قضض

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ق-ض-ض1 sîga, 15 mücavir kök, 1 ayet, 1 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.أخذطعمقريقومقضضجدرروديَنْقَضَّضيفأهلطلققولأجرشيأ

KökSîga 1Ayet 1Sure 1Mücavir 15

▶ Ağı aç (3B)

قضض

ق - ض - ض

KÖK
  • 1 geçiş
  • 1 ayet
  • 1 sîga
  • 8 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: Yıkılır

Notlarım

Sözlükler(8)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.177 harf
باب القاف مع الضاد ق ض، ض ق مستعملان قض: تقول: قَضَضنْا عليهم الخيل فانقَضَّتْ أي أرسلنا، قال: قَضُّوا غِضباً عليكَ الخَيْلَ من كَثَب وانقَضَّ الحائِطُ أي وقع. وانقَضَّ الطائِرُ: هوى في طيرانه ليسقط على شيء. والقَضُّ: التراب يعلو الفراش، تقول أَقَضَّ علي المضجع، واستَقَضَّه فلان قال أبو ذؤيب: أمْ مَا لجَنْبِكَ لا يُلائِمُ مَضْجَعـاً إِلاّ أَقَضَّ عَليكَ ذَاكَ الْمَضْجَعُ وأَقَضَّ الرجل أي
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR705 harf
انْقَضَّ الحائطُ، أي سقط. وانْقَضَّ الطائر: هوى في طَيرانه، ومنه انْقِضاضُ الكواكب. وقَضَضْنا عليهم الخيل، فانْقَضَّتْ عليهم. والقَضَضُ: الحصى الصغارُ. يقال منه: قَضَّ الطعامُ يَقَضُّ بالفتح، فهو طعامٌ قَضِضٌ. وقد قَضِضْتُ منه أيضاً: إذا أكلته ووقع بين أضراسك حصًى. والقِضَّةُ بالكسر: عُذْرَةُ الجارية. والقِضَّةُ أيضاً: أرضٌ ذات حصًى. وأقَضَّ الرجلُ مضجعَه، وأقَضَّ عليه المضجعُ أي تَتَرَّبَ
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR674 harf
ق ض ض قضّ الحجر‏:‏ كسره بالمقضّ وهو ما يقضّ به‏.‏ ووقعنا في قضّة وفي قضض‏:‏ في حصى صغار مكسّرة‏.‏ وفي فراشه قضضٌ‏.‏ وقضّ الطعام يقضّ قضضاً‏.‏ وأقضّ عليه المضجع وأقضّه عليه الهمّ‏.‏ واستقضّه صاحبه‏.‏ ودرع قضّاء‏:‏ خشنة المسّ لمّا تنسحق‏.‏ وقضّ الحائط‏:‏ هدمه هدماً عنيفاً فانقضّ‏.‏ وقضّ اللؤلؤة‏:‏ ثبها‏.‏ والأسد يقضقض فريسته‏:‏ يكسر أعضاءه وعظامه‏.‏ قال رؤبة‏:‏ ومن المجاز‏:‏ ‏"‏ جاء
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR10.911 harf
قَضَّ عليهم الخيلَ يَقُضُّها قَضّاً: أَرْسَلها. وانْقَضَّتْ عليهم الخيلُ: انْتَشَرَتْ، وقَضَضْناها عليهم فانْقَضَّتْ عليهم؛ وأَنشد:قَضُّوا غِضاباً عليكَ الخيلَ من كَثَب وانْقَضَّ الطائرُ وتَقَضَّضَ وتَقَضَّى على التحويل: اخْتاتَ وهَوَى في طَيَرانه يريد الوقوع، وقيل: هو إِذا هوَى من طيرانه ليَسْقُط على شيء. ويقال: انْقَضَّ البازي على الصيْدِ وتَقَضَّضَ إِذا أَسْرَعَ في طيرانه مُنْكَدِراً على
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR190 harf
* ق ض ض * * انْقَضَّ * الحائط سقط وانقض الطائر هوى في طيرانه ومنه * انْقِضاضُ * الكواكب و * أَقَضَّ * عليه المضجع تترب وخشن وأقض الله عليه المضجع يتعدى ويلزم و * اسْتَقَضَّ * مضجعه وحده خشنا
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR11.381 harf
قض اللؤلؤة يقضها قضا: ثقبها، نقله الجوهري. وفي اللسان: ومنه قضة العذراء إذا فرغ منها، كما سيأتي. وقض الشيء يقضه قضا: دقه، وكذلك قضقضه، والشيء المدقوق: قضض. وقض الوتد يقضه قضا: قلعه، كما في العباب، وبين دقه وقلعه حسن التقابل. وقض النسع، وكذلك الوتر، يقض قضيضا: سمع له صوت عند الإنباض، كأنه القطع، وصوته القضيض، كما في اللسان والعباب والتكملة، وهو من حد ضرب. وقال الزجاج: قض الرجل السويق يقضه
Maddenin bağlantısı

قض اللؤلؤة يقضها قضا: ثقبها، نقله الجوهري. وفي اللسان: ومنه قضة العذراء إذا فرغ منها، كما سيأتي. وقض الشيء يقضه قضا: دقه، وكذلك قضقضه، والشيء المدقوق: قضض.

وقض الوتد يقضه قضا: قلعه، كما في العباب، وبين دقه وقلعه حسن التقابل. وقض النسع، وكذلك الوتر، يقض قضيضا: سمع له صوت عند الإنباض، كأنه القطع، وصوته القضيض، كما في اللسان والعباب والتكملة، وهو من حد ضرب. وقال الزجاج: قض الرجل السويق يقضه قضا، إذا ألقى فيه شيئا يابسا، كقند أو سكر، كأقضه إقضاضا، نقله الصاغاني. وقض الطعام يقض، بالفتح، قضضا، وهو طعام قضض، محركة، وضبطه الجوهري ككتف، وسيأتي للمصنف في المكان ضبطه ككتف فيما بعد، وهما واحد، إذا كان فيه حصى أو تراب فوقع بين أضراس الآكل، وقد قضضت أيضا منه، أي بالكسر، وإنما قلنا أيضا كما هو نص الصحاح، إشارة إلى أن قض الطعام يقض من حد علم، وقد استعمل لازما ومتعديا إذا أكلته ووقع بين أضراسك حصى. هذا نص الجوهري، وزاد غيره: أو تراب. وقال ابن الأعرابي: قض اللحم إذا كان فيه قضض، يقع في أضراس آكله شبه الحصى الصغار. ويقال: اتق القضة والقضض في طعامك، يريد الحصى والتراب، وقد قضضت الطعام قضضا: إذا أكلت منه فوقع بين أضراسك حصى. وقض المكان يقض، بالفتح، قضضا، محركة فهو قض وقضض ككتف: صار فيه القضض، وهو التراب يعلو الفراش كأقض واستقض، أي وجده قضا، أو أقض عليه، وقضت البضعة بالتراب: أصابها منه شيء كأقض، والصواب كأقضت. وقال أعرابي يصف خصبا ملأ الأرض عشبا: فالأرض اليوم لو تقذف بها بضعة لم تقض بترب. أي لم تقع إلا على عشب. وكل ما ناله تراب من طعام أو ثوب أو غيرهما: قض. وقال أبو حنيفة: قيل لأعرابي: كيف رأيت المطر? قال: لو ألقيت بضعة ما قضت. أي لم تترب، يعني من كثرة العشب. والقضة، بالكسر: عذرة الجارية، كما في الصحاح. يقال أخذ قضتها، أي عذرتها، عن اللحياني. والقضة: أرض ذات حصى، كما في الصحاح، وهكذا وجد بخط أبي سهل. وفي بعض نسخه: روض ذات حصى، والأول الصواب، وأنشد للرجز يصف دلوا: قد وقعت في قضة من شرج ثم استقلت مثل شدق العلـج قال الصاغاني: هو قول ابن دريد. وقال غيره: هي بفتح القاف، وأراد بالعلج الحمار الوحشي. أو القضة: أرض منخفضة ترابها رمل وإلى جانبها متن مرتفع. وهذا قول الليث: قال: والجمع القضض. وقال أبو عمرو: القضة: الجنس، وأنشد: معروفة قضتها زعر الهام كالخيل لما جردت للسوام

والقضة: الحصى الصغار. نقله الجوهري. ويفتح في الكل. وقضة: ع معروف كانت فيه وقعة بين بكر وتغلب تسمى يوم قضة، قاله ابن دريد، وشدد الضاد فيها وذكرها في المضاعف، وقد تسكن ضاده الأولى، وقد تخفف، كما هو في المعجم واقتصر عليه وقال: هو ثنية بعارض، جبل باليمامة من قبل مهب الشمال، بينهما ثلاثة أيام. والقضة: اسم من اقتضاض الجارية، وهو افتراعها. والقضة، بالفتح، ما تفتت من الحصى، وهو بعينه قول الجوهري السابق: الحصى الصغار، وأغنى عنه قوله أولا: ويفتح في الكل: كالقضض، أي محركة. وقد ذكره الجوهري أيضا، وقال: هو الحصى الصغار، قال: ومنه: قض الطعام. وقال غيره: القضض: ما تكسر من الحصى ودق. ويقال: إن القضض جمع قضة، بالفتح. والقضة: بقية الشيء. والقضة الكبة الصغيرة من الغزل والقضة: الهضبة الصغيرة وقيل هي الحرارة المجتمعة المتشققة. والقضة، بالضم: العيب، يقال: ليس في نسبه قضة، أي عيب. ويخفف. ويقال أيضا: قضأة، بالهمز، وقد تقدم في موضعه. واقتضها، أي الجارية: افترعها، كافتضها، نقله الجوهري بالقاف، والفاء لغة فيه. وانقض الجدار انقضاضا: تصدع ولم يقع بعد، أي لم يسقط، كانقاض انقضاضا. فإذا سقط قيل: تقيض تقيضا. هذا قول أبي زيد. وقال الجوهري ومن تبعه: انقض الحائط، إذا سقط، وبه فسر قوله تعالى جدارا يريد أن ينقض هكذا عده أبو عبيد ثنائيا، وجعله أبو علي ثلاثيا من نقض فهو عنده افعل. وفي التهذيب: يريد أن ينقض، أي ينكسر. وقرأ أبو شيخ البناني وخليد العصري في إحدى الروايتين عنهما: يريد أن ينقاض ، بتشديد الضاد. وانقضت الخيل عليهم، إذا انتشرت، وقيل: اندفعت، وهو مجاز على التشبيه بانقضاض الطير، ويقال: انقض الطائر، إذا هوى في طيرانه، كما في الصحاح، وقوله ليقع، أي يريد الوقوع. ويقال: هو إذا هوى من طيرانه ليسقط على شيء. يقال: انقض البازي على الصيد، إذا أسرع في طيرانه منكدرا على الصيد، كتقضض، على الأصل يقال: انقض البازي وتقضض. وربما قالوا تقضى البازي يتقضى، على التحويل، وكان في الأصل تقضض، فلما اجتمعت ثلاث ضادات قلبت إحداهن ياء، كما قالوا: تمطى، وأصله تمطط، أي تمدد، وكذلك تظنى من الظن، وفي التنزيل العزيز: وقد خاب من دساها وقول الجوهري: ولم يستعملوا منه تفعل إلا مبدلا، إشارة إلى أن المبدل في استعمالهم هو الأفصح، فلا مخالفة في كلام المصنف لقول الجوهري، كما توهمه شيخنا، فتأمل. ومن المبدل المشهور قول العجاج يمدح عمر بن عبيد الله بن معمر: إذا الكرام ابتدروا الباع بدر تقضى البازي إذا البازي كسر والقضض، محركة: التراب يعلو الفراش، ومنه قض المكان وأقض. وأقض فلان، إذا تتبع مداق الأمور الدنيئة وأسف إلى خساسها، ولو قال: تتبع دقاق المطامع، كما هو نص الصاغاني وابن القطاع والجوهري، لكان أخصر. قال رؤبة: ما كنت عن تكرم الأعراض والخلق العف عن الإقضاض ويروى الأقضاض، بالفتح. وأقض عليه المضجع: خشن وتترب. قال أبو ذؤيب الهذلي: أم ما لجنبك لا يلائم مضجعـا إلا أقض عليك ذاك المضجع

وقرأت في شرح الديوان: أقض، أي صار على مضجعه قضض، وهو الحصى الصغار. يقول: كأن تحت جنبه قضضا لا يقدر على النوم لمكانه. وأقضه الله، أي المضجع: جعله كذلك، لازم متعد. وأقض الشيء: تركه قضضا، أي حصى صغارا. ومنه حديث ابن الزبير وهدم الكعبة: كان في المسجد حفر منكرة وجراثيم وتعاد، فأهاب بالناس إلى بطحه، فلما أبرز عن ربضه دعا بكبره فنظروا إليه، وأخذ ابن مطيع العتلة فعتل ناحية من الربض فأقضه . ويقال: جاءوا قضهم، بفتح الضاد وبضمها وفتح القاف وكسرها، بقضيضهم. الكسر عن أبي عمرو، كما في العباب، أي بأجمعهم، كما في الصحاح وأنشد سيبويه للشماخ: أتتني سليم قضها بقضيضها تمسح حولي بالبقيع سبالها وهو مجاز كما في الأساس. وكذلك: جاءوا قضضهم وقضيضهم، أي جميعهم. وقيل: جاءوا مجتمعين، وقيل: جاءوا بجمعهم لم يدعوا وراءهم شيئا ولا أحدا، وهو اسم منصوب موضوع موضع المصدر كأنه قال: جاءوا انقضاضا. قال سيبويه: كأنه يقول انقض آخرهم على أولهم، وهو من المصادر الموضوعة موضع الأحوال. ومن العرب من يعربه ويجريه على ما قبله. وفي الصحاح: ويجريه مجرى كلهم. وجاء القوم بقضهم وقضيضهم، عن ثعلب وأبي عبيد. وحكى أبو عبيد في الحديث: يؤتى بقضها وقضها وقضيضها . وحكى كراع: أتوني قضهم بقضيضهم، أي بالرفع، ورأيت قضهم بقضيضهم، ومررت بهم قضهم بقضيضهم، وقال الأصمعي في قوله: جاءت فزارة قضها بقضيضها لم أسمعهم ينشدون قضها إلا بالرفع. وقال ابن بري: شاهد قوله جاءوا قضهم بقضيضهم، أي بأجمعهم، قول أوس بن حجر: وجاءت جحاش قضها بقضيضها بأكثر ما كانوا عديدا وأوكعـوا أوكعوا، أي سمنوا إبلهم وقووها ليغيروا علينا. أو القض هنا الحصى الصغار، والقضيض: الحصى الكبار، وهو قول ابن الأعرابي، وهكذا وجد في النسخ، وهو غلط. والصواب في قوله كما نقله صاحب اللسان وابن الأثير والصاغاني: القض: الحصى الكبار، والقضيض: الحصى الصغار. ويدل لذلك تفسيره فيما بعد أي جاءوا بالكبير والصغير. قال ابن الأثير: وهذا ألخص ما قيل فيه. أو القض بمعنى القاض، كزور وصوم، في زائر وصائم. والقضيض بمعنى المقضوض، لأن الأول لتقدمه وحمله الآخر على اللحاق به، كأنه يقضه على نفسه، فحقيقته جاءوا بمستلحقهم ولاحقهم، أي بأولهم وآخرهم، نقله ابن الأثير أيضا، وجعله ملخص القول فيه. والقضاض، بالكسر: سخر يركب بعضه بعضا، كالرضام، الواحدة قضة، بالفتح. والقضقاض: أشنان الشام. وقال ابن عباد: هو الأخضر منه السبط، ويروى بالصاد المهملة أيضا، أو شجر من الحمض. قال أبو حنيفة: هو دقيق ضعيف أصفر اللون. وقد تقدم في الصاد أيضا. والقضقاض: الأسد، يقال: أشد قضقاض: يقضقض فريسته، كما في الصحاح، وأنشد قول الراجز، هو رؤبة: كم جاوزت من حية نضناض وأسد في غيله قضـقـاض

ويضم. قال ابن دريد: وليس فعلال سواه، ونص الجمهرة: لم يجئ في المضاعف فعلال بضم الفاء إلا قضقاض، قال: وربما وصف به الأسد والحية، أو الشيء الذي يستخبث. وبهذا سقط قول شيخنا: هذا قصور ظاهر من المصنف، بل ورد منه قلقاس وقسطاس وخزعال المجمع عليه، وكلامهم كالصريح بل صريح أنه لا فعلال غير خزعال، وقد ذكر غير هذه في المزهر، وزدت عليه في المسفر، انتهى. ووجه السقوط هو أن المراد من قوله وليس فعلال سواه، أي في المضاعف كما هو نص ابن دريد وما أورده من الكلمات مع مناقشة في بعضها فإنها غير واردة عليه، فتأمل،كالقضاقض، بالضم نقله الجوهري أيضا. يقال: أسد قضاقض: يحطم فريسته، قال الراجز: قضاقض عند السرى مصدر وقول ابن دريد السابق: وربما وصف به الأسد والحية إلخ، قلت: قد تقدم في الصاد المهملة عن الجوهري: حية قصقاص، نعت لها في خبثها، ومثله في كتاب العين، ولعلهما لغتان. وقد قدمنا هناك عن كتاب العين نقلا في حدود أبنية المضاعف ينبغي أن تطلع عليه وتتأمل فيه مع كلام ابن دريد هنا. والقضقاض: ما استوى من الأرض، وبه فسر قول أبي النجم: بل منهل ناء من الغياض ومن أذاة البق والإنقاض هابي العشي مشرف القضقاض يقول: يستبين القضقاض في رأي العين مشرفا لبعده. قوله: ويكسر، خطأ، وكأنه أخذه من قول الصاغاني: ويروى القضاض، فظنه القضقاض، وإنما هو القضاض، بالكسر، جمع قضة، بالفتح. والتقضقض: التفرق، وهو من معنى القض لا من لفظه. ومنه حديث صفية بنت عبد المطلب في غزوة أحد: فأطل علينا يهودي فقمت إليه فضربت رأسه بالسيف ثم رميت به عليهم فتقضقضوا أي تفرقوا. والقضاء: الدرع المسمورة، من قض الجوهرة، إذا ثقبها، قاله ابن السكيت. وأنشد: كأن حصانا قضها القين حـرة لدى حيث يلقى بالفناء حصيرها شبهها على حصيرها وهو بساطها بدرة في صدف، قضها أي قض القين عنها صدفها فاستخرجها، كما في اللسان والعباب. وقال في التكملة، وقد تفرد به ابن السكيت. والذي قاله الجوهري: درع قضاء، أي خشنة المس، لم تنسحق بعد، وقوله: خشنة المس، أي من حدتها، فهو مشتق من قض الطعام والمكان، ووزنه على هذين القولين فعلاء. وقال الزمخشري في الأساس بنحو ما قاله الجوهري. ويقرب منه أيضا قول شمر: القضاء من الدروع: الحديثة العهد بالجدة، الخشنة المس، من قولك: أقض عليه الفراش. وأنشد ابن السكيت قول النابغة: ونسج سليم كل قضاء ذائل قال: أي كل درع حديثة العمل. قال: ويقال: القضاء: الصلبة التي املاس في مجستها قضة. وخالفهم أبو عمرو فقال: القضاء هي التي فرغ من عملها وأحكم، وقد قضيتها، أي أحكمتها، وأنشد بيت الهذلي: وتعاورا مسرودتين قضاهما داوود أو صنع السوابغ تبع

قال ابن سيده: وهذا خطأ في التصريف لأنه لو كان كذلك لقال قضياء. وقال الأزهري: جعل أبو عمرو القضاء فعالا من قضى، أي حكم وفرغ. قال: والقضاء فعلاء غير منصرف. قلت: وسيأتي الكلام عليه في المعتل إن شاء الله تعالى. وقال أبو بكر: القضاء من الإبل: ما بين الثلاثين إلى الأربعين، كما في العباب، والتكملة، واللسان، وقال ابن بري: القضاء بهذا المعنى ليس من هذا الباب لأنها من قضى يقضي، أي تقضى بها الحقوق. والقضاء من الناس: الجلة وإن كان لا حسب لهم بعد أن يكونوا جلة في الأبدان والأسنان. وقال ابن بري: الجلة في أسنانهم. وقال أبو زيد: قض بالكسر مخففة: حكاية صوت الركبة إذا صاتت. يقال: قالت ركبته قض، وأنشد: وقول ركبتها قض حين تثنيها واستقض مضجعه، أي وجده خشنا، نقله الجوهري. ومما يستدرك عليه: قض عليهم الخيل يقضها قضا: أرسلها أو دفعها. قال: قضوا غضابا عليك الخيل من كثب وانقض النجم: هوى، وهو مجاز. ومنه قولهم: أتينا عند قضة النجم، أي عند نوئه. ومطرنا بقضة الأسد. قال ذو الرمة: جدا قضة الآساد وارتجزت له بنوء السماكين الغيوث الروائح وقض الجدار: هدمه بالعنف. وقض الشيء يقضه قضا: كسره. واقتض الإدواة: فتح رأسها. وقد جاء في حديث هوازن. ويروى بالفاء وقد تقدم. وطعام قض: فيه حصى وتراب، وقد أقض. وأرض قضة: كثيرة الحجارة والتراب. ولحم قض: وقع في حصى، أو تراب فوجد ذلك في طعمه. وقض عليه المضجع: نبا، مثل أقض المذكور في المتن. ويقال: قض وأقض: لم ينم، أو لم يطمئن به النوم. وقال أبو الهيثم: القضيض جمع مثل كلب وكليب، والقض: الأتباع ومن يتصل بك. ومنه قول أبي الدحداح: وارتحلي بالقض والأولاد والقضيض: صغار العظام، تشبيها بصغار الحصى، نقله القتيبي. وانقض انقضاضا: تقطع، وأوصاله: تفرقت. وقال شمر: القضانة: الجبل يكون أطباقا، وأنشد: كأنما قرع ألحيها إذا وجفـت قرع المعاول في قضانة قلع قال: القلع: المشرف منه كالقلعة. قال الأزهري: كأنه من قضضت الشيء، أي دققته وهو فعلانة منه. وفي نوادر الأعراب: القضة: الوسم، وبه فسر قول الراجز: معروفة قضتها زعر الهام وقد تقدم للمصنف أنه بمعنى الجنس، وهو قول أبي عمرو. والقضقضة: كسر العظام والأعضاء. وقضقض الشيء فتقضقض: كسره فتكسر. ومنه الحديث: فيقضقضها أي يكسرها. وقال شمر: يقال: قضقضت جنبه من صلبه، أي قطعته. وقضض: إذا أكثر سكر سويقه، عن ابن الأعرابي. والمقض، بالكسر: ما تقض به الحجارة، أي تكسر. وأقضه عليه الهم، واستقضه صاحبه. ويقال: ذهب بقضتها، وكان ذلك عند قضتها ليلة عرسها، وهو مجاز.

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.824 harf
قَضَّ قَضَّ U ( n. ac. قَضّ 1 ), a. Pierced, perforated. b. Broke, pounded, ground, brayed. c. Threw, pulled down, demolished. d. [ acc. & 'Ala ], Sent out against ( the enemy: horsemen ). e. Strewed, sprinkled sugar upon ( food ). f. Pulled out ( peg ). g. A ( n. ac. قَضَض 4 ), Was gritty; was dusty. h. I ( n. ac. قَضِيْض 25 ), Cracked. i. see IV (c) . أَقْضَضَ أَقْضَضَ IV ,
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok32.604 harf
قضض قَضَّ - يَقُضُّ - انقَضَّ- يَنْقَضُّ قَضَّ - يَقٌُضُّ + كائن + شيئاً: يُسقطه ويهوي به من علو فيجعله يتحطم ويتكسر ويصدر صوت تكسر وتحطم انقَضَّ- يَنْقَضُّ: على وزن " انفعل من " قَضَّ - يَقُضُّ ": فعل " قَضَّ - يَقُضُّ " عندما يقع بشكل ذاتي: يسقط الشيء من علو بفعل ذاتي، فيتحطم ويتكسر ويصدر صوت تحطم وتكسر واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "
Tamamını oku

Sîgalar(1)

Mücavir kökler15 mücavir (21 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. جدر

    1 ortak ayet · Cidar duvar demektir

  2. ضيف

    1 ortak ayet · Bir topluluğa sığınan kişidir

  3. أبي

    1 ortak ayet · İbiye sütten kesilen kadın manasındadır

  4. طلق

    1 ortak ayet · “Dalk” sansar demektir

  5. طعم

    1 ortak ayet · Yiyecek demektir

  6. قري

    1 ortak ayet · Kasaba

  7. أجر

    1 ortak ayet · (EaCR) “Acur” tuğla demektir

  8. وجد

    1 ortak ayet · Su birikintisidir

  9. أهل

    1 ortak ayet · Hilal yeni ay demektir

  10. رود

    1 ortak ayet · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur

  11. أخذ

    1 ortak ayet · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…

  12. شيأ

    1 ortak ayet · Şey

Geçtiği ayetler(1)

  1. … فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ قَالَ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا

    YıkılırYine gittiler ve nihayet vardıkları kasaba halkından yiyecek istediler. Kasaba halkı bu ikisini misafir etmek istemedi. İkisi şehrin içinde yıkılmaya yüz tutan bir duvar gördüler. O, bunu doğrultuverdi. Musa: Dileseydin; buna karşı bir ücret alabilirdin, dedi.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökقضض
YapıÜçlü (sülâsî mücerred)
Özel DurumMükerrer (muzaaf)
Bağlamsal Yakın Köklerهدم, خرر, سقط
Zıt Kökقوم
Çekirdek Özet 1Sert bir nesneyi kırmak, ufalamak, taş ve çakıl döküntüsü haline getirmek
Çekirdek Özet 2Bir yapının veya kütlenin iç bütünlüğünü yitirerek aniden çöküşe ve düşüşe yönelmesi
Çekirdek Özet 3Fiziksel veya toplumsal bir dengenin kırılma eşiğini aşarak yerçekimi ve çöküntü sürecine teslim olması
Kritik Hata RiskiAyetteki «yıkılmak üzere olma» halini sıradan bir eğrilik sanıp yapının iç gerilim ve ani çöküş dinamiğini gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
قضKesmek, ayırmak, kesin ve sert bir etkiyle bütünlüğü bozmak; nitekim قضب kökünde dalı sertçe kesip koparma, قضي kökünde ise kesin hüküm verip işi bitirme anlamları bu ortak kesme ve sonuca bağlama zemininde buluşur.ضİkinci ض harfinin katlanmasıyla kök muzaaf kalıba geçmiş; kesme ve ayrılma eylemi bir darbede bitmeyip nesnenin ufalanarak, dağılarak, gürültülü ve şiddetli bir çöküşle parçalanmasına dönüşmüştür.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
قUfuktaki güneş, sınır veya iğne deliğiSıkışma, toplanma, bir gerilimin dar bir hatta yoğunlaşması ve odak noktası oluşturması.
ضYan taraf, göğüs kafesi veya baskı altında çatlama (ikiz harf ص kökenli türetme)Ağır bir yük altında yana doğru yatma, sıkışan yüzeyin baskıya dayanamayıp yarılarak dışa açılması.
ضYan taraf, göğüs kafesi veya baskı altında çatlama (ikiz harf ص kökenli türetme)Çatlamanın ve baskının yinelenmesi, taşıyıcı omurganın kırılarak parçaların etrafa dökülmesi.
قضضSıkışan gerilimin kırılma eşiğini aşarak taşıyıcı yüzeyi çatlatması ve kütleyi aşağı doğru parçalayarak dökmesiOdaklanan ağırlık ve baskının dikey ekseni kırması; nesnenin direncini yitirerek hızla çatlayıp yere doğru çöküş hareketi.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamTaşın çekiç veya aletle vurularak küçük parçalara kırılması, ufalanması; kırılan taş döküntüsü, çakıl ve yatağa batan toz parçacıkları.
Cahiliye şiiri kullanımıEbû Züeyb el-Hüzelî bir beytinde uykusuzluğunu ve huzursuzluğunu anlatırken yatağın batmasını ve rahatsız ediciliğini bu kökten türeyen fiille tasvir eder: أَمْ مَا لِجَنْبِكَ لَا يُلائِمُ مَضْجَعاً / إِلَّا أَقَضَّ عَلَيْكَ ذَاكَ الْمَضْجَعُ
Erken Arapça kullanımYırtıcı kuşun avına hızla ve süzülerek dikine dalış yapması (انقض الطائر) ile süvarilerin düşman üzerine birdenbire ve dağıtıcı bir güçle saldırması (انقضت الخيل) durumlarında kullanılmıştır.

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Arapça قضض kökü, Sami dil ailesinde sert nesneleri kırma, ezme, parçalayarak dağıtma ve çatlatma anlamlarını taşıyan ortak onomatopoetik (ses yansımalı) ve biliteral kök ailesine aittir. İbranicede katsats (קצץ) kökü kesmek, parçalamak, uçlarını koparmak anlamını taşırken; Süryanicede kats (ܩܨ) tabanı kesme ve son verme eylemini ifade eder. Kökün gürültülü ve sert bir çatlama sesini taklit eden fonetik yapısı, Arapçada hem taş kırma ve döküntü çıkarma gibi somut temaslarda korunmuş, hem de bir yapının çatırdaması, yırtıcı kuşun havadaki ani kırılmayla aşağı süzülmesi ve duvarın çökme eşiğine gelmesi gibi mekanik hareketlere aktarılmıştır. Kök içi gelişimde sert vuruşla gelen çatlama sesi, iç mukavemetin ani çöküşünü tasvir eden bir semantik kayma yaşamıştır.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönTaş kırma ve kırıntıdan duvarın çatlamasına geçişMaddi bir taşın aletle kırılması (قض الحجر بالمقض) anlamından, kütlesel bir yapının ağırlık altında çatırdaması ve dikliğini yitirip devrilmesi (انقض الجدار) anlamına genişlemiştir.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice קצץ ve Süryanice ܩܨ ile soydaşlıkKesme, çatlatma, uç kısımlarını parçalayarak ayırma ve bütünlüğü kırma anlamındaki ortak Sami kök katmanıyla doğrudan bağlantılıdır.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik sert vurma / ezme kökleriDoğu Afrika ve Berberi dillerinde sert maddeleri kırma ve ezme bildiren ses yansımalı tabanlarla paralellik arz eder.Muhtemel

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
قضضAnlamlıTaş kırmak, ufalanmak, dikine çökmekSert nesneleri kırıp toz ve çakıl haline getirmek; yapının çatırdaması veya kuşun hızla aşağı dalması.Hedef köktür; Kehf 18:77 ayetinde geçer.
ضقضAnlamlıKarışık ses çıkarmak, çatırdamakÇiğnerken veya bir nesne ezilirken çıkan ses; dişlerin birbirine sürtünmesi veya çenelerin sesi.Kur'an'da geçmez; hedef kökle ses yansımalı ezilme zemininde buluşur.
ضضقKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıArap dil fonetiğinde iki ض harfinin ardından gelen ق harfiyle kurulu bir kök yapısı bulunmamaktadır.Mühmel birleşimdir.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
قضضMerkezÇökme, çatlayarak yıkılmaİç dengenin ve taşıyıcı gücün kırılarak nesnenin aniden dökülmeye ve aşağı doğru inmeye yüz tutması.Yıkımın başlangıç anındaki çatırdama, hızla yönelme ve parça döküntüsünü içerir.
هدمKomşuYıkma, çökertmeDışarıdan uygulanan bir güç veya tahribat sonucu yapının yerle bir edilmesi.قضض kökünde iç dengenin bozulmasıyla kendiliğinden çökme eşiğine gelme vurgulanırken, bu kökte harici müdahale öne çıkar.
خررKomşuYere kapanma, devrilmeDik duran bir varlığın gürültüyle ve boylu boyunca aşağı düşmesi, secdeye varması.قضض kökünde yapısal parçalanma ve çatırdama esasken, bu kökte bütün halinde yere yuvarlanma ve dökülme sesi ön plandadır.
سقطKomşuDüşmeYüksek bir mevkiden veya konumdan iradesiz biçimde aşağı inme.قضض kökündeki yıkılma ve dağılma dinamiği olmaksızın sadece dikey yer değişimini ifade eder.
قومZıtDikilme, ayakta durmaYerçekimine karşı direnç göstererek dik, dengeli, sağlam ve ayakta kalma hali.قضض kökünün temsil ettiği çökme ve dağılma meylinin doğrudan karşıtıdır; dengeli duruşu sağlar.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaقضضÇatlayıp yıkılmaya meyletmek, çökmekYapının iç mukavemetini yitirerek aniden yere doğru çöküş ve dağılma eğilimine girmesi.Kesin
LatinceRuere, collabīÇökmek, birden yıkılmak, harabeye dönmekYapının ağırlığı altında kırılıp aşağı çökmesini karşılar; ancak taş kırma ve çakıllanma nüansını taşımaz.Güçlü
İngilizceTo collapse, to tumble downÇökmek, göçmek, devrilmekTaşıyıcı sistemin çökmesini tam verir; kökteki toz, kırıntı ve yırtıcı kuş gibi dikine dalış hareketini dışarıda bırakır.Güçlü
AlmancaEinstürzen, zusammensackenÇökmek, yıkılmak, göçmekBir kütlenin kendi ağırlığıyla içeriye veya yere doğru yıkılışını ifade eder; erken dönemdeki kuşun dalışı anlamını kapsamaz.Güçlü
FransızcaS'effondrer, s'écroulerÇökmek, göçmekYapısal dengenin bozulup parçaların aşağı dökülmesini karşılar; kökün ilk somut anlamındaki çakıl döküntüsünü içermez.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
يَنْقَضَّYapının dengesini yitirerek çökme ve yıkılma eşiğine gelmesiKehf suresinde Hızır ile Musa kıssasında harabe bir köyde tam devrilmek üzere olan duvar bağlamı (Kehf 18:77).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamAyette geçen «duvar yıkılmak istedi» ifadesiCansız varlıklara irade nispet edilmesinin hakikat mi yoksa mecaz-ı mürsel veya istiare mi olduğu tartışması; tabiatın zorunlu eğilimleri ile ilahi kader ilişkisi.Cansız bir cismin fiziksel meylinin ve devrilme eşiğindeki halinin istiare yoluyla irade kelimesiyle açıklanması.
FıkıhTehlike arz eden ve yıkılma eğiliminde olan yapıların tamiriÇökmek üzere olan duvarın mülkiyet durumu, kamu güvenliği veya yetim hakkının korunması amacıyla izinsiz tamir edilip edilemeyeceği (fuzulî tasarruf).Can ve mal emniyetini tehdit eden çöküntü öncesi önleyici müdahale ve koruma sorumluluğu.
TefsirKehf suresindeki duvar kıssasıDuvarın sadece bir yana eğrilmesi mi yoksa çatırdamaya başlayıp çöküşünün an meselesi mi olduğu meselesi.Duvarın çökme tehlikesinin kesinliği ve altındaki hazinenin korunması için zamanlamanın hayatiyeti.
HadisHadis metinlerindeki türevlerSüvarilerin düşman üzerine aniden hücum etmesi veya gökten inen meleklerin hızla dalış yapması tasvirleri.Bir hedefe doğru ani, toplu, hızlı ve durdurulamaz bir şekilde dikine iniş veya akın hareketi.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
Diniİlahi hikmet ve gayb ilmiKırılma anına önleyici müdahaleKorumaİlahi bilgi, zahiren çökmek üzere olan bir yapıyı tam vaktinde tahkim ederek gelecekteki bir felaketi önler.Kesin
İlmiStatik ve yapı mekaniğiMukavemet eşiğinin aşılması ve göçmeKırılma eşiğiYük taşıyan dikey elemanların gerilimi taşıyamayarak bükülme ve ani çöküş fazına girmesini açıklar.Güçlü
SiyasiKurumsal çöküş ve devlet düzeniRejimin veya yapının içten içe çürümesiMeşruiyet kaybıDışarıdan ayakta gibi duran bir idarenin iç dengeleri kırıldığında aniden yıkılma sürecine girmesidir.Güçlü
İktisadiMülkiyetin ve yetim hakkının muhafazasıDeğer kaybı ve fiziki sermaye erimesiSermaye korumasıÇöküş sürecindeki altyapının onarılması, alttaki sermaye birikiminin korunarak hak sahiplerine devrini sağlar.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerYapısal instabilite, çatallanma (bifurcation) ve serbest düşmeMekanikte bir kolonun kritik yükü (Euler yükü) aşması durumunda aniden kararlılığını yitirip bükülmesi veya bir kütlenin potansiyel enerjisini hızla kinetik enerjiye dönüştürerek aşağı boşalması.Güçlü
Beşeri bilimlerAni toplumsal çöküş (anomi) ve kurumların göçmesiSosyolojide taşıyıcı normların aşınması sonucu toplumun dışarıdan sağlam görünse bile ilk kriz anında direnç gösteremeyip aniden parçalanarak çöküşe geçmesi hali.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiقضض kökünü yalnızca sıradan bir «yıkılmak» eylemi olarak görmek ve kökün ihtiva ettiği çatlama, çatırdama, hızla aşağı yönelme ve parça döküntüsü anlamlarını hesaba katmamak.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da bu kök, cansız bir nesnenin dahi kendi fiziksel kanunları uyarınca ulaştığı kritik denge yitimini ve yıkılış sürecinin ertelenemez eşiğini ifade eder.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataAyetteki «yıkılmak üzereydi» tabirinin sıradan bir bakım ihtiyacı sanılması; oysa kökün çöküş sürecinin başladığını, müdahale edilmezse saniyeler veya saatler içinde yerle bir olacağını gösteren aciliyet boyutunun kavranamaması.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Varlıkların fiziksel dünyadaki hallerinin ve kader çizgilerinin dildeki en somut ve dinamik ifadelerle nasıl anlatıldığını, cansız sayılan nesnelerin bile ilahi yasalar karşısındaki durum meylini gösterdiği için önemlidir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Gayb-şehadet ilişkisinin, ilahi hikmetin insan aklını aşan boyutlarının ve peygamberî kıssalardaki acil müdahalelerin işlendiği Kehf suresi ayetlerinde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Kehf kıssasındaki eylemlerin keyfi veya sebepsiz olduğu zannını yıkar; duvarın halihazırda çatlayıp çökmeye yüz tuttuğunu ve oradaki işin gecikmeye tahammülü olmayan kritik bir yapısal kurtarma faaliyeti olduğunu netleştirir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamSert bir taşın çekiçle vurularak kırılması, ufalana ufalana dökülmesi, çatlaması ve bu parçalanmanın sonucu olarak dik duran bir kütlenin aniden aşağıya doğru çöküşe geçmesi.
  • Soyut anlamBir sistemin taşıma kapasitesinin son sınırına gelmesi, dengenin bozulmasıyla birlikte çöküşün önlenemez bir doğrultu kazanarak harekete dönüşmesi.
  • Sistematik karşılıkFiziksel yapılarda dayanma sınırının aşılması; toplumsal ve ahlaki sistemlerde ise alttaki temel değerlerin korunması için çöküş eşiğindeki dış kabuğun onarılıp tahkim edilmesi zorunluluğu.
  • LaTeX modeliF>Fc  ⟹  d2ydt2<0veyaΔS→∞
  • LaTeX açıklamasıFormülde F sisteme binen düşey ve içsel gerilim kuvvetini, Fc ise yapının taşıyabileceği kritik mukavemet sınırını gösterir. Gerilim kritik sınırı aştığında (F>Fc), sistemin dikey eksendeki ivmesi yerçekimi yönünde negatifleşir (d2ydt2<0), yani yapı hızlanarak aşağı çöker ve parçalanarak düzensizlik (entropi) maksimum seviyeye (ΔS→∞) ulaşır. Model, قضض kökündeki taşıyıcı direncin kırılması ve yerçekimine teslim olarak ani çöküş hareketini simgeler.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ق