تحت الأَرض، فالله عز وجل لطيف باستخراجها، خََبِيرٌ بمكانها. وفي الحديث: الصَّخْرة من الجنة؛ يريد صَخْرة بيت المَقْدِس. والصَّخَرَة: كالصَّخْرة، والجمع صَخْرٌ وصَخَر وصُخُور وصُخورة وصِخَرة وصَخَرات.
ومكان
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR134 harf* ص خ ر * الصَّخْرُ * الحجارة العظام وهي * الصُّخُورُ * يقال * صَخْرٌ * بسكون الخاء وفتحها الواحدة * صَخْرةٌ * بسكون الخاء وفتحها أيضا
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR1.592 harfالصخرة: الحجر العظيم الصلب وقوله عز وجل فتكن في صخرة قال الزجاج: في الصخرة التي تحت الأرض، فالله عز وجل لطيف باستخراجها خبير بمكانها، وفي الحديث الصخرة من الجنة يريد صخرة بيت المقدس.ويحرك، ج صخر، بفتح فسكون وصخر، بالتحريك، وصخور بالضم، وفاته صخورة، كصقورة جمع صقر، أورده الصاغاني وابن منظور والزمخشري، وصخرات محركة ومكان صخر، ككتف ومصخر: كثيره. وقال أبو عمرو: الصاخر: صوت الحديد بعضه على بعض.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.657 harfتَصْخِيرٌ
2 تَصْخِيرٌ ذ [inf. n. of صَخَّرَ] i, q. تَسْخِيرٌ. (K.)
صَخْرٌ
صَخْرٌ ذ (S, A, Msb, K, &c.) and ↓ صَخَرٌ, (S, Msb, K,) the latter on the authority of Yaakoob, (S,) thus sometimes pronounced, (Msb,) Rocks; or great masses of stone: (S:) or great masses of hard stone: (A, K:) and صَخْرَةٌ (S, A, Msb, K, &c.) and صَخَرَةٌ (S, Msb, K) [are the ns. un., signifying] one thereof, (S, A, K,)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR373 harfصَخَرَ
صَخَرَ أَصْخَرَ IV ,
a. Was stony; came to a stony place.
صَخْر
صَخْر 1 , ( pl. صُخُوْر 27 ),
a. Rock; reef; crag, cliff.
صَخْرَة
صَخْرَة 1t , ( pl. صَخْر 1 , صُخُوْر 27 ),
a. Rock, mass of rock, boulder.
صَخَر
صَخَر 4 ,
a. see 1 .
صَخَرَة
صَخَرَة 4t , ( pl. reg. ),
a. see 1t .
صَخِر
صَخِر 5 ,
a. Rocky, stony.
أَصْخَرَ
N. Ag. أَصْخَرَ IV ,
a. see 5 .
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR4.599 harfصخر
صَخَرَ - يَصْخُرُ - صَخْرَة - صَخْر
صَخَرَ - يَصْخُرُ + الكائن أو الأرض: يكون على شكل صخر، أو يكثر فيه الصخر فيكون صخرياً: يكون على شكل تجمعات صلبة من تراب الأرض أكبر من الحجارة والحصب، تنتشر بين الأتربة
صَخْرَة: على وزن "فَعـْلَة: اسم فعل " صَخَرَ - يَصْخُرُ ": الحجر الكبير الصلب: الجزء من تراب الأرض الذي يكون متجمعاً وصلباً ومتماسكاً،
Mücavir kökler25 mücavir (34 toplam)
- خردل
1 ortak ayet · Hardal bitkisi, hurda
- حوت
1 ortak ayet · Balık demektir
- لطف
1 ortak ayet · Lütufkar
- ودي
1 ortak ayet · İki dağ arasındaki yamaçlardır
- عجب
1 ortak ayet · “Acem” yabancı, dil bilmeyen demektir
- ثمود
1 ortak ayet · Semûd
- ثقل
1 ortak ayet · Terazinin karşı kefesine konan taş demektir
- أوي
1 ortak ayet · Eveye kuş yuvası demektir
- نسي
1 ortak ayet · Çadırın kurulduğu yer demektir
- بحر
1 ortak ayet · Bahr deniz demektir
- جوب
1 ortak ayet · Cevbe içi su dolu çukur, kova demektir
- خبر
1 ortak ayet · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
Geçtiği ayetler(3)
وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ
KayalarDağ yamacında kayaları oyan Semud kavmine?
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صخر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حجر, صلد, جبل |
| Zıt Kök | لين |
| Çekirdek Özet 1 | Büyük, sert, tek parça ve nüfuz edilmesi son derece güç kaya kütlesi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi ilim ve kudret karşısında hiçbir kapalılığı kalmayan, tabiatın en dirençli fiziksel sınırı |
| Çekirdek Özet 3 | Beşeri mukavemetin zirvesi olan katı cisimlerin ilahi kuşatma karşısındaki mutlak geçirgenliği |
| Kritik Hata Riski | Kayayı sadece alelade bir taş türü sayıp Kur'an'daki mutlak kapalılık ve ontolojik sınır işlevini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صخ | Sert çarpma, kulak tırmalayıcı ses çıkarma, katılık ve nüfuz edilemez darbe etkisi; nitekim aynı çekirdeği taşıyan صخخ kökünde de kulakları sağır eden şiddetli çarpma ve ses esastır | ر | Harfin taşıdığı süreklilik, tepe/baş ve belirginleşme niteliğiyle, sert darbe ve kapalılık etkisini yekpare, devasa, sarp ve kalıcı bir kaya kütlesine dönüştürmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Maddenin taneciklerinin birbirine kenetlenmesi, dışarıya kapalı sıkışık bir doku oluşturması |
| خ | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma (türetme: hırıltılı ses farkıyla yoğunlaşmış, sertleşmiş ve aşılmaz hale gelmiş engel) | Dış etkenlerin içeri sızmasını bütünüyle engelleyen aşılmaz bir perde ve set meydana getirmesi |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Kütlenin yerde basit bir taş olarak kalmayıp tepeleşmesi, yukarı doğru yükselen ana kütle halini alması |
| صخر | Kenetlenip sıkışan kütlenin (ص), aşılmaz bir set ve zırh halinde katılaşarak (خ), yeryüzünde tepeleşip yükselen sert bir kütleye dönüşmesi (ر) |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yeryüzündeki tek parça, büyük, parçalanması veya taşınması imkânsız derecede sert kaya kütlesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Hansâ'nın kardeşi Sahr b. Amr için yaktığı ağıtlarda ve erken dönem şairlerinin metinlerinde kök; sarsılmaz metanet, aşiret reisinin sığınılan kaya gibi oluşu anlamında özel isim ve sıfat olarak kullanılmıştır: وصَخْر بن عمرو بن الشَّرِيد: أَخو الخَنْساء |
| Erken Arapça kullanım | Çöl fırtınasında ve savaşta arkasına sığınılan doğal kale; demirin taşa veya metale çarpmasıyla çıkan sert sese صاخِر ve kilden fırınlanarak yapılan sert su kabına صاخِرَة denmesi |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça صخر kökü, Sami dil ailesinde sert taş tabakası, masif kaya ve aşılmaz doğal sığınak bildiren kavram alanıyla köklü bir anlamsal örtüşme içindedir. Batı Sami ve İbrani sahasında צור (sarp kaya, taş sığınak) veya סלע (kaya kütlesi) köklerinin yüklendiği jeolojik ve metaforik işlevi Arapçada ص-خ-ר dizilimi üstlenmiştir. Süryanicede ܫܘܥܐ veya ܟܐܦܐ kelimelerinin ifade ettiği parçalanamaz kayaç niteliği, Güney Sami ve Arapça sahasında fonotaktik olarak hırıltılı ve sert sessizlerin birleşimiyle somutlaşmıştır. Kökün ilk iki harfi olan ص-خ fonem kümesi, sert bir cismin başka bir sert cisme çarpması anındaki tokluğu ve direnci fonosemantik düzeyde taşır; eklenen r sesi bu direnci durağan ve devasa bir kütleye bağlar.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صخ ses ve darbe çekirdeği | Darbeye karşı direnç gösteren, parçalanmayan ve tiz ses çıkaran büyük taş kütlesi anlamında özelleşmiştir | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צור ve Aramice ܫܘܥܐ kavram alanı | Sarp kaya, aşılmaz kale ve sığınak kavramlarıyla semantik ve işlevsel örtüşme | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik sert mineral adlandırmaları | Doğadaki en sert katmanları ses yansımalı ve sıkışma kökleriyle ifade eden arkaik kök ailesi | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صخر | Anlamlı | Yekpare sert kaya | Büyük, kırılması ve yerinden oynatılması zor taş kütlesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| صرخ | Anlamlı | Şiddetle haykırmak, feryat etmek | Sesin en yüksek tonda dışarı fırlaması, yardım isteme | Kur'an'da geçer; sert ve kesici etki ilişkisi |
| خصر | Anlamlı | İnceltmek, orta kısım | İnsan beli, bir şeyin daralan boğazı, sözü özetlemek | Kur'an'da geçmez; gövdede sıkışma ve daralma |
| خرص | Anlamlı | Zanla hareket etmek, tahminde bulunmak | Kesin bilgiye dayanmadan yalan veya tahmin üretmek | Kur'an'da geçer; sert kesinliğin zıddına zanni söz |
| رصخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn'a göre mühmeldir |
| رخص | Anlamlı | Yumuşak, gevşek ve ucuz olmak | Katılığın ve direncin kırılması, fiyatın veya dokunun inmesi | Kur'an'da geçmez; صخر kökünün fiziksel zıddı |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صخر | Merkez | Masif kaya kütlesi | Yekpare, devasa, oyulması ve nüfuz edilmesi en zor sert kayaç | Kur'an'da mutlak kapalılık, aşılmaz sığınak ve ilahi ilmin nüfuz sahası |
| حجر | Komşu | Taş ve katılık | Parçalanabilen, taşınabilen, içinden su kaynayabilen genel taş | صخر köküne göre daha küçük, ayrışabilir ve şekil verilebilir birimdir |
| صلد | Komşu | Pürüzsüz sertlik | Üzerinde toprak ve bitki barındırmayan kaygan sert tabaka | صخر kütlesel varlığı ve derinliği, صلد ise yüzeyin bitki tutmaz çıplaklığını belirtir |
| جبل | Komşu | Yükselti ve kütle | Yerden göğe doğru yükselen makro dağ kütlesi | صخر jeolojik taş dokusunu, جبل ise genel topoğrafik büyüklüğü ve yükseltiyi ifade eder |
| لين | Zıt | Yumuşaklık ve esneklik | Şekil alabilen, direnmeyen, bükülebilen ve nüfuz edilebilen yapı | صخر kökünün katılık, sertlik ve aşılmaz direnç anlamına tam zıttır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صخر | Yekpare büyük sert kaya | Tek parça halinde duran, kırılması son derece zor taş kütlesi | Kesin |
| Latince | saxum, rupes | Kaya, sarp kaya kütlesi | saxum devasa ve sert taşı, rupes ise aşılmaz kayalığı karşılar; kökün kapalılık boyutunu kısmen verir | Güçlü |
| İngilizce | boulder, rock, bedrock | Kaya, anakaya | bedrock temel anakayayı, boulder bağımsız büyük bloğu ifade eder; aşılmaz fiziksel bariyeri tam yansıtır | Kesin |
| Almanca | Fels, Felsblock | Kaya kütlesi, masif kaya | Doğal sertliği, jeolojik direnci ve oyulamaz kütleyi ifade eder | Kesin |
| Fransızca | roc, roche, rocher | Kaya, sarp taşlık | Fiziksel mukavemeti ve aşınmazlığı karşılar; epistemik kapalılık metaforunu yan anlam olarak barındırır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Cambridge English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الصخر | Dağları oyarak sığınak ve mesken yapma malzemesi | Beşeri gücün ve mimarinin zirvesi sayılan kayaları yontma kibri bağlamında Fecr 89:9 |
| الصخرة | Doğal durak, sığınak ve sınır belirleyici işaret taşı | Yolculuk esnasında dinlenilen, balığın denize ulaştığı ve gayb ile şehadetin kesiştiği eşik bağlamında Kehf 18:63 |
| صخرة | Mutlak kapalılık, karanlık ve nüfuz edilemezliğin en uç remzi | İlahi ilmin ve adaletin zerreyi dahi kaybetmeyeceğini anlatan kozmik kapalılık bağlamında Lokmân 31:16 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ilim ve kudretin taalluku | Hardal tanesinin kayanın içinde olması üzerinden Allah'ın cüz'iyyâtı ve en saklı nesneleri bilip ortaya çıkarma kudretinin ispatı | Madde planındaki mutlak kapalılığın ilahi ilim için hiçbir engel taşımaması |
| Fıkıh | Arazi hukuku ve mülkiyet | Taşlık ve kayalık arazilerin ihya edilmesi, oyulan kayaların mülkiyeti ve taş ocaklarının işletilme şartları | İmarı en zor olan sert arazinin hukuki tasarruf sınırları |
| Tefsir | Kıssa tahlili ve beşeri kibir | Semûd kavminin kayaları yontarak ebedilik arayışı ve bu sağlam yapıların helaki engelleyememesi | En sağlam sığınağın dahi ilahi takdir karşısında çaresiz kalışı |
| Hadis | Mukaddes mekân ve metanet | Beytülmakdis'teki kayanın konumu ile müminin fitneler karşısında kaya gibi sarsılmaz durması tavsiyesi | Sarsılmaz sebat, sağlam zemin ve manevi merkez |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve tevekkül | Sarsılmaz zemin | İnancı dış etkilere karşı koruma | İmanın şüphelere karşı kaya gibi dayanıklı olması ve ilahi ilmin mutlaklığına güven | Güçlü |
| İlmi | Jeoloji ve mineraloji | Masif anakaya | Temel referans tabakası | Yerkabuğunun en dirençli, geçirgenliği en düşük temel yapı taşı | Kesin |
| Siyasi | Savunma ve egemenlik | Doğal müstahkem mevki | Stratejik sığınak ve kale | Devletlerin ve kavimlerin sarp kayalıkları askeri tahkimat ve güvenlik hattı yapması | Güçlü |
| İktisadi | Bayındırlık ve madencilik | Hammadde ve altyapı | Kalıcı yapı inşası | Taş ocakçılığı, kayaların oyularak uzun ömürlü bayındırlık eserlerine dönüştürülmesi | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yüksek potansiyel bariyeri ve kırılma tokluğu | Fizikte parçacığın klasik yollarla aşamadığı sonsuz potansiyel duvarı; malzeme biliminde deformasyona karşı maksimum direnç gösteren kütle | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kurumsal kemikleşme ve yapısal direnç | Sosyolojide dış etkilere bütünüyle kapanmış, içine nüfuz edilmesi ve dönüştürülmesi en zor olan geleneksel kurumlar ve zihniyet kalıpları | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Sözcüğü yalnızca sıradan bir taş türü veya inşaat molozu seviyesine indirgeyerek onun temsil ettiği mutlak kapalılık ve sarsılmaz direnç vasfını ihmal etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kaya; insanın mukavemet kibrinin zirvesi (Fecr 89:9), gayb ile şehadet arasındaki kesişme eşiği (Kehf 18:63) ve evrendeki hiçbir ışığın sızamayacağı mutlak kapalılık hücresidir (Lokmân 31:16) |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Lokmân suresindeki kaya misalini alelade bir benzetme sayarak ilahi ilmin "en kapalı varlığa bile tam nüfuz edişini" ve Semûd kıssasındaki jeopolitik kibrin kökenini layıkıyla anlayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Tabiatta beşerin gözlemleyebileceği en aşılmaz, en sert ve içine nüfuz edilemez sınırın bile ilahi ilim ve kudret karşısında bütünüyle saydam ve edilgen olduğunu ortaya koyduğu için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi ilmin zerrelere kadar uzanan ihâtasını bildiren ayetlerde (Lokmân 31:16), geçmiş kavimlerin teknolojik ve askeri meydan okumalarında (Fecr 89:9) ve ledünnî yolculuk duraklarında (Kehf 18:63) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiatın katı engellerini ve kapalı yapılarını ilahi denetimden veya ulaşımdan uzak, kendi başına mutlak birer sınır zanneden pozitivist ve materyalist yaklaşımı tashih eder |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYeryüzünde bulunan tek parça, oyulması ve kırılması son derece zor, tepeleşmiş devasa sert kaya kütlesi.
- Soyut anlamDış etkenlere karşı mutlak kapalılık, aşırı mekanik direnç, beşeri kudretin sınırına karşılık ilahi kuşatmanın sınırsızlığı.
- Sistematik karşılıkFiziksel mukavemetin ve ontolojik kapalılığın en uç noktası; beşeri güvenlik kibrinin zirvesi, ilahi ilmin ise en berrak tecelli aynası.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde kümesi, evren içinde direnç ve kapalılık katsayısı sonsuza yaklaşan kaya bölgesini temsil eder. Beşeri enerji ne kadar yükselirse yükselsin insanın bu kütleye mutlak nüfuz olasılığı sıfıra yaklaşır. Buna karşılık ilahi ilim ve kuşatma fonksiyonu , kümesinin içindeki her noktası için tam değerini korur; yani hiçbir kapalılık ilahi bilgiye sınır teşkil edemez.