فظظ
ف - ظ - ظ
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 8 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Kaba
Notlarım
Sözlükler(8)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR248 harfباب الظاء والفاء
ف ظ يستعمل فقط
فظ:
رجلٌ فَظُّ: ذو فَظاظة، أي فيه غِلَظٌ في مَنطقِه وتَجَهُّمٌ والفَظَظُ خُشُونةٌ في الكلام.
والفَظُّ: ماءُ الكَرِش، والعَرَب إذا اضطَرّت شَقُّوا الكَرِش وشَرِبوا منها الماءَ، ويقال: افتظَّ ماءَها وافتَظّوا ماءَها.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR206 harfالفَظُّ: الرجلُ الغليظُ. وقد فَظِظْتَ يا رجل فَظَاظَةً. والفَظُّ أيضاً: ماءُ الكَرِشِ. ومنه قولهم: افْتَظَّ الرجل، وهو أن يسقي بعيره ثم يشدُّ فمه لئلا يجترَّ، فإذا أصابه عطش شقَّ بطنَه فعصر فَرْثَهُ فشرِبه.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR191 harfف ظ ظ
أنحى عليه بفظاظته وعنفه وما كنت فظّاً ولقد فظظت علينا وغلظت.
وعطشوا حتى شربوا الفظّ وهو ماء الكرش وافتظوا الكرش: أخذوا فظّها.
وقال: وتقول: قوم غلاظ فظاظ كأن أخلاقهم فظاظ.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.855 harfالفظُّ: الخَشِنُ الكلام، وقيل: الفظ الغليظ؛ قال الشاعر رؤبة: لما رأَينا منهمُ مُغتاظا،
تَعْرِف منه اللُّؤْمَ والفِظاظا
والفَظَظُ: خشونة في الكلام. ورجل فَظٌّ: ذو فَظاظةٍ جافٍ غليظٌ، في مَنطقِه غِلَظٌ وخشونةٌ. وإِنه لَفَظٌّ بَظٌّ: إِتباع؛ حكاه ثعلب ولم يشرح بَظّاً؛ قال ابن سيده: فوجهناه على الإِتباع، والجمع أَفظاظ؛ قال الراجز أَنشده ابن جني:
حتى تَرى الجَوَّاظَ من فِظاظِها
مُذْلَوْلِياً، بعد شَذا
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR85 harf* ف ظ ظ * * الفَظُّ * من الرجال الغليظ وقد * فَظَّ * يفظ بالفتح * فظاظةً * بفتح الفاء
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.383 harfالفظ من الرجال: الغليظ، كما في الصحاح، وفي بعض نسخه زيادة: الجافي، بعده. وفي العباب: هو الغليظ الجانب السيئ الخلق القاسي. وقال الحراني: الفظ: الخشن الكلام. وقال الليث: هو الذي في منطقه غلظ وتجهم. يقال: رجل فظ بين الفظاظة، بالفتح. والفظاظ، بالكسر، والفظظ، محركة. قال رؤبة - ويروى للعجاج-:
تعرف فيه اللؤم والفظاظا والفظظ: خشونة في الكلام، كالفظاظ، عن ابن عباد.
وقد فظظت، بالكسر،
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR616 harfفَظَّ
فَظَّ U ( n. ac. فَظّ 1 ),
a. Pressed, squeezed out ( water from a ruminant's stomach ).
b. A ( n. ac. فَظَظ 4 , فَظَاْظَة 22t ), Was rough, rude; was harsh, inhuman.
أَفْظَظَ
أَفْظَظَ IV ,
a. see I (a) .
b. Turned back.
اِفْتَظَظَ
اِفْتَظَظَ VIII ,
a. see I (a) .
فَظّ
فَظّ 1 ,
a. Rough, rude, coarse; churlish, uncivil, surly, blunt; harsh, cruel, inhuman.
b. ( pl. فِظَاْظ 23
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR8.713 harfفظظ
فَظَّ - يَفَظُّ - فَظّ
فَظَّ - يَفَظُّ + الكائن: يأتي بأفعال مقرفة وخشنة وكريهة وقاسية وقبيحة: منها مثلاً (شقَّ كرش بعير أَو عصره): يخشن الكلام والمعاملة، ويتعامل بعدم اللطف واللباقة والكياسة
فَظّ: أصلها " فَظِظ" على وزن " فـَعـِلٌ " اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " فَظَّ - يَفَظُّ ": كثير الفظ: كثير الأفعال الخشنة والكريهة
واللفظ ينتمي إلى
Sîgalar(1)
Mücavir kökler15 mücavir (24 toplam)
- شور
1 ortak ayet · Danışmak
- لين
1 ortak ayet · “Line” değişik renkte hurmalıkları olan ağaçlıklardır
- عزم
1 ortak ayet · Kesin karar
- فضض
1 ortak ayet · Fidde, (dat) Gümüş demektir
- غلظ
1 ortak ayet · Ğaliz (zı), Sert topraktır
- حول
1 ortak ayet · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
- عفو
1 ortak ayet · Affetti
- وكل
1 ortak ayet · Kuşların yumurta bıraktığı yerdir
- حبب
1 ortak ayet · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
- قلب
1 ortak ayet · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
- غفر
1 ortak ayet · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
- أمر
1 ortak ayet · Murar acı bir ağacın adıdır
Geçtiği ayetler(1)
فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ …
KabaAllah’ın rahmeti sayesinde sen onlara karşı yumuşak davrandın. Eğer kaba ve katı kalbli olsaydın şüphesiz çevrenden dağılır giderlerdi. Öyleyse onları bağışla ve yargılanmalarını dile. İşler hakkında onlarla müşavere et. Bir kerre de azmettin mi artık Allah’a tevekkül et. Muhakkak Allah, tevekkül edenleri sever.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فظظ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | غلظ, جفو, قسو |
| Zıt Kök | لين |
| Çekirdek Özet 1 | Çölde susuzluk anında devenin işkembesinden sıkılan acı, kaba, tiksindirici ve içimi son derece zor su |
| Çekirdek Özet 2 | Muhatabı iten, kırıcı, nobran, sert ve dışlayıcı konuşma veya mizaç hali |
| Çekirdek Özet 3 | Toplumsal kaynaşmayı ve tebliğ zeminini parçalayan, merhamet ve incelik karşıtı iletişim tutumu |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca alelade bir ahlaki kabalık olarak daraltıp peygamberî liderliğin kurucu unsuru olan kuşatıcı nezaket ve lütuf ilkesinden koparmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فظ | Basınç altında bir şeyi dışarı püskürtme, tiksinti verici yoğunluk ve sert kabalık | ظ | Çekirdekteki dışarı fışkırtma ve acılık etkisini mükerrer harfle süreklilik arz eden katı bir mizaca, kırıcı ve itici bir dile dönüştürür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | İletişimin çıkış noktası olan ağzı, sözü ve dışarıya yönelen açık ifadeyi temsil eder |
| ظ | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma (yoğunlaşmış sesle koruma ve baskı) | ط harfinin peltek ve koyu türevi olarak baskılama, sınır koyma ve kuşatıcı sertliği yansıtır; türetme imgedir |
| ظ | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma (yoğunlaşmış sesle koruma ve baskı) | İkinci katmanda baskının ve sertliğin pekişmesini, katı bir kabuk gibi muhatabın üzerine kapanmasını gösterir; türetme imgedir |
| فظظ | Ağızdan çıkan baskıcı ve katı püskürme | Sözün yumuşak bir akış yerine muhatabı yaralayan, itici, boğucu ve sert bir kabuk gibi dışlayan bir biçimde ağızdan fırlatılması hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çölde ölümcül susuzlukla karşılaşan bedevilerin devenin işkembesini yarıp sıkarak elde ettikleri, içimi son derece iğrenç, kokusu ağır, kaba ve bulanık sıvı (ماء الكرش) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ru‘be b. el-Accâc’a atfedilen beyitte kin, alçaklık ve katı kabalığın bir arada belirmesini anlatmak üzere geçer: تَعْرِف منه اللُّؤْمَ والفِظاظا / لما رأَينا منهمُ مُغتاظا |
| Erken Arapça kullanım | İbn Cinnî’nin naklettiği erken dönem recez beytinde kibirli ve iri yapılı kişinin kabalık karşısında boyun eğişi tasvir edilir: حتى تَرى الجَوَّاظَ من فِظاظِها / مُذْلَوْلِياً، بعد شَذا أَفظاظِها |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça فظظ kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle çöl hayatının getirdiği bedensel deneyimler üzerinden şekillenmiş ve Arapçada son derece somut bir fiziksel nesneden (işkembe suyu) soyut ahlaki tutuma sıçramış özgün bir semantik gelişime sahiptir. İbrani ve Süryani kollarında doğrudan bu fonetik dizilişle eşleşen yaygın bir kök bulunmamakla birlikte, kökün ilk iki sesi olan f-z/f-t eksenindeki patlamalı ve sürtünmeli ünsüz birlikteliği, Sami dillerinde genellikle püskürme, tükürme, fazlalığı dışarı atma ve iğrenme bildiren onomatopoetik çekirdeklerle akrabadır. Arapça bu kökü, işkembeden çıkarılan o iğrenç ve kaba suyun içen kişiye verdiği rahatsızlık üzerinden alıp, muhatabına aynı türden tiksinti ve kaçma hissi veren kaba, nobran ve kırıcı kişilere ad olarak vermiştir. Dolayısıyla kök, dil ailesi içinde Arapça bağlamında yüksek oranda özelleşmiş ve ses taklidi kökenli bir somut durumdan ahlaki terime dönüşmüştür.
Güven Güçlü
Kaynak Lisān al-ʿArab, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İşkembeden kaba ve acı suyu sıkıp çıkarmak | Somut maddeden (işkembe suyu) sözlü ve davranışsal nobranlığa doğru semantik genişleme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Püskürme ve tiksinti bildiren ses taklidi çekirdekler | Doğrudan ortak leksikal biçim sınırlı olup ses yapısı bakımından dışarı atma ve iticilik kökleriyle örtüşür | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ve spekülatif olmayan bir eşdeğer tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فظظ | Anlamlı | Kabalık, kırıcı söz, işkembe suyu | Söz ve tavırda sertlik, insanları etrafından kaçıran kaba mizaç | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ظفظ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| ظظف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فظظ | Merkez | Dışlayıcı kabalık | Özellikle dilde, üslupta ve dışa vuran tavırda muhatabı tiksindirip kaçıran nobranlık | İletişim zeminini doğrudan tahrip eden kaba ve kırıcı üslup |
| غلظ | Komşu | Katılık ve kalınlık | Maddi veya manevi dokunun geçirimsiz, esneklikten yoksun ve kalın olması | فظظ dış tavır ve üslup iken غلظ kalbin ve yapının katılığıdır |
| جفو | Komşu | Uzaklaşma ve kabalık | Sıcaklıktan ve ilgiden yoksun, yabani ve mesafeli durma | İlgisizlik ve hoyratlıktan kaynaklanan soğuk kabalık |
| قسو | Komşu | Taşlaşma ve merhametsizlik | Etki kabul etmeyen, duygulanmayan ve yumuşamayan içsel sertlik | Kalbin duygusal iletimi tamamen yitirmesi |
| لين | Zıt | Yumuşaklık ve esneklik | Muhatabı saran, kırmayan, geçişken ve uyumlu tutum | فظظ kökünün tam karşıtı olarak cezbedici ve toparlayıcı nezaket |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فظظ | Kaba, nobran, kırıcı üsluplu | Çekirdeğindeki itici işkembe suyu benzetmesiyle muhatabı kaçıran söz ve tavır sertliğini bütünüyle karşılar | Kesin |
| Latince | Asper, truculentus | Sert, pürüzlü, vahşi mizaçlı | İnsanı rahatsız eden pürüzlü ve yırtıcı tavrı verir ancak işkembe suyundaki tiksindiricilik boyutunu taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Harsh, abrasive, churlish | Kırıcı, aşındırıcı, nobran | Abrasive kelimesi temas ettiği yeri hırpalayan yönü karşılar fakat kaçırıcı tiksinti unsurunu tam yansıtmaz | Güçlü |
| Almanca | Schroff, rüde | Dik, kırıcı, nobran | İlişkilerdeki ani ve kaba sertliği iyi verir, bedensel acılık metaforundan uzaktır | Güçlü |
| Fransızca | Cassant, bourru | Kırıcı, ters, huysuz | Muhatabı tersleyen ve birliği bozan tavrı aktarır | Güçlü |
Kaynak Charlton T. Lewis (Latin Dictionary), Oxford English Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَظًّا | Kırıcı, kaba, nobran ve itici üslup sahibi | Uhud Savaşı sonrasında liderlik, af ve istişare bağlamında nebevi ahlakın zıddı olarak Āl-i İmrân 3:159 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlik sıfatları (ismet ve tebliğ kabiliyeti) | Peygamberlerin nefret uyandırıcı fiziksel veya ahlaki kusurlardan arınmış olması gerekliliği | Peygamberin ümmeti etrafında toplaması için fıtraten bu kabalıktan uzak yaratıldığı |
| Fıkıh | İdare hukuku ve emir bi'l-ma'ruf | Yöneticinin halka, muhtesibin muhatabına karşı uygulayacağı muamelenin meşru sınırları | Kabalık ve sertliğin tebliğ ve kamu düzenini ifsat edici bir usul hatası sayılması |
| Tefsir | Āl-i İmrân 3:159 tefsirleri | Uhud hezimeti akabinde müminlerin kusurlarına karşı gösterilen nebevi hilm ve af | فظظ sıfatının kalbin katılığını temsil eden غلظ ile birlikte cemaati dağıtıcı temel afet olarak tanımlanması |
| Hadis | Ahlak ve muamelat rivayetleri | Sert ve nobran kişilerin cennetten uzaklığı ve hayırsızlığı nitelemeleri | İnsanları yüz yüze ilişkilerde azarlayan ve hırpalayan karakter tipi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Davet ve tebliğ ahlakı | İtici üslup ve nefret uyandırma | Birliği parçalayıcı afet | Hakikati temsil eden kişinin kaba bir dil kullanması hakikatin reddine sebep olur | Kesin |
| İlmi | Talim ve terbiye metodolojisi | Eğitici nobranlığı ve pedagojik sertlik | Öğrenciyi ilimden soğutma | Öğreticinin azarlayıcı tavrı zihinsel açılımı ve soru sorma cesaretini yok eder | Güçlü |
| Siyasi | Liderlik ve yönetilenlerle bağ | Despotik ve nobran idare tarzı | Meşruiyet ve sadakati çökertme | Danışma ve merhametten yoksun yönetim tabanın dağılmasına yol açar | Kesin |
| İktisadi | Ticari muamele ve pazar ahlakı | Kırıcı ve hoyrat esnaflık | Müşteriyi ve ticari güveni kaçırma | Pazar içi ilişkilerde kabalık ekonomik ağları ve güvene dayalı sözleşmeleri daraltır | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yüksek yüzey gerilimi ve itici potansiyel (repulsive potential) | Parçacıkların birbirine yaklaşmasını engelleyen ve temas anında dağılmaya yol açan itme kuvveti | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Dağıtıcı iletişim ve toksik liderlik (toxic leadership) | Grup dinamiğini bir arada tutan empati ve nezaketi yok ederek kurumsal çözülmeye sebep olan nobran yönetim | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca bireysel bir görgü kuralı veya basit bir asabiyet meselesi derekesine indirmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir topluluğu bir arada tutan, kriz anlarında (örneğin Uhud yenilgisi sonrası) dağılmayı önleyen kurucu siyasi ve ahlaki liderlik ilkesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yöneticilerin veya davetçilerin dindeki sertlik ve kabalıklarını meşru görmeleri; usuldeki nobranlığın esastaki hakikati bütünüyle dağıtacağını fark edememeleri |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın tebliğ metodolojisinde dilin ve tavrın en az aktarılan mesaj kadar hayati olduğunu, yanlış bir üslubun en doğru davayı bile bozguna uğratacağını tek bir kelimeyle çarpıcı biçimde ortaya koyduğu için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamber ahlakını, toplumsal kriz yönetimini, istişareyi ve af müessesesini düzenleyen ayetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Haklı olanın kaba ve kırıcı davranmaya hakkı olduğu zannını yıkar; hakikatin ancak lütuf ve yumuşaklıkla ayakta tutulabileceğini gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamÇölde çaresiz kalındığında devenin işkembesinden sıkılan acı, kaba, kokulu ve içimi tiksinti veren su.
- Soyut anlamMuhatabını inciten, yanından kaçıran, ilişkilerdeki bağı koparan kaba, hoyrat ve kırıcı dil veya mizaç.
- Sistematik karşılıkSosyal çekim ve istişare zeminini dağıtan, birliği parçalayan negatif etkileşim parametresi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , kaba ve kırıcı tutumun () ürettiği itici kuvveti temsil eder. ve iletişim halindeki öznelerin ahlaki yüklerini, aralarındaki mesafeyi, etkileşim katsayısını simgeler. İtici kuvvetin aşırı derecede büyümesi durumunda (), cemaat veya topluluğun yoğunluğu sıfıra yaklaşır; yani ayette belirtildiği üzere topluluk etraftan bütünüyle dağılır (لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ).