غمض
غ - م - ض
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Göz yumarsınız
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.083 harfباب الغين والضاد والميم معهما
غ م ض، ض غ م، م ض غ مستعملات مضغ: المَضاغُ: كل ما يُمْصَغُ.
والمُضاغةُ: ما يبقى في الفمِ مما تَمْضَغُهُ. والمُضْغَةُ: قِطْعةُ لحْمٍ. وقلب الإنسان مُضْغَةٌ من جسده.
والمُضْغَةُ: كل لحمٍ يُخْلَقُ من علقةٍ، وكل لحمةٍ يفصلُ بينهما وبين غيرها عرق فهي مَضيغةٌ. وعقبةٌ القوس المَمْضُوغة: مَضيغةٌ.
واللهزمة: مضيغة.
والماضِغان: أصلا اللحيين عند منبت الأضراس بحياله.
والعَضَلةُ:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR973 harfالغامِضُ من الأرض: المطمئنُّ. وقد غَمَضَ المكانُ بالفتح يَغْمُضُ غُموضاً. وكذلك غَمُضَ بالضم غُموضَةً وغَماضَةً. ومكانٌ غَمْضٌ، والجمع غُموضٌ وأغْماضٌ. وكذلك المَغامِضُ، واحدها مَغْمَضٌ، وهو أشدَّ غوراً. والغامِضُ من الكلام: خلافُ الواضح، وقد غَمُضَ غُموضَةً، وغَمَّضْتُهُ أنا تَغْميضاً. وتَغْميضُ العين: إغْماضُها. وغَمَّضْتُ عن فلان، إذا تساهلت عليه في بيعٍ أو شراءٍ، وأغْمَضْتُ. قال الله تعالى:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR3.366 harfغ ض م
ضغم ، مضغ ، غمض : مستعملة .
ضغم : قال الليث : الضَّغْمُ : عَضٌّ غير نَهْشٍ ، والضَّيْغَمُ : الأسَدُ . وقال كعب :
مِن ضَيْغَمٍ مِنْ ضِرَاءِ الأسْدِ مخْدَرُه
بِبَطْنِ عَثَّر غِيلٌ دُونَهُ غِيل
ثعلب عن ابن الأعرابي : الضَّيْغَمُ : الأسد .
مضغ : قال الليث : المَضَاغُ : كل طعام يُمْضَغُ .
أبو عبيد : ما ذُقْتُ مَضَاغاً ولا لَوَاكاً أي ما ذقت ما يُمْضَغُ .
وقال الليث : المَضَاغَةُ ما يبقى في
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.354 harf(باب الغين والميم وما يثلثهما)
(غمن) الغين والميم والنون كلمةٌ واحدةٌ لا يقاس عليها. يقولون: غمَنْتُ الجِلدَ، إذا ليَّنتَه، فهو غمينٌ.
(غمي) الغين والميم والحرف المعتلّ يدلُّ على تغطيةٍ وتغْشِيَة. من ذلك: غَمَيْتُ البيتَ، إذا سقَّفتَه، والسَّقفُ غِماءٌ. ومنه أُغمِيَ [على] المريض فهو مغمىً عليه إذا غُشِيَ عليه.
(غمج) الغين والميم والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على حركةٍ ومجيء وذَهاب. يقال للفصيل: غَمِجٌ،
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR222 harf- الغمض: النوم العارض، تقول: ما ذقت غمضا ولا غماضا، وباعتباره قيل: أرض غامضة، وغمضة، ودار غامضة، وغمض عينه وأغمضها: وضع إحدى جفنتيه على الأخرى ثم يستعار للتغافل والتساهل، قال: ﴿ولستم بآخذيه إلا أن تغمضوا فيه﴾ [البقرة/267].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.144 harfغ م ض
يقال للأمر الخفيّ والمعتاص: أمر غامض.
وكلام غامض: غير واضح.
وهذه مسئلة فيها غوامض.
ومكان غامض وغمض: مطمئن.
وسلكوا غموض الفلاة.
وغمض في الأرض غموضاً إذا ذهب وعاب.
ودار فلان غامضة: ليست بشارعة وهي التي تنحّت عن الشارع.
وحسب غامض: مغمور غير مشهور.
وخلخال غامض: غاصّ وقد غمض في الساق غموضاً.
وضربته بالسيف فغمض في اللحم غمضةً.
وأغمض الميت وغمّضه.
وما
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR5.001 harfالغُمْضُ والغَماضُ والغِماضُ والتَّغْماضُ والتَّغْمِيضُ والإِغْماضُ: النوم. يقال: ما اكتَحَلْتُ غَماضاً ولا غِماضاً ولا غُمْضاً، بالضم، ولا تَغْمِيضاً ولا تَغْماضاً أَي ما نمت. قال ابن بري: الغُمْضُ والغُمُوضُ والغِماضُ مصدر لفعل لم ينطق به مثل القَفْر؛ قال رؤبة: أَرَّقَ عَيْنَيْكَ، عن الغِماضِ،
بَرْقٌ سَرَى في عارِضٍ نَهَّاضِ
وما اغْتَمَضَتْ عَيْنايَ وما ذُقْتُ غُمْضا ولا غِماضاً أَي ما ذقت
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR332 harf* غ م ض * * الغَامِضُ * من الكلام ضد الواضح وبابه سهُل و * غَمَّضَهُ * المتكلم * تَغْمِيضا * و * تَغْمِيض * الغين * إغْمَاضُها * و * غَمَّضَ * عنه إذا تساهل عليه في بيع أو شراء و * أغْمَضَ * أيضا قال الله تعالى ﴿إلا أن تُغمِضوا فيه﴾ يقال أغْمِض إلي فيما بعتني أي زدني منه لرداءته أو حُطَّ عني من ثمنه و * انْغِماضُ * الطرف انغضاضه
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.280 harfالغامض: المطمئن المنخفض من الأرض. ج غوامض، كالغمض ، بالفتح. وقال أبو حنيفة: الغمض: أشد الأرض تطامنا، يطمئن حتى لا يرى ما فيه. ومكان غمض. قال رؤبة:
إذا اعتسفنا رهوة أو غمضا
فيفا كأن آله المـبـيضـا
ملاء غسال أجاد الرحضـا ج غموض وأغماض . قال رؤبة أيضا يمدح بلال بن أبي بردة:
أنت المجلي ظلم الأغماض
كالبدر يجلو الليل بالبياض هكذا أنشده الصاغاني. وقد غمض المكان
الغامض: المطمئن المنخفض من الأرض. ج غوامض، كالغمض ، بالفتح. وقال أبو حنيفة: الغمض: أشد الأرض تطامنا، يطمئن حتى لا يرى ما فيه. ومكان غمض. قال رؤبة: إذا اعتسفنا رهوة أو غمضا فيفا كأن آله المـبـيضـا ملاء غسال أجاد الرحضـا ج غموض وأغماض . قال رؤبة أيضا يمدح بلال بن أبي بردة: أنت المجلي ظلم الأغماض كالبدر يجلو الليل بالبياض هكذا أنشده الصاغاني. وقد غمض المكان يغمض غموضا ، من حد نصر، غمض، ككرم، غموضة وغماضة ، كذا نقله الجوهري والجماعة. الغامض: الرجل الفاتر عن الحملة ، جمعه غوامض، قاله الليث وأنشد: والغرب غرب بقري فارض لا يستطيع جره الغوامـض
ويروى: نزعه الغوامض. الغامض: خلاف الواضح من الكلام، وقد غمض، ككرم ، وعليه اقتصر الجوهري والصاغاني، زاد ابن بري: غمض، مثل نصر، غموضة ، مصدر الأول، وغموضا ، مصدر الثاني، ففيه لف ونشر مرتب. قال ابن بري: وفي كلام ابن السراج، قال: فتأمله فإن فيه غموضا يسيرا، أي أن الضمير راجع للكلام. وفي الأساس: مسألة فيها غوامض. وفي اللسان: مسألة غامضة: فيها نظر ودقة. الغامض: الخامل الذليل . وفي الصحاح والعباب: رجل ذو غمض: خامل ذليل. وأنشدوا قول كعب بن لؤي لأخيه عامر بن لؤي: وفي الكلمات القدسية: إن أغبط أوليائي عندي لمؤمن خفيف الحاذ، ذو حظ من الصلاة أحسن عبادة ربه وأطاعه في السر، وكان غامضا في الناس، لا يشار إليه بالأصابع، وكان رزقه كفافا فصبر على ذلك . الغامض: الحسب الغير المعروف جمعه: أغماض، كصاحب وأصحاب. وأنشد ابن بري والصاغاني لرؤبة: بلال يا ابن الحسب الأمحاض ليس بأدناس ولا أغـمـاض ويقال: إنه جمع غمض. الغامض: الغاض من الخلاخل في الساق ، وقد غمض في الساق غموضا: غض. وفي اللسان: غاص. الغامض من الكعوب : ما واراه اللحم. من السوق: السمين . غمض يغمض، من حد ضرب، من قولهم غمض عنه في البيع أو الشراء يغمض ، إذا تساهل عليه، كأغمض ، كذا في العباب والصحاح. ومن الباب الأول قراءة الجماعة إلا أن تغمضوا فيه كما سيأتي قريبا. وفي الحديث لم تأخذه إلا على إغماض الإغماض: المسامحة والمساهلة. ويقال: غمض عنه، إذا تجازوز. غمض في الأمر، هكذا في سائر الأصول، وهو غلط، والصواب كما في نوادر اللحياني غمض في الأرض يغمض ويغمض ، من حد نصر وضرب، غموضا، إذا ذهل فيها، إلى هنا نص النوادر، وسار ، وهو بمعناه. وفي الأساس واللسان: غاب، بدل: سار، وهو نص اللحياني أيضا في اللسان. غمض السيف في اللحم يغمض، من حد نصر: غاب ، عن ابن عبد. وفي الأساس: ضربته بالسيف فغمض في اللحم غمضة. ودار غامضة: غير شارعة ، وقد غمضت تغمض غموضا، قاله الليث. وفي اللسان: إذا لم تكن على شارع. وفي الأساس: وهي التي تنحت عن الشارع. وما اكتحلت غماضا ، بالفتح ويكسر، و لا غمضا، بالضم، و لا تغماضا، و لا تغميضا، بفتحهما ، ذكرهن الجوهري، ولم يذكر الصاغاني الأخير. زاد ابن سيده ولا إغماضا، بالكسر ، وأهمله الجوهري والصاغاني، أي ما نمت . وقال ابن بري: الغمض والغموض والغماض: مصدر لفعل لم ينطق به، مثل الفقر، قال رؤبة: أرق عينيك عن الـغـمـاض برق سرى في عارض نهاض
يقال: ما لي في هذا الأمر غميضة ، وغميزة، أي عيب ، كما في العباب والصحاح. واغمض لي فيما بعتني ، هو من حد ضرب في سائر النسخ، والصواب أغمض، كأكرم، كما هو مضبوط في الصحاح والعباب، وغمض ، من باب التفعيل، نقله الصاغاني وابن سيده، كأنك تريد الزيادة منه لرداءته والحط من ثمنه ، فاستعمل التغميض هنا في غير النوم. يقال: أغمض في السلعة، إذا استحط من ثمنها لرداءتها، ويقول الرجل لبيعه: غمض لي في البياعة، مثل أغمض لي، أي زدني، لمكان رداءته، أو حط لي من ثمنه. وقال الزمخشري: هو مجاز. وقال ابن الأثير: يقال: أغمض في البيع يغمض، إذا استزاده من المبيع واستحطه من الثمن فوافقه عليه. وأنشد ابن بري لأبي طالب: هما أغمضا للقوم في أخويهماوأيديهما من حسن وصلهما صفر قال: وقال المتنحل الهذلي: يسومونه أن يغمض النقد عندها وقد حاولوا شكسا عليها يمارس وأغمض حد السيف: رققه ، كغمضه تغميضا، الأخير عن الزمخشري. عن ابن عباد: أغمضت العين فلانا ، إذا ازدرته ، أي احتقرته. كذا أغمض فلان فلانا ، إذا حاضره فسبقه بعد ما سبقه ذلك ، عن ابن عباد أيضا، كما نقله الصاغاني. يقال: إن المغمضات من الذنوب التي يركبها الرجل وهو يعرفها ، كما في العباب. قلت: وهو في حديث معاذ: إياكم ومغمضات الأمور وفي رواية: والمغمضات من الذنوب. وهي الأمور العظيمةث التي يركبها وهو يعرفها، فكأنه يغمض عينيه عنها تعاميا وهو يبصرها. قال ابن الأثير، وربما روي بفتح الميم، وهي الذنوب الصغار، سميت لأنها تدق وتخفى فيركبها الإنسان بضرب من الشبهة ولا يعلم أنه مؤاخذ بارتكابها. وغمضت الناقة تغميضا: ردت ، هكذا في نسخ الصحاح، وفي بعضها: ذيدت، ومثله في الأساس، عن الحوض فحملت على الذائد مغمضة عينيها فوردت . وأنشد الجوهري لأبي النجم، زاد الصاغاني: يصف ناقة: تخـبـط الـذائد إن لـم يزحـل تغشى العصا والزجر إن قال حل يرسلها التغميض إن لم ترسل قلت: وبعده: خوصاء ترمي باليتيم المحثل يقال: غمض فلان على هذا الأمر ، إذا مضى وهو يعلم ما فيه ، كما في العباب. غمض الكلام: أبهمه وهو خلاف أوضحه، كما في الصحاح. وما اغتمضت عيناي، أي ما نامتا ، نقله الجوهري والصاغاني. قال الأصمعي: يقال: أتاني ذلك على اغتماض، أي عفوا بلا تكلف و لا مشقة ، وهو مجاز. قال أبو النجم: والشعر يأتيني على اغتماض طوعا وكرها وعلى اعتراض
أي أعترضه اعتراضا فآخذ منه حاجتي، من غير أن أكون قدمت الروية فيه. وانغماض الطرف: انغضاضه ، نقله الجوهري والصاغاني. والمصنف لم يذكر انغضاض الطرف في موضعه، فهو إحالة على غير مذكور. قال الليث: جاء رجل بصدقة من حشف التمر فألقاه في خلال الصدقة، فأنزل الله تعالى: ولا تيمموا الخبيث منه تنفقون ولستم بآخذيه إلا أن تغمضوا فيه أي لا تنفق في قرض ربك خبيثا، فإنك لو أردت شراءه لم تأخذه حتى تغمض فيه، أي تحط من ثمنه . وقال الزجاج: أي أنتم لا تأخذونه إلا بوكس، فكيف تعطونه في الصدقة. وقال الفراء: لستم بآخذيه إلا على إغماض أو بإغماض. ويدلك على أنه جزاء أنك تجد المعنى: إن أغمضتم بعد الإغماض أخذتموه. وقرأ البراء بن عازب، رضي الله عنه، والحسن البصري، وأبو البرهسم إلا أن تغمضوا فيه بفتح التاء، وقد سبق معناه. ومما يستدرك عليه: ما غمضت، ولا أغمضت، ولا اغتمضت، أي ما نمت. لغات كلها. واغتمض البرق: سكن لمعانه، وهو مجاز، كالنائم تسكن حركاته، قال: أصاح ترى البرق لم يغتمض يموت فواقا ويشرى فواقـا وأغمض طرفه عني وغمضه: أغلقه. وأغمض الميت وغمضه، إغماضا وتغميضا. وتغميض العين: إغماضها وغمض عليه وأغمض: أغلق عينيه. أنشد ثعلب لحسين بن مطير الأسدي: قضى الله يا أسماء أن لست زائلاأحبك حتى يغمض العين مغمض وسمع الأمر فأغمض عنه، وعليه، يكنى به عن الصبر. ويقال: سمعت منه كذا وكذا فأغمضت عنه وأغضيت، إذا تغافلت عنه. وفي الأساس: التغميض عن الإساءة هو الإغضاء والتغافل، وكذلك الاغتماض، وهو مجاز، وأنشد الليث: ومن لم يغمض عينه عن صـديقـه وعن بعض ما فيه يمت وهو عاتب والغوامض: صغار الإبل، واحدها غامض. والمغامض واحدها مغمض، وهو أشد غؤورا، نقله الجوهري، أي من الغمض. وأغمضت الفلاة على الشخوص: إذا لم تظهر فيها لتغييب الآل إياها وتغيبها في غيوبها. وقال ذو الرمة يصف صحراء: إذا الشخص فيها هزة الآل أغمضتعليه كإغماض المقضي هجولها
أي أغمضت هجولها عليه، أي يدخل الشخص في الهجول ولا يرى كما يغمض الإنسان على الشيء. والهجول: جمع الهجل من الأرض، كما في اللسان والعباب. وفي اللسان: أغمضت المفازة عليهم: لم يظهروا فيها كأنما أغمضت عليهم أجفانها، وهو مجاز. وغمض الشيء وغمض، من حد نصر وكرم، غموضا، فيهما، أي خفي. وغمض الشيء من حد نصر: صغر، نقله ابن القطاع. وكل ما لم يتجه عليك من الأمور فقد غمض عليك. ومغمضات الليل: دياجيرها. وغمض الأمر غموضا وفيه غموض. قال اللحياني: ولا يكادون يقولون: فيه غموضة. ويقال للرجل الجيد الرأي: قد أغمض النظر. وفي الأساس: لمن جاء برأي سديد، وهو مجاز. وفي المحكم: أغمض النظر، إذا أحسن النظر، أو جاء برأي جيد. وقال ابن القطاع: أغمض في النظر: أدق. ومعنى غامض، أي لطيف. وما في هذا الأمر غموضة مثل غميضة، كما في اللسان. والتغميض: الركوب على العمياء. وقال منتجع لرجل من أهل البادية: أيسرك كذا وكذا قال: ويكون خيرا، قال: لا ولكن على المغمضة.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR11.835 harfغَمَضَ
1 غَمَضَ ذ , and غَمُضَ, aor. of each غَمُضَ , and inf. n. of each غُمُوضٌ, It (a thing) was, or became, unperceived, unapparent, hidden, or concealed. (TA.) ― -b2- غَمَضَ الحَقُّ, aor. and inf. n. as above; and غَمُضَ; The way of attaining, or obtaining, the right, or due, was, or became, unapparent, or hidden. (Msb.) ― -b3- غَمُضَ الكَلَامُ, inf. n. غُمُوضَةٌ; (S, Sgh, K;) and غَمَضَ,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.974 harfغَمَضَ
غَمَضَ U ( n. ac. غُمُوْض 27 ),
a. Was obscure; was hidden, concealed, invisible.
b. [ 'Ala ], Was easy to.
c. [ 'An & Fī ], Yielded to; was easy, accommodating with ...in.
d. Was low, flat, depressed ( ground ).
e. I , U ( n. ac. غَمْض 1 ) [ Fī ], Penetrated, travelled into, explored ( country ).
غَمِضَ
غَمِضَ A ( n. ac. غَمَض 4 ),
a. see supra (d) .
غَمُضَ
غَمُضَ U ( n. ac.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok20.256 harfغمض
غَمَضَ - يَغْمِضُ - أَغَمَضَ - يُغْمِضُ
غَمَضَ - يَغْمِضُ + كائن + كائناً أو شيئاً أو أمراً: غطاه وستره فجعله يلتبس ويخفى ويصبح غير واضح: وذلك لتداخل في صورته أو لنقص في ضيائه
أَغَمَضَ - يُغْمِضُ: على وزن " أفعل " من " غَمَضَ - يَغْمِضُ ": جعله " يَغْمِضُ " شيئاً: ستره وخفاه وموهه حتى يخفى ولا يبين: ومنه إغماض العينين: سترهما بالجفنين: جعل
Sîgalar(1)
Mücavir kökler15 mücavir (22 toplam)
- خبث
1 ortak ayet · Habes bozuk yemek demektir
- يمم
1 ortak ayet · Büyük akarsu
- طيب
1 ortak ayet · İyi
- كسب
1 ortak ayet · Kazandı
- حمد
1 ortak ayet · Hamd: Cümle kapısı demektir
- غني
1 ortak ayet · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
- ليس
1 ortak ayet · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
- نفق
1 ortak ayet · İki yüzlüler
- خرج
1 ortak ayet · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
- أخذ
1 ortak ayet · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
- أرض
1 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- أيي
1 ortak ayet · Evye kuş yuvası demektir
Geçtiği ayetler(1)
… تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ
Göz yumarsınızEy iman edenler; kazandıklarınızın iyilerden ve size yerden çıkardıklarımızdan infak edin. Kendiniz göz yummadan alıcısı olmadığınız bayağı şeyleri vermeye yeltenmeyin. Ve bilin ki; Allah, Gani’dir, Hamid’dir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | غمض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عفو, صفح, ستر |
| Zıt Kök | بصر |
| Çekirdek Özet 1 | Çukurlaşma, göz kapaklarını birbirine bitiştirerek görmeyi bilinçli biçimde durdurma ve içe batma |
| Çekirdek Özet 2 | İnfakta değersiz ve ayıplı nesnelere ancak kerhen, utanarak veya hakkı kısılarak göz yumulabileceğini beyan etme |
| Çekirdek Özet 3 | Standart altı olanı görmezden gelme eşiği; müsamaha ile kerhen kabullenme arasındaki ahlaki ve hukuki sınır |
| Kritik Hata Riski | İğmâz eylemini mutlak af ve rıza sanarak, infak edilen maldaki bayağılığın kerhen kabullenilişindeki nehyi gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| غم | Kuşatılma, örtülme, batma ve dış dünyaya karşı perdelenme; nitekim غمر kökünde suya dalıp örtülme, غمز kökünde içten sıkıştırma ve غمم kökünde bulut yahut kederle bütünüyle sarılma anlamı mevcuttur | ض | Harfin mahrecindeki yan baskı ve sıkışma niteliği, örtünme eylemini göz kapaklarının birbirine kenetlenmesi, arazinin çukurlaşarak basılması ve bir kusura kerhen göz yumulması yönünde daraltmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| غ | Karartılmış göz, perdelenme, buğulanma (ikiz harfi ع göz imgesinden sürtünmeli boğaz sesine türetme) | Algının ve bakışın açık kanaldan çekilip perdelenmesini, görme hattının bilinçli biçimde karartılmasını temsil eder |
| م | Su dalgası, örtücü akış, içine çekilme | Bakışın nesnenin üstünden içeriye doğru çekilmesini, sıvı gibi yayılıp örtü oluşturmasını anlatır |
| ض | Sıkışma, kenetlenme, basılma (ikiz harfi ص sıkıştırma imgesinden yanak baskısıyla türetme) | İki kapağın veya yüzeyin birbirine kuvvetle bastırılarak temas etmesini, çukurluğu ve dışa kapalılığı gösterir |
| غمض | Göz kapaklarını birbirine bastırarak algıyı içeriye hapsetme ve dış kusura karşı bakışı sönümleme hareketi | Bakışın karartılıp kapakların birbirine basılması suretiyle dışarıdaki eksik veya kusurlu nesnenin bilinçli olarak yok sayılması sürecini oluşturur |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Arazinin alçak ve çukur olması (الغَمْض: ما تطامَنَ من الأرض), göz kapaklarının birbirine kavuşturulması ve kılıcın etin içine gömülüp gizlenmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Ru'be b. el-Accâc recezinde yolu belli olmayan basık ve çukur araziyi nitelemek üzere şöyle demiştir: إِذَا اعْتَسَفْنَا رَهْوَةً أَوْ غَمْضَا |
| Erken Arapça kullanım | Kusurlu bir mal satın alınırken alıcının satıcıdan fiyatı kırmasını veya fazlalık vermesini istemesi durumunda söylenen أغْمِضْ لِي فِيمَا بِعْتَنِي ifadesi ve ölünün açık gözlerinin kapatılması (إغماض الميت) |
Kaynak İbn Manzûr, Lisān al-ʿArab; İbn Fâris, Maqāyīs al-Lugha; Halîl b. Ahmed, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça غمض kökü, Sami dil ailesinde göz kapaklarını kapama, görmezden gelme, örtünme ve derinleşme anlam matrisine dayanır. Kökün biliteral çekirdeği olan غم, Güney ve Kuzeybatı Sami dillerinde karanlık, kapalılık ve içe çekilme semantiğini taşır. İbranicede örtünme ve karanlık çağrışımı yapan yapılarla fonetik olarak benzeşen kök, Arapçada özellikle arazinin çukurlaşması (الغَمْض) ve görme organının fiziki olarak birbirine bastırılarak kapatılması (إغماض) ekseninde oldukça somut ve bağımsız bir gelişme göstermiştir. Erken Arap tasavvurunda bir kusura veya haksızlığa karşı bilerek göz kapatmak, fiziki kapama eyleminden doğrudan mecaza aktarılmıştır. Kökün Süryanicedeki akraba türevlerinde de gizlenme ve kapanma nüansları izlenebilir; ancak Arapça, hem ticaret hukukundaki kusurlu mala karşı kerhen rıza gösterme tutumunu hem de uykunun ilk temasını (الغُمْض / الغِمَاض) bu kökle müstakil bir kavram alanına dönüştürmüştür.
Güven Güçlü
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon; Payne Smith, A Compendious Syriac Dictionary.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çukurlaşma ve gözü örtme | Arazinin çukurluğundan göz kapaklarının birbirine basılmasına, oradan da kusura karşı kasıtlı körlük takınmaya uzanan düzenli semantik genişleme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kararma, kapanma ve gizlenme matrisi | İbranice ve Süryanicedeki örtülme, kararma ve içe dalma ifade eden kök formlarıyla semantik akrabalık | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri ötesinde doğrulanabilir morfolojik veya fonetik bir eşleşme tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; İbn Fâris, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| غمض | Anlamlı | Çukurlaşmak, göz kapamak | Göz kapaklarını bitiştirmek, kusurlu şeye kerhen razı olmak | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| غضم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| مغض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; Arap dilinde kullanımı bulunmayan diziliştir |
| مضغ | Anlamlı | Çiğnemek, lokma | Bir şeyi dişler arasında ezerek ufalamak, bir lokmalık et parçası haline getirmek | Kur'an'da geçer; ağızda baskı uygulama yönüyle sesdaşlık taşır |
| ضغم | Anlamlı | Isırmak, kapmak | Yırtıcı hayvanın avını bütün ağzıyla yakalayıp dişlerini geçirmesi | Kur'an'da geçmez; baskı ve içe alma unsuru barındırır |
| ضمغ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; mühmel dizilişlerdendir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| غمض | Merkez | Kusura göz yumma | Eksikliği ve bayağılığı bildiği halde kerhen veya mecburiyetten görmezden gelme | Ayıbı bilerek görme eylemini askıya alma |
| عفو | Komşu | Bağışlama ve silme | Kusuru tamamen silip cezayı düşürme; isteyerek ve faziletle terk etme | İğmâzdaki kerhen kabullenme ve memnuniyetsizlik unsuru afvda bulunmaz |
| صفح | Komşu | Görmezden gelip yüz çevirme | Sayfayı çevirip kınamayı büsbütün terk etme, muhataba asaletle muamele etme | Safh eyleminde ahlaki bir yücelik varken iğmâzda çaresizlik veya isteksiz kabulleniş baskındır |
| ستر | Komşu | Kusuru örtme | Ayıbın başkaları tarafından görülmesini engellemek için perde çekme | Setr nesneyi dışarıya kapatır, iğmâz ise öznenin kendi algısını kapatmasıdır |
| بصر | Zıt | Görme ve idrak etme | Gözünü açarak nesneyi bütün nitelikleriyle, incelikleriyle ve kusurlarıyla açıkça müşahede etme | İğmâzın zıddı olarak algıyı tam ve berrak biçimde nesneye yöneltme |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | غمض | Göz kapamak, kusuru kerhen kabullenmek | Göz kapaklarını birbirine basarak görmeyi kasten durdurma ve değersiz mala razı olma | Kesin |
| Latince | Conivere, dissimulare | Göz yummak, görmezden gelmek | Conivere fiziki olarak göz kapamayı ve hukuki ihmali karşılar; ancak Arapçadaki değersiz mal alışverişi nüansını içermez | Güçlü |
| İngilizce | To wink at, to connive, to condone reluctantly | İstemeyerek göz yummak, tolerans göstermek | To wink at kusuru bilerek görmezden gelmeyi verir; reluctantly ifadesi kökteki kerhen alma durumunu tamamlar | Güçlü |
| Almanca | Ein Auge zudrücken, hinwegsehen | Göz yummak, müsamaha göstermek | Ein Auge zudrücken deyimi kusura rağmen geçit vermeyi karşılar; ticari mecburiyet hissini kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | Fermer les yeux sur, tolérer à contrecoeur | Göz yummak, kerhen katlanmak | Fermer les yeux sur doğrudan fiziki göz yumma istiaresini ve kusuru görmezlikten gelmeyi eksiksiz aktarır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Deutsches Wörterbuch; Dictionnaire de l'Académie française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تُغْمِضُوا | Kendisine verilse ancak utanarak, fiyatını düşürerek veya kerhen kabul edebileceği ayıplı ve bayağı nesneye göz yummak | İnfak ahlakı ve sadakanın niteliği bağlamında, eldeki malların en kötüsünün Allah yolunda verilmesini kınama (Bakara 2:267) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rıza ve irade teorisi | İnsanın kerhen ve hoşnutsuz kabullenişi ile tam rızası arasındaki niyet ayrımının amelin değerine etkisi | İstemeyerek yapılan eylemin hakiki rıza sayılmayacağı fikri |
| Fıkıh | Hıyâr-ı ayb ve zekat mallarının vasfı | Kusurlu malın tesliminde alıcının göz yumması (iğmâz) durumunda akdin geçerliliği ve zekatta adi mal verilmesinin geçersizliği | Alışverişte gabn ve kusura müsamaha eşiği; zekatta orta veya iyi kalitenin şart oluşu |
| Tefsir | İnfak edilecek malın kalitesi | Bakara 2:267 tefsirinde müminlerin hurmanın en döküntüsünü infak etmelerine getirilen nehiy ve iğmâzın ruhsal tahlili | İğmâzın samimi teslimiyet değil, mecburiyet ve isteksizlik hali olarak tespiti |
| Hadis | Ölünün techizi ve kusurlu ticaret | Ölünün açık kalan gözünün kapatılması sünneti ve pazarda ayıplı malın eksik tartı veya iğmâz ile savuşturulmasının yasaklanması | Fiziki göz kapama vazifesi ve ticari dürüstlük ilkesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve infak ahlakı | Kerhen ibadetin reddi | Kalitesiz olanı elden çıkarma kurnazlığını engelleme | Kişinin kendine layık görmediği bayağı nesneyi Allah'a ve yoksula layık görme çelişkisini deşifre eder | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve gözlem | Veri karartma veya ihmal | Hatalı veya sapkın veriyi görmezden gelme kusuru | İnceleme nesnesindeki bariz kusurlara karşı bilerek göz kapatmanın hakikati tahrif edeceğini gösterir | Güçlü |
| Siyasi | Kamu denetimi ve otorite | Görev ihmali ve liyakatsizlik | Hukuksuzluğa veya standart düşüklüğüne göz yumulması | Otoritenin liyakatsiz kadrolara yahut suiistimallere göz kapatmasının kamusal çürümeye yol açması | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa gözetimi ve tüketici hakkı | Kusurlu mal arzı ve damping | Standart dışı ürünlerin piyasaya sürülmesine engel olma | Alıcının ancak fiyatı kırılarak veya çaresizlikten kabul edeceği ayıplı ürünlerin haksız dolaşımını önler | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gürültü eşiği filtresi (Thresholding / Deadband) | Ölçüm sistemlerinde belirli bir genliğin altındaki kusurlu veya parazitli sinyallerin sensör tarafından kasıtlı olarak işleme alınmayıp sönümlenmesi ve göz ardı edilmesi mekanizması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kusurlu rıza ve tolerans sınırı (Reluctant acquiescence) | Hukuk ve sosyolojide bir bireyin şartların aleyhinde olması sebebiyle hak etmediği bir durumu içselleştirmeden, yalnızca başka seçenek bulamadığı için kerhen sineye çekmesi durumu | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir hoşgörü, müsamaha veya modern anlamda tolerans kalıbına indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, kişinin kendisine teklif edildiğinde öfkeleneceği, ancak fiyatı kırıldığında veya başka çaresi kalmadığında utanarak alabileceği aşağılık bir durumun kasti olarak kabullenilmesini anlatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki nehyin şiddeti anlaşılamaz; infakın bir arınma değil, evdeki işe yaramaz çöplerden kurtulma aracına dönüştürülmesi meşrulaştırılmış olur |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ibadet ve infak anlayışında niyetin salt şekilsel bir verme eylemi olmadığını, verilen nesneye yüklenen değerin verenin ahlaki seviyesini doğrudan yansıttığını kökün taşıdığı psikolojik derinlikle gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnfak, sadaka, zekat ve malların niteliğini belirleyen mali ahkam ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yoksula verilen şeyin ne olduğuna bakılmaksızın sadece vermenin yeterli ve makbul sayılacağı şeklindeki sığ dindarlık yanılgısını ortadan kaldırır |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamArazideki basıklık, kılıcın etin içine saplanarak gözden kaybolması ve göz kapaklarının birbirine bitiştirilerek dış dünyaya kapanması.
- Soyut anlamKusuru, bayağılığı ve nitelik düşüklüğünü açıkça bildiği halde, mecburiyet yahut çıkar gereği görmezden gelerek kerhen kabul etme hali.
- Sistematik karşılıkİktisadi ve ahlaki ilişkilerde kalitesizliği meşrulaştıran isteksiz kabulleniş mekanizması; standart ile kusur arasındaki ahlaki sınır.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde sunulan veya infak edilen nesneyi, bu nesnenin nitelik ve kalite fonksiyonunu, ise kabul edilebilir asgari meşruiyet ve kalite eşiğini temsil eder. Kalite eşiğin altında kaldığında (), nesnenin kabulü () ancak ve ancak algının kasti olarak karartılması, yani bir göz yumma ve değer kaybı indirimi () koşuluna bağlanmaktadır. Bu durum kökün Kur'an'daki kerhen ve ayıplayarak alma dinamiğini sembolize eder.