مطو
م - ط - و
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 5 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Çalım satarak yürür
Notlarım
Sözlükler(5)
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR2.431 harf(باب الميم والطاء وما يثلثهما)
(مطل) الميم والطاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على مدِّ الشَّيء وإطالته. ومَطَلْتُ الحديدةَ أمْطَلها مَطْلاً: مددتُها. والمَطْل في الحاجة والمماطَلَة في الحربِ مِنْه.
(مطو) الميم والطاء والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على مدٍّ في الشَّيء وامتداد. ومطَوْتُ بالقوم أمْطُو مَطْواً: مددت بهم في السَّير. قال امرؤ القيس:
مَطَوْتُ بهم حتَّى تَكِلَّ مَطيُّهمْ *** وحَتَّى الجيادُ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR378 harfم ط و
مطوت بهم في السير.
ومطا الرّشاء من البئر.
ورأيته قد مطي في الشمس.
وركب المطية والمطيّ والمطايا وامتطاها.
وركب مطاها: ظهرها.
وتمطّى في مشيته: تبختر وهو يتثاءب ويتمطّى وبه ثؤباء ومطواء.
قال المسيب: بمحالة تقص الذباب بطرفها خلقت معاقمها على مطوائها أي لم تلقح فهي حائل وكأنها تمطّت فخلقت على ذلك.
كلّما قلت قد تقضّى تمطّى حالك اللون دامساً يحموماً
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.828 harf: ( و ( *!مَطا ) *!مَطْواً : ( جَدَّ في
السَّيْرِ ، وأَسْرَعَ ) . ) وقيلَ : مَطَا *!يَمْطُو إذا سارَ سَيْراً حَسَناً .
( و ) مَطا مَطْواً : ( أَكَلَ الرُّطَبَ مِن ) *!المَطْوِ ، وهي ( الكِباسَةَ .
( و ) مَطَا مَطْواً : أَي ( صاحَبَ صَدِيقاً ) في السَّفَرِ .
( و ) مَطَا إذا ( فَتَحَ عَيْنَيْه ) ، وأصْلُ المَطْوِ المَدّ في هذا .
( و ) مَطا ( بالقَوْمِ ) مَطْواً : ( مَدَّ بهم في السَّيْرِ ) ؛ )
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR197 harfمَطَا
مَطَا U ( n. ac. مَطْو 1 ),
a. Went quickly, hastened.
b. Urged, drove on.
c. Clave to; joined himself to.
d. [ Bi ], Jaded, wearied.
e. Lengthened.
f. Opened ( eyes ).
g. Swore.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok14.804 harfمطو
مَطاَ - يَمْطوُ - تَمَطَّى - يَتَمَطَّى
مَطاَ - يَمْطوُ + كائن + شيئاً: يمده ويزيد من طوله، وذلك بسبب ليونة فيه (كالمطاط)
مَطَّى - يًمَطِّي: على وزن " فَعَّلَ " من " مَطاَ - يَمْطوُ ": يقوم بفعل " مَطاَ - يَمْطوُ "على وجه التكرار زالشدة: يجعله " يَمْطوُه " على وجه التكرار والشدة: يعمل على زيادة طوله وذلك بشده وجره، بشكل متكرر ومعاود،
Mücavir kökler2 mücavir (4 toplam)
Geçtiği ayetler(1)
ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى
Çalım satarak yürürSonra da salına salına kendinden yana olanlara gitmişti.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مطو |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nakıs |
| Bağlamsal Yakın Kökler | مرح, ميد, خيل |
| Zıt Kök | خضع |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi çekerek boyuna uzatmak, esnetmek ve germek |
| Çekirdek Özet 2 | Kendini gererek, kasılarak ve böbürlenerek büyüklük taslama hareketi |
| Çekirdek Özet 3 | Hakikate karşı sorumluluktan kaçarak kibre ve kayıtsızlığa sığınma |
| Kritik Hata Riski | Sadece basit bir bedensel yürüyüş tarzı sanılarak arkasındaki inkârcı kibrin ve ahlaki çözülmenin gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مط | Çekmek, germek, uzatmak ve yaymak | و | Çekme ve uzama hareketine süreklilik, esneklik ve bedensel bir gerilme veya mesafe katetme niteliği kazandırmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su | Akışkanlık, sürekli hareket ve devamlılık |
| ط | Sepet, çark | Kuşatma, sarmalama ve eksen etrafında yayılma |
| و | Çengel, çadır kazığı | Bağlantı kurma, çekme ve gerilerek tutturma |
| مطو | Akışkan bir süreklilikle bir hatta tutunup boylu boyunca gerilme | Bedenin veya bir nesnenin iki uç arasını açarak esnemesi, uzaması ve kasılarak sergilenmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi veya uzvu çekip uzatmak, binek hayvanının sırtı boyunca mesafeyi gererek yol aldırmak, devenin sırtı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir beytinde seferin uzunluğunu ve binekleri hızlı adımlarla koşturmayı bu kökle ifade etmiştir: مَطَوْتُ بهم حتَّى تَكِلَّ مَطيُّهمْ / وحَتَّى الجيادُ ما يُقَدنَ بأرْسَانِ |
| Erken Arapça kullanım | Kuyudan ipin gerilerek çekilmesi, insanın uykudan kalkınca kollarını ve gövdesini iki yana gererek esnemesi ve çalım satarak yürüyen kişinin bedenini kasması durumlarında kullanılmıştır. |
Kaynak İbn Fâris, Maqāyīs al-Lugha; Zemahşerî, Asās al-Balāgha; Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde uzama, gerilme, sürüklenme ve esneme ifade eden kök kümeleriyle fonetik ve anlamsal örtüşme gösterir. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede m-t-h kökü germek, uzatmak ve yaymak (çadır germek gibi) anlamlarıyla yer alır. Arapçada مطو kökünde üçüncü radikaldeki illet harfi, gerilme ve uzama fiilinin dinamik, esnek ve hareketli bir nitelik kazanmasını sağlamıştır. Bu kökten türeyen isimlerin yolculuk, binek ve binek sırtı gibi uzamsal mesafelere delalet etmesi, semantik gelişimin fiziksel bir gerilme ve açılma çekirdeğinden kaynaklandığını doğrulamaktadır.
Güven Güçlü
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs; Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | مطو ve مطي | Kökün temelinde bir şeyi boyuna çekip uzatma eylemi yer alır; binek için kullanılan مطية kelimesi de sırtın uzunluğundan veya yolu uzatıp aşmasından türemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice m-t-h | İbranicedeki germek, boyuna açmak ve uzatmak fiili ile Arapça çekirdek ortak bir uzama matrisine dayanır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde kanıtlanmış doğrudan bir akrabalık tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon; Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مطو | Anlamlı | Çekip uzatmak, germek, çalımla yürümek | Bedenin gerilerek esnemesi, binek hayvanı ile yol almak | Hedef köktür. Kur'an'da geçer. |
| موط | Anlamlı | Ayak basmak, çiğnemek, yumuşatmak | Zemini düzlemek veya bir şeyi ayaklar altına almak | Kur'an'da geçmez. |
| طمو | Anlamlı | Yükselmek, kabarmak, taşmak | Suyun taşması veya gözün yükseğe dikilmesi | Kur'an'da geçmez. |
| طوم | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız kök anlamı kayıtlı değildir. |
| ومط | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| وطم | Anlamlı | Tıkamak, kapamak, hapsetmek | Bir geçidi veya açıklığı kapatarak engellemek | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مطو | Merkez | Bedenini gererek böbürlenme | Boyuna gerilme ve kasılma yoluyla kibir sergileme | مطو kökünde bedenin esnetilerek iki yana gerilmesi ve çalım satılması esastır. |
| مرح | Komşu | Taşkınlık ve şımarıklık | Aşırı sevinç ve neşeden doğan ölçüsüz kibir | مرح sevinç ve taşkınlıkla hafifmeşrep bir böbürlenmeyi anlatır. |
| ميد | Komşu | Çalkalanma ve sallanma | Yürürken iki yana salınarak ve sendelenerek yürüme | ميد denge kaybı ve salınma hareketine odaklanır. |
| خيل | Komşu | Kibir ve hayal | Zihindeki büyüklük vehminin yürüyüşe yansıması | خيل kökünde içsel büyüklük zannı ve gurur öne çıkar. |
| خضع | Zıt | Boyun eğme ve tevazu | Bedenin ve başın tevazu ile öne eğilmesi | Kibirle dikleşip gerilmenin tam karşıtı olarak küçülmeyi ve itaati ifade eder. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مطو | Çekilip uzamak, gerinerek çalımla yürümek | Kökün çekirdeğindeki boyuna gerilme ve kibrin bedene vurması anlamını taşır. | Kesin |
| Latince | distendere, iactare | Gerinmek, böbürlenerek sergilemek | Bedenin uzuvlarını gererek açmayı ve kendini gösterişle sergilemeyi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | to swagger, to strut, to stretch | Çalım satarak yürümek, gerinmek | Hem bedensel gerilmeyi hem de kasılarak üstünlük taslayan yürüyüşü ifade eder. | Güçlü |
| Almanca | stolzieren, sich spreizen | Kasılarak yürümek, çalım satmak | Beden uzuvlarını kasarak ve açarak büyüklük gösterme hareketini yansıtır. | Güçlü |
| Fransızca | se pavaner, s'étirer | Çalım satmak, gerinmek | Tavus kuşu gibi böbürlenerek bedenini sergileme nüansını karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Deutsches Wörterbuch; Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَتَمَطَّى | Gerinerek ve çalım satarak yürüme | Hakikati yalanlayıp hidayetten yüz çeviren inkârcının ailesine dönerken takındığı kibirli ve kayıtsız yürüyüş tavrı (Kıyâme 75:33). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İnkâr psikolojisi ve kibir | Kafirlerin hakikate teslim olmak yerine kibre kapılarak hesap gününü hiçe sayması | Hakikate karşı umursamazlık ve üstünlük taslama hali |
| Fıkıh | Yürüyüş adabı ve kibir alametleri | Namazda veya kamusal alanda kibir, çalım ve aşırı kasılma ile yürümenin mekruh veya haram oluşu | Tevazuya aykırı, bedeni gererek çalım satan yürüyüş biçimi |
| Tefsir | Kıyâme Suresi 33. ayetin tefsiri | Ebu Cehil'in peygamberi yalanladıktan sonra kabara kabara ailesine gidişinin tasviri | Bedensel gerilme ile ahlaki kibrin tek bir kelimede birleşmesi |
| Hadis | Yürüyüş ve ahlak | Elbisesini çalımla sürüyerek veya böbürlenerek yürüyenlerin yerildiği rivayetler | Kendini beğenmişlik ve gösteriş tavrı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy karşısındaki tutum | Kibir ve yüz çevirme | Sorumluluğu reddetme | Hakikate boyun eğmek yerine bedeni ve zihni gererek diklenme hali | Kesin |
| İlmi | Hakikat arayışı ve epistemoloji | Dogmatik direnç | Eleştiriye kapanma | Yeni delili dinlemek yerine kendi kibrine sığınarak hakikatten uzaklaşma | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve iktidar kibri | Mütekebbir tahakküm | İtirazı bastırma | Güç sarhoşluğuyla halka ve hakka karşı üstünlük gösterisinde bulunma | Güçlü |
| İktisadi | Servet ve tüketim davranışı | Gösterişçi tüketim | Sınıfsal kibir sergileme | Elindeki mal ve güçle toplum içinde gerinerek üstünlük taslama | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Elastik gerilme ve uzama (Tensile strain) | Bir cismin kuvvet etkisiyle boyuna çekilerek uzatılması ve iç geriliminin artması hali | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bedensel kibir jesti (Postural dominance) | Bireyin statü veya güç yanılsamasıyla göğsünü gererek, hacmini büyüterek sergilediği baskınlık davranışı | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadenin sadece nötr bir yürüyüş tarzı veya bedensel bir esneme olarak algılanıp bağlamındaki kibrin göz ardı edilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hakikati yalanlama, namazı terk etme ve uyarılara kulak tıkama zincirinin doğal bir sonucu olarak sergilenen ahlaki ve ontolojik küstahlık |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayette tasvir edilen tipolojinin sadece fiziksel bir kusur işlediği sanılarak, kibrin ve sorumluluktan kaçışın bedenselleşmiş hali olduğu gerçeğinin kavranamaması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnkârın sadece zihinsel bir kanaat değil, insanın beden diline, yürüyüşüne ve ailesine dönüş biçimine kadar yansıyan bütüncül bir kibir hali olduğunu gösterdiği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kıyâme Suresi'nde ahiret sorumluluğundan kaçan ve peygamberin çağrısını küçümseyen nankör insan tipolojisini ele alan ayet grubunda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini yükümlülükleri terk etmenin basit bir ihmal değil, derin bir özgüven yanılsaması ve kasılarak hakikatten uzaklaşma tercihi olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesneyi boyuna çekerek germek, esnetmek ve uzatmak.
- Soyut anlamZihinsel kibrin bedene sirayet ederek gerinme, kasılma ve çalım satma şeklinde dışa vurulması.
- Sistematik karşılıkHakikati inkâr eden nefsin uyarılara direnç göstererek kendini sahte bir büyüklükle tahkim etmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , bedensel çalım ve gerinme davranışını; , bireyin iç dünyasındaki kibri; , kibrin şiddetine bağlı fonksiyonel etkiyi; ise bedensel gerilme ve adımların açılarak uzatılmasındaki boyutsal artışı temsil etmektedir. Bireyin kibri arttıkça bedenin kasılarak gerilmesi ve çalımla yürüyüşü de doğru orantılı olarak büyür.