ضهي
ض - ه - ي
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 8 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Taklit ederler
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ضهى
Notlarım
Sözlükler(8)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR960 harfباب الهاء والضاد ووايء معها
ضهو،هي ض، ضهي،هض ء مستعملات ضهو: الضَّهْواء: التي لم تَنْهَد.
هيض: الهَيْض: كَسْرُك العَظْمَ بعدما كاد يَسْتوي جَبْرُه. هِضْتُه فانهاض.
والهَيْضَةُ: مُعاوَدةُ الهَمَّ والحزنِ، والَمْرضَة بعدَ المَرْضةِ. والُمْسَتهاضُ: المريضُ.
قال:
أُخَوَّفُ بالحجّاج حتّى كأنّـمـا يُحَرَّكُ عظمٌ في الفؤاد مَهِيضُ
وقال: وما عادَ قَلْبي الهَمُّ إلاّ تَهَيَّضا وهَيْضُ الطائِر:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR236 harfMadde başı: ضهىالضَهْياء ممدودٌ: شجر. والضَهْياءُ أيضاً: المرأة التي لا تحيض. وحكى أبو عمرو: امرأةٌ ضَهْياةٌ وضَهْياهٌ، بالتاء والهاء، قال: وهي التي لا تَطمُث. وهذا يقتضي أن يكون الضَهْيا مقصوراً. والمُضاهاة: المشاكلة، تهمز ولا تهمز. وهذا ضَهِيُّ هذا.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR3.592 harfMadde başı: ضهىباب الهاء والضاد
ضهى ، ضاهي ، ضهو ، وهض ، هاض ، هضى .
هضي : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : هاضاهُ إذا اسْتَحْمَقَه ، واستَخَفَّ به .
وقال : الأَهْفاءُ : الجماعاتُ من الناس . والهَضَّاء بتشديد الضاد : الجَماعةُ من النّاس .
ضهى : قال الليث : المُضاهاةُ : مُشاكلةُ الشيء بالشيء ، وربَّما هَمزوا فيه . قال الله جلّ وعزّ : ( يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُواْ ) ( التوبة : 30 ) .
وقال الفرّاء :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR1.934 harf(باب الضاد والهاء وما يثلثهما)
(ضهي) الضاد والهاء والياء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على مشابهة شيءٍ لشيء([1]). يقال ضاهاه يُضاهِيهِ، إِذا شاكَلَهُ؛ وربما هُمِزَ فقيل يُضاهِئُ. والمرأة الضَّهْياء، هي التي لا تَحِيض؛ فيجوز على تمحُّلٍ واستكراه، أن يقال كأنَّها قد ضاهت الرِّجالَ فلم تَحِضْ.
(ضهب) الضاد والهاء والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شَيءٍ وما أشبَه ذلك. فمن ذلك اللحم المضَهَّب: الذي يُشْوَى. وقال قومٌ: هو
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR76 harfض ه ي
فلان لا يضاهي كرماً ولا يضاهيه أحد وتقول: فلان يباهيك ولا يضاهيك.
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.920 harf: ( ى *!الضَّهْياءُ ) ، بالمدِّ ( وتُقْصَرُ ) : هي ( المرأَةُ التي لا تَحيضُ ولا تَحْمِلُ ) فكأَنَّها رجلٌ شَبَهاً ، وهي فَعْلاءُ ، الهَمْزَةُ زائِدَةٌ كزِيادَتِها في شَعْأَلٍ وغِرْقِىء البَيْضِ ، ولا نَعْلَمُها زِيْدَت غَيْر أَوَّلٍ إلاَّ في هذه الأَسْماءِ ؛ ويجوزُ كَوْن *!الضِّهْيَأ بوزْنِ الضَّهْيَعِ فَعْيَلاً ، وإن كانتْ لا نَظِيرَ لها ، فقد قالوا كنَهْبَل ولا نَظِيرَ له ؛ قالَهُ الزجَّاجُ .
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR2.945 harfMadde başı: ضهىضَهِيَتْ
1 ضَهِيَتْ ذ , aor. ضَهَىَ , inf. n. ضَهًى, She was, or became, such as is termed ضَهْيَآء. (K.)
ضاهاهُ
3 ضاهاهُ ذ , (S, Msb, K,) inf. n. مُضَاهَاةٌ, (S, Msb,) He resembled, or conformed with, him, or it; syn. شَاكَلَهُ; (S, Msb, K;) like ضَاهَأَهُ [q. v.]: (S, Msb:) and, like the latter, he imitated him. (Msb, TA. *) It is said in a trad., أَشَدُّ النَّاسِ عَذَابًا يَوْمَ القِيَامَةِ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR443 harfضَهِيَ
ضَهِيَ A ( n. ac. ضَهًى [ 4 ] ),
a. Was barren ( ground ); had no milk ( woman ).
ضَاْهَيَ
ضَاْهَيَ III ,
a. Resembled, was like.
b. Conformed with, imitated.
c. [ Bi ], Was gentle, courteous to.
أَضْهَيَ
أَضْهَيَ IV ,
a. Married.
ضَهِيّ
ضَهِيّ [ 25 ],
a. Similar, like.
ضَهْيَآء
ضَهْيَآء [ 42 ],
a. Sterile, barren.
b. A thorny plant.
مُضَاهَاة
مُضَاهَاة [ N. Ac. ضَاْهَيَ
Mücavir kökler12 mücavir (16 toplam)
- عزر
1 ortak ayet · “Te’zir”deki “za”nın “ra” dönüşmesi ile oluşmuştur
- مسح
1 ortak ayet · Mesih
- فوه
1 ortak ayet · Onların ağızları ile
- أفك
1 ortak ayet · Fek alt veya üst çene demektir
- هود
1 ortak ayet · “Hidayet”in değişik söylenişidir
- قتل
1 ortak ayet · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
- بنو
1 ortak ayet · Oğullar
- نصر
1 ortak ayet · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
- قبل
1 ortak ayet · Önce
- كفر
1 ortak ayet · Hufre, çukur demektir
- قول
1 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- أله
1 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
Geçtiği ayetler(1)
… وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى …
Taklit ederlerYahudiler dediler ki: Uzeyr Allah’ın oğludur. Hristiyanlar da dediler ki: Mesih Allah’ın oğludur. Bu, onların ağızlarında dolaşan sözlerdir ki, daha önce küfretmiş olanların sözüne benzetiyorlar. Allah onları yok etsin, nasıl da uyduruyorlar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضهي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nâkıs kök; kullanımda hemzeli ضهأ biçimiyle eşdeğerlik gösterir |
| Bağlamsal Yakın Kökler | شبه, مثل, حكي |
| Zıt Kök | خلف |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin şekil, nitelik veya tavırda başka bir şeye benzemesi, denk tutulması veya taklit edilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İnanç, söylem ve iddialarda önceki bâtıl kalıpları ve inkârcı modelleri öykünerek kopyalama |
| Çekirdek Özet 3 | Hakikat zemininden yoksun, harici bir modeli taklit yoluyla üretilen sahte kavramsal paralellik |
| Kritik Hata Riski | Kökü nötr bir benzerlik sayıp, bâtıl bir inancı ve söylemi kopyalayarak üretme boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضه | Bir etkinin tesiriyle şekil değiştirme, açığa çıkma veya bir kalıbın rengini/biçimini alma; karşılaştır: ضهب etin ateşte renk ve kıvam değiştirmesi, ضهر dağ yapısında farklılaşan kaya dokusu | ي | Açığa çıkan bu biçimsel durumu dinamik bir uyuma, başka bir modele öykünerek şekilsel veya sözlü denklik kurma eylemine dönüştürür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Yan yatma, baskı, sıkıştırma (türetme imge) | Dışsal bir etkinin veya hazır bir modelin oluşturduğu yönlendirici baskı |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Dış baskı veya model karşısında biçimin görünür hale gelmesi, açığa çıkması |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Harici modele fiilen el uzatarak onun şeklini ve söylemini işleyip kopyalama |
| ضهي | Baskılanan veya örnek alınan bir modele doğru uzanarak onun biçimini görünür kılma | Dışarıdan hazır bulunan bir örneğe veya söze bilinçli biçimde öykünerek onunla aynı kalıba girme hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kadının hiç hayız görmemesi veya göğüslerinin belirginleşmemesi sebebiyle bedenen erkeği andırması; dış görünüşün başka bir cinse veya kalıba denk gelmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetinde tasvir yapanlar hakkında geçen ifadedir: أَشدُّ النّاس عذاباً الّذينَ يُضاهِئُونَ خَلْقَ اللهِ |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab.
Sami etimolojik katman
Arapça kök ضهي, arkaik katmanda biçimsel uyum, eşleşme ve bir nesnenin diğerine dışsal nitelikler bakımından benzemesini ifade eder. Sami dilleri genelinde kökün doğrudan fonetik denklikleri sınırlı olup, Arapçada nâkıs form ضهي ile hemzeli form ضهأ birbirinin yerine kullanılabilen diyalektik varyantlar olarak gelişmiştir. Kökün temel anlamsal ekseni, iki nesne arasında içsel bir mahiyet özdeşliğinden ziyade, dışarıdan algılanan şekil, tavır veya söylem denkliğidir (müdâhât). Arapçada bu semantik çekirdek, özellikle bir başkasının fiilini, yaratmasını veya sözünü taklit ederek ona denk iddialar üretme yönünde özelleşmiştir.
Güven Muhtemel
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lisānü’l-Arab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ضاها ve ضاهأ ses ve imla varyantları | Dilde hem nâkıs hem de hemzeli olarak bir modele öykünme ve denk durma anlamını karşılar | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami dillerinde sınırlı izler | Kökün Sami dilleri genelindeki yayılımı zayıf olup Arapçada kavramsal bir terimleşme alanı bulmuştur | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik bağlamda doğrulanmış geniş bir kök akrabalığı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضهي | Anlamlı | Benzemek, taklit etmek | Bir modelin şeklini veya sözünü kopyalayarak ona denk olmaya çalışmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ضيه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| هضي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| هيض | Anlamlı | İncitmek, kırığı nüksettirmek | İyileşmekte olan bir kemiği yeniden kırmak veya kederi tazelemek | Kur'an'da geçmez; hedef kökle anlam bağı zayıftır |
| يضه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| يهض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضهي | Merkez | Öykünme ve benzeşme | Harici bir modeli veya sözü taklit ederek ona denk durmaya çalışmak | Bilinçli veya bilinçsiz bir kopyalama süreciyle biçimsel uyum sağlama |
| شبه | Komşu | Niteliksel benzerlik | İki şey arasındaki yapısal benzerlik sebebiyle durumun belirsizleşmesi | Şekil veya nitelikte taklit kastı olmaksızın var olan nesnel örtüşme |
| مثل | Komşu | Mahiyet ve ölçü denkliği | İki şeyin birbirine değer, hakikat veya örnek olma bakımından tam denkliği | Model olma, misil teşkil etme ve mahiyette birebir eşitlik |
| حكي | Komşu | Aktarma ve taklit | Bir eylemi, sesi veya sözü doğrudan canlandırma ve nakletme | Taklidin daha çok dışsal ses, tavır ve aktarım boyutunda yoğunlaşması |
| خلف | Zıt | Ayrışma ve başkalık | Bir modele uymamak, farklılaşmak ve zıt yönde kalmak | Benzeşmenin ve taklit yoluyla örtüşmenin bütünüyle reddedilmesi |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضهي | Benzemek, taklit etmek | Bir modele öykünerek ona denk söz veya şekil üretme eylemini tam karşılar | Kesin |
| Latince | aemulari, simulare | Öykünmek, taklidini yapmak | aemulari denk gelme çabasını, simulare ise hakikati taklit eden sahte görüntüyü verir | Güçlü |
| İngilizce | emulate, imitate | Taklit etmek, öykünmek | imitate kopyalamayı, emulate model alarak ona denk duruma gelmeyi anlatır | Güçlü |
| Almanca | nachahmen, nacheifern | Öykünmek, taklit etmek | nachahmen dış görünüş ve davranışı kopyalamayı, nacheifern modele erişme çabasını içerir | Güçlü |
| Fransızca | imiter, émuler | Taklit etmek, öykünmek | imiter doğrudan söz ve davranışı kopyalamayı, émuler modele denk olma gayretini kapsar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُضَاهِئُونَ | Önceki inkârcıların bâtıl iddia ve mitolojik söylemlerini taklit etme | Ehl-i Kitab'ın teolojik iddialarının geçmiş putperestlerin inanç kalıplarına öykünmesi bağlamı; Tevbe 9:30 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şirkin kökeni ve teolojik sapmalar | Ehl-i Kitab'ın teslis ve oğul iddialarının vahiy kaynaklı olmayıp arkaik putperest doktrinlerin bir kopyası oluşu | Vahiy dışı dogmaların özgün fikirler değil, geçmiş şirk kültürlerinin taklidi sayılması |
| Fıkıh | Tasvir ve suret yapma yasağı | Canlı resmi veya heykeli yapmanın ilahi yaratma eylemine öykünme sayılıp sayılmayacağı | Yaratıcılık vasfına şekilsel veya sembolik düzeyde benzeşme çabasının sınırları |
| Tefsir | Tevbe 9:30 ayetinin semantik analizi | "Üzeyir Allah'ın oğludur" ve "Mesih Allah'ın oğludur" sözlerinin geçmiş kâfirlerin sözlerine denk kılınması | Teolojik sapmanın dilsel ve kavramsal düzeyde pagan mitolojileri taklit etmesi |
| Hadis | Musavvirler hakkındaki tehdit lafızları | Yaratılışı taklit edenlerin ahiretteki sorumluluğu ve kendilerinden can vermelerinin istenmesi | İlahlık alanına ait fiillere biçimsel öykünmenin manevi ve ahlaki vebali |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid inancının korunması | Putperest dogmaların kopyalanması | Vahiy çizgisinden sapan inançların pagan mitolojileri taklit etmesini engellemek | Dini sistemde saf vahiy terk edildiğinde zihinler geçmiş şirk unsurlarını taklit ederek benzer sapmalar üretir | Güçlü |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Kör taklitçilik | Araştırma ve tahkik yerine hazır kalıpları kopyalamayı eleştirmek | Bilgi üretiminde hakiki delil yerine geçmiş paradigmaların öykünülmesi ilmi özgünlüğü yok eder | Güçlü |
| Siyasi | Kurumsal ve ideolojik meşruiyet | Yabancı rejim taklitçiliği | Toplumların kendi değer zeminini bırakıp egemen güçlerin söylemlerini benimsemesini engellemek | Siyasi yapılarda zayıflayan otoriteler hâkim imparatorlukların diskurlarını ve sembollerini taklit eder | Güçlü |
| İktisadi | Üretim kalitesi ve inovasyon | Taklit ürün ve sahte meta | Özgün üretim yapmaksızın başkalarının modellerini kopyalama eğilimini sınırlamak | İktisadi sistemde taklitçilik, hakiki değer üretimi yerine dışsal formların kopyalanmasına dayanır | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Simülasyon ve sistem modelleme | Gerçek bir fiziksel sistemin veya veri kümesinin davranışlarını başka bir ortamda yapay olarak benzetip eşleme | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mimetik arzu ve sosyal taklit | Birey veya grupların kendi özgün fikirlerini değil, çevrelerindeki hâkim veya geçmiş modellerin dilini ve tavırlarını kopyalamaları | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir "benzerlik" veya "andırma" olarak görüp, kökteki bâtıl bir modeli bilinçsizce kopyalama ve sahte bir kurgu üretme boyutunu göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, fiziksel benzerlikten öte, inanç ve teolojik söylem düzeyinde geçmiş inkârcıların mitolojik sapmalarını birebir yeniden üretme mekanizmasını ifşa eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ehl-i Kitab'ın teolojik iddialarını kendi iç gelişimlerinin münferit bir hatası sanmak; oysa Kur'an onların bu söylemlerle arkaik putperest doktrinleri doğrudan kopyaladıklarını göstermektedir |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahiyden uzaklaşan toplumların özgün sapmalar değil, tarihteki şirk kültürlerinin kalıplarını yeniden üreten taklitçiler olduğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ehl-i Kitab'ın teolojik söylemlerinin pagan inançlarla mukayese edilip eleştirildiği ayetlerde, özellikle Tevbe 9:30 bağlamında belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ehl-i Kitab'ın şirk unsurları taşıyan iddialarının ilahi vahyin bir yorumu olduğu yanılgısını yıkar; bunların kökeninde pagan mitolojileri taklit etme refleksinin yattığını ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir varlığın şekil, görünüş veya dışsal özellikler bakımından başka bir varlığa denk getirilmesi, benzetilmesi.
- Soyut anlamBir düşünce, inanç veya söylemi, harici bir modelden alarak özgünlükten yoksun bir biçimde taklit edip kopyalama.
- Sistematik karşılıkOrijinal bir hakikat zeminine dayanmaksızın, geçmiş veya harici bir sistemin çıktılarını birebir simüle eden mimetik kopyalama mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde harici veya tarihsel olarak önceden var olan model söylemi (geçmiş inkârcıların iddialarını), ise bu modeli taklit ederek üretilen yeni söylemi temsil eder. bu iki söylem arasındaki semantik veya biçimsel mesafe fonksiyonu olup, farkın sıfıra yaklaşması () ve aradaki yaklaşık eşitlik (), yeni yapının özgün bir hakikate değil, tamamen geçmiş modelin kopyalanmasına dayandığını sembolize eder.