هدد
ه - د - د
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 9 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Devirmek
Notlarım
Sözlükler(9)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.470 harfباب الهاء مع الدال
هد، د ه مستعملان
هد:
الهَدُّ: الهدْمُ الشّديد، كحائط يُهَدُّ بمرّةٍ فَيَنْهَدِمُ، والهَدَّةُ، صوت تَسمعُه من سقوط ركنٍ أو ناحية جبل.
والهادُّ: صوتٌ شديدٌ يَسْمعُه أهلُ السَّواحلِ، يأتيهم من قِبَلِ البَحْر له دَوِيّ في الأرض وربما كانت منه الزّلزلةُ، ودَوْيُّه هديرُه. والفَحْل يُهَدْهِدُ في هديره. قال:
يَتْبعْنَ ذا هَداهدٍ عَجَنَّسا إذا الغُرابان به تَمَرَّسا
وهَدْهَدَةُ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR976 harfهَدَّ البناءَ يَهُدُّهُ هَدًّا: كسره وضعضعه. وهَدَّته المصيبة: أي أوهنتْ ركنَه. الأصمعيّ: يقال: فلانٌ يُهَدُّ، على ما لم يسمّ فاعله، إذا أُثنيَ عليه بالجَلَد والقوَّة. وتقول: مررتُ برجلٍ هدَّكَ من رَجلٍ، معناه أثْقَلَكَ وصْفُ محاسنِه. وفيه لغتان: منهم مَنْ يُجريه مجرى المصدر فلا يؤنِّثه ولا يثنِّيه ولا يجمعه، ومنهم من يجعله فعلاً فيثنِّي ويجمع. تقول: مررت برجل هَدَّكَ من رجلٍ، وبامرأة هَدَّتْكَ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR711 harf- الهد: هدم له وقع، وسقوط شيء ثقيل، والهدة: صوت وقعه. قال تعالى: ﴿وتنشق الأرض وتخر الجبال هدا﴾ [مريم/90] وهددت البقرة: إذا أوقعتها للذبح، والهد: المهدود كالذبح للمذبوح، ويعبر به عن الضعيف والجبان، وقيل: مررت برجل هدك من رجل (انظر المجمل 4/890)، كقولك: حسبك، وتحقيقه: يهدك ويزعجك وجود مثله، وهددت فلانا وتهددته: إذا زعزعته بالوعيد، والهدهدة: تحريك الصبي لينام، والهدهد: طائر معروف. قال تعالى: {مالي
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR952 harfه د د
هدّ البيت فانهدّ وهو هدم بشدّة صوت.
وسمعت هدّةً: صوت وقع حائط أو صخرة.
وسمع أهل الساحل هادّاً من قبل البحر: صوتاً له هديدٌ أي دويّ وربما كانت منه الزلزلة.
قال: وهد هدّ يهدّ.
وهدّده وتهدّده: أوعده.
وهدهدت المرأة ولدها: حركته لينام.
وهدهد الحمام: صوّت.
ومن المجاز: هدّني هذا الأمر هدّ ركني إذا بلغ منك وكسرك.
قال النمر: على فاجع هدّ العشيرة فقده به أعلن
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.719 harfالهَدُّ: الهَدْمُ الشديد والكسر كحائِط يُهَدُّ بمرَّة
فَيَنْهَدِم؛ هَدَّه يَهُدُّه هَدًّا وهُدُودا؛ قال كثير عزة: فَلَوْ كان ما بي بالجِبال لَهَدَّها،
وإِن كان في الدُّنيا شَدِيداً هدُوُدُها
الأَصمعي: هَدَّ البِناءَ يَهُدُّه هَدًّا إِذا كسره وضَعْضَعَه. قال: وسمعت هادًّا أَي سمعت صوت هَدِّهِ. وانهدَّ الحبَلُ أَي انكسر. وهَدَّني الأَمرُ وهدَّ رُكْني إِذا بلغ منه وكسَره؛ وقول أَبي ذؤيب: يَقولوا
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR248 harf* ه د د * * هَدَّ * البناء كسره وضعضعه وبابه ردَّ و * هَدَّتْهُ * المصيبة أوهنت ركنه و * الهَدَّةُ * صوت وقع الحائط ونحوه و * التَهْدِيدُ * و * التَّهَدُدُ * التخويف و * الهُدْهُدُ * طائر معروف و * الهُدَاهِدُ * بالضم مثله والجمع الهَدَاهِدُ بالفتح
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.342 harfالهد: الهدم الشديد، وهو نقض البناء وإسقاطه، الهد: الكسر كحائط يهد بمرة فينهدم، كالهدود، بالضم، وقد هده هدا وهدودا، قال كثير عزة:
فلو كان مابي بالجبال لهدهاوإن كان في الدنيا شديدا هدودها وقال الأصمعي: هد البناء يهده هدا، إذا كسره وضعضعه، وقولهم: ما هده كذا: ما كسره. قلت: هذا هو المعروف في هذا الباب، أعني تعديه، ونقل شيخنا عن أبي حيان في أثناء تفسير مريم أنه يقال: هد الحائط يهد،
الهد: الهدم الشديد، وهو نقض البناء وإسقاطه، الهد: الكسر كحائط يهد بمرة فينهدم، كالهدود، بالضم، وقد هده هدا وهدودا، قال كثير عزة:
فلو كان مابي بالجبال لهدهاوإن كان في الدنيا شديدا هدودها وقال الأصمعي: هد البناء يهده هدا، إذا كسره وضعضعه، وقولهم: ما هده كذا: ما كسره. قلت: هذا هو المعروف في هذا الباب، أعني تعديه، ونقل شيخنا عن أبي حيان في أثناء تفسير مريم أنه يقال: هد الحائط يهد، إذا سقط، لازما، ونقله السمين وسلمه. الهد، الهرم، محركة، وهو أقصى الكبر، قال ابن الأعرابي: الهد: الرجل الكريم الجواد القوي. الهد: هدير البعير، عن اللحياني، الهد: الصوت الغليظ، كالهدد، محركة الهد: الرجل الضعيف البدن، قاله الأصمعين ونقل الفتح عن ابن الأعرابي، ويكسر في هذه الأخيرة، ويقول الرجل للرجل إذا أوعده: إني لغير هد، أي غير ضعيف ولا جبان، هدون، بالفتح، ويكسر، قال العباس بن عبد المطلب رضي الله عنه: ليسوا بهدين في الحروب إذا تعقد فوق الحراقف النطق ومنع بعضهم الكسر، وقد هدا يهد ويهد، كيمل ويقل، أي بالفتح والكسر، هدا، مصدرهما. والهاد: صوت يأتي من قبل البحر يسمعه أهل السواحل، فيه، وفي بعض الأمهات: له دوي في الأرض، وربما كانت منه الزلزلة، وهديده: دويه، وفي التهذيب: ودويه: هديده، وقد هد يهد، كمل يمل. الهادة. بالهاء، الرعد، تقول العرب: ما سمعنا العام هادة، أي رعدا. والأهد: الجبان الضعيف، كالهدادة، قال شمر: يقال. رجل هد وهدادة، وقوم هداد: جبناء، وأنشد قول أمية بن أبي الصلت يمدح عبد الله بن جدعان: فأدخلهم عـلـى ربـذ يداه بفعل الخير ليس من الهداد قولهم مررت برجل هدك من رجل، وتكسر الدال، أي حسبك من رجل، ولا يخفى أن قوله من رجل مرة ثانية تكرار مخل للاختصار، وهو مدح، قال الزمخشري: يقال ذلك إذا وصف بجلد وشدة، انتهى. وقيل: معناه: أثقلك وصف محاسنه، وفيه لغتان، منهم من تجريه مجرى المصدر، فحينئذ الواحد والجمع والأنثى سواءق، منهم من يجعله فعلا فيثني ويجمع، يقال: مررت برجل هدك من رجل، وبامرأة هدتك من امرأة، كقولك، كفاك وكفتك، في التثنية: مررت برجلين هداك. وفي الجميع مررت برجال هدوك، وفي مثنى المؤنث: مررت بامرأتين هدتاك. وفي جميع المؤنث مررت بنساء هددنك، وأنشد ابن الأعرابي: ولي صاحب في الغار هدك صاحبا قال: أي ما أجله، ما أنبله، ما أعلمه، يصف ذئبا. وفي الحديث أن أبا لهب قال: لهد ما سحركم صاحبكم. وهي كلمة يتعجب بها، يقال: لهد الرجل، أي ما أجلده. وهدد بن بدد، كزفر، فيهما، اسم الملك الذي كان يأخذ كل سفينة غصبا، جاء ذلك عن الإمام أبي عبد الله محمد بن إسماعيل البخاري في صحيحه، في كتاب التفسير، وقيل غير ذلك.
والهدود، كصبور: الأرض السهلة اللينة، الهدود: العقبة الشاقة، عن ابن الأعرابي، وأكمة هدود: صعبة المنحدر. الهدود: الحدور، كصبور، مكان ينحدر منه، كالأحدور. والهديد: الرجل الطويل نقل الصاغاني. والهدهد، كقنفذ، وإنما ترك الضبط اعتمادا على الشهرة: كل ما يقرقر من الطير، صرح به غير واحد من الأئمة، وهدهد الطائر: قرقر، قوله تعالى، وتفقد الطير فقال مالي لا أرى الهدهد قال المفسرون: وهو طائر أي معروف كالهدهد والهداهد كغلبط وعلابط، وقال ابن دريد في تفسير الآية: الهدهد والهداهد: الحمام الكثير الهاهدة، أي الصوت، وقال أبو حنيفة: الهدهد والهداهد: الكثير الهدير من الحمام، وقال الليث: الداهد: طائر يشبه الحمام، قال الراعي يصف نفسه وحاله: كهداهد كسر الرماة جناحـه يدعو بقارعة الطريق هديلا وقال الأصمعي: يعنى به الفاختة أو الدبسي أو الورشان أو الهدهد أو الدخل أو الأيك وقال اللحيان: قال الكسائي: إنما أراد الراعي في شعره بهداهد تصغير هدهد، فأنكر الأصمعي ذلك، قال: ولا أعرفه مصغرا، قال: إنما يقال في كل ما هدل وهدر، قال ابن سيده: وهو الصحيح، لأنه ليس فيه ياء التصغير. قال الصاغاني: وقال الهدهد، وإنما أراد حمامة ذكرا يهدهد في صوته، والذي يحتج للكسائي يقول تصغير هدهد، قلبوا ياء التصغير ألفا، كما قالوا دوابة في تصغير دابة، جمع الكل هداهد، بالفتح، وهداهيد، الأخير عن كراع، قال ابن سيده، ولا أعرف لها وجها إلا أن يكون الواحد هدهادا. الهدهد، بفتحتين: أصوات الجن، بلا واحد، وأنشد ابن سيده لابن أحمر: ثم اقتحمت مناجدا ولزمتـه وفؤاده زجل كعزف الهدهد وهدده تهديدا: خوفه، كالتهدد والتهداد، وهو الوعيد والتخوف. وهدهد الحمام: هدر وهدل، وهدهدة الحمام: دوي هديره. هدهد الطائر: قرقر، والهدهدة هي القرقرة. هدهد الصبي في مهده هدهدة: حركه لينام، وفي الحديث عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه قال جاء شيطان فحمل بلالا فجعل يهدهده كما يهدهد الصبي. وذلك حين نام عن إيقاظه القوم للصلاة. هدهد: حدر الشيء من علو إلى سفل كدهده.
وهداهد: حي من اليمن، وهو بالضم، بدليل ما بعده. وهداهد، بالفتح الرفق، ومن ذلك قولهم: هداديك، أي مهلا، يكفك. في النوادر: يهدهد إلي كذا، ويهدى إلي كذا ويسول إلي كذا، أي يخيل إلي ولي، ويخال لي كذا. تفسيره إذا شبه الإنسان في نفسه بالظن ما لم يثبته ولم يعقد عليه إلا التشبيه. يقال إنه لهد الرجل، أي لنعم الرجل، وذلك إذا أثني عليه بجلد وشدة، واللام للتأكيد، قال ابن سيدهك هد الرجل، كما تقول: نعم الرجل. وفلان يهد، على ما لم يسم فاعله، إذا أثني عليه بالجلد والقوة. وهدن بكسر الدال المشددة أي مع فتح الأول: كلمة تقال عند شرب الحمار، نقله الصاغاني. والهدة: بين عسفان ومكة أو هي من الطائف وفي معجم ياقوت: بين مكة والطائف والنسبة إليه هدوي، وهو موضع القرود وقد يخفف ويقال بالتخفيف موضع آخر عند مر الظهرانش، وهو ممدرة أهل مكة، ويقال لها: هدة زليفة، وزليفة بطن من هذيل، أو الصواب بالهمز، وقد تقدم في بابه فراجعه، وهكذا ضبطه أبو عبيد البكري الأندلسي. وهديد، كزبير، ابن جمع بن عمرو ابن هصيص بن كعب بن لؤي بن غالب، أخو سعد وحذافة. وهم يتهادون، أي يتساتلون أي يتتابعون واحدا بعد واحد. يقال، ما في وده هداهد بالفتح أي لطف ورفق. والهدهاد، بالفتح: اسم رجل، وهو صاحب مسائل القاضي، عن ابن الأعرابي. والهدهاد بن شرحبيل أبو بلقيس ملك بعد إفريقش. ومما يستدرك عليه: أنهد الجبل، أي انكسر. وهدني الأمر، وهد ركني، إذا بلغ منه وكسره. وروي عن بعضهم أنه قال: ما هدني موت أحد ما هدني موت الأقران. وهدته المصيبة: أي أوهنت ركنه، وهذا مجاز، كما في الأساس. والهدة: صوت شديد تسمعه من سقوط ركن أو حائط أو ناحية جبل. وفي الحديث عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه كان يقول اللهم إني أعوذ بك من الهد والهدة قال أحمد بان غياث المروزي: الهد: الهدم، والهدة، الخسوف، ويقال: الهدة صوت ما يقع من السماء. والهديد: دوي الصوت، كالفديد واستهددت فلانا، أي استضعفته، وقال عدي بن زيد: لم أطلب الخطة النبيلة بال قوة أن يستهد طالبـهـا وقال الأصمعي: يقال للوعيد من وراء وراء: الفديد والهديد. وهدد، محركة، اسم لملك من ملوك حمير، وهو هدد بن همال، ويروى أن سيدنا سليمان عليه السلام زوجه بلقه بنت بلبشرح. وفحف هداهد: كثير الهدهدة يهدر في الإبل ولا يقرعها. وجمع الهدهدة هداهد، قال العجاج: يتبعن ذا هداهد عجنسا مواصلا قفا ورملا أدهسا هكذا، أنشده الجوهري، قال الصاغاني: إنما هو لعلقة التيمي، قال: وأنشده أبو زياد الكلابي في نوادره لسراج بن قرة الكلابي. وهداد، كسحابك حي من اليمن، ويقال إنه ابن زيد مناة. والهدان، بالكسر: الرجل الجافي الأحمق، وتليل بالسي يستدل به وبآخر مثله والهدان أيضا موضع بحمى ضرية، عن أبي موسى.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.413 harfهَدَّ
هَدَّ U ( n. ac. هَدّ 1 , هُدُوْد 27 ),
a. Broke, crushed; demolished, pulled down; overhelmed ( misfortune ).
b. I ( n. ac. هَدِيْد 25 ), Fell down; crashed.
c. ( n. ac. هَدّ 1 ), Brayed.
d. A , I ( n. ac. هَدّ 1 ), Was decrepit.
هَدَّدَ
هَدَّدَ II ,
a. Frightened; threatened, intimidated.
تَهَدَّدَ
تَهَدَّدَ V ,
a. see II .
اِنْهَدَدَ
اِنْهَدَدَ VII ,
a. Fell down; was
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR21.795 harfهدد
هَدَّ - يَهُدُّ (هَدَّ - يَهِدُّ) - هَدّ - هَدّاً
هَدَّ - يَهُدُّ (هَدَّ - يَهِدُّ) + كائن أو شيء + كائناً أو شيئاً: يدمره ويسويه بالأرض: يكسره ويخربه حتى يسقط بناؤه ويخر من علوه وارتفاعه ويسويه بالأرض
هَدّ: اسم فعل " هَدَّ - يَهُدُّ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " هَدَّ - يَهُدُّ ": الخراب: بقايا البناء المنهدم المدمر
هَدّاً: حال من : هَدّ
Sîgalar(1)
Mücavir kökler7 mücavir (8 toplam)
- خرر
1 ortak ayet · Sel suyunun yardığı hendek demektir
- فطر
1 ortak ayet · Fıtr ; “Futr” mantar demektir
- كود
1 ortak ayet · Neredeyse o
- شقق
1 ortak ayet · Şıkk, kopmuş parça demektir
- جبل
1 ortak ayet · Dağ anlamındadır
- سمو
1 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
- أرض
1 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
Geçtiği ayetler(1)
تَكَادُ السَّمَوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا
DevirmekNeredeyse gökler parçalanacak, yer yarılacak ve dağlar göçecekti;
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هدد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf) kök |
| Bağlamsal Yakın Kökler | هدم, خرر, دكك |
| Zıt Kök | شيد |
| Çekirdek Özet 1 | Ağır ve yüksek bir yapının gürültü kopararak aniden çökmesi ve yıkılması |
| Çekirdek Özet 2 | Kozmik ve ontolojik dengenin sarsılmasıyla dağların dehşet verici bir gümbürtüyle yerle bir olması |
| Çekirdek Özet 3 | Şirkin ve sahte isnatların varlık düzeninde oluşturduğu metafizik baskı ve çöküş dinamiği |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca fiziksel bir yıkım veya sıradan bir korkutma (tehdit) sanılması, yaradılış düzenine aykırı iddiaların varlık üzerindeki ontolojik yıkıcı etkisinin gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هد | Sarsılarak düşme, çökme, ritmik ve yankılı bir hareket veya ses çıkarma; nitekim هدم bir yapıyı tamamen yıkıp yerle bir etmeyi, هدهد ritmik hareket ve ses çıkarmayı, هدي ise hedefe doğru yönlendirip akıtmayı ifade eder | د | Katlamalı (mükerrer) harf eklenerek sarsıntının, düşüşün ve çöküş sesinin şiddeti, sürekliliği ve yere çarparak dağılma etkisi kuvvetlendirilmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Aniden beliren büyük bir etki, dışa vurulan şiddetli bir nida ve açığa çıkan sarsıntı gücü |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir eşikten geçiş, sınırın zorlanması, bir engelin veya duruşun kırılarak aşağı doğru hareket etmesi |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Harekete direncin tamamen kalkması, nihai geçiş ve yapının tabana çarparak geri dönülmez biçimde kırılması |
| هدد | Açığa çıkan muazzam bir etkinin eşikleri aşarak nesneyi tabanına doğru şiddetle devirmesi | Dik duran, yüksek ve muhkem bir kütlenin taşıyıcı direncini yitirerek gürültülü bir biçimde yerle bir olması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yüksek bir duvarın, dağ yamacının veya yapının birdenbire büyük bir ses ve yankı çıkararak çökmesi; denizin kıyıya vururken çıkardığı ve yeri sarsan derin uğultu |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî veya Kuseyyir Azze gibi erken dönem şairlerinin şiirlerinde dağları sarsacak keder veya yıkılmayan güçlü süvari bağlamında geçer; Kuseyyir Azze şöyle der: فَلَوْ كان ما بي بالجِبال لَهَدَّها / وإِن كان في الدُّنيا شَدِيداً هدُوُدُها |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin rüknünü kırmak, direncini çökertmek anlamında مجاز olarak «هدّني هذا الأمر» denilmesi; ayrıca kurbanlık deveyi veya sığırı kesilmek üzere yere devirmek (هددت البقرة) ve çocuğu uyutmak için sallamak (هدهدة) manalarında kullanılmıştır |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, el-Müfredât, Esâsü’l-Belâga.
Sami etimolojik katman
Arapça هدد kökü, Afro-Asyatik dil ailesinin Sami kolunda ses taklidine (onomatopeik) ve ritmik harekete dayanan ilksel kök katmanıyla ilişkilidir. Çekirdek form olan /hd/, ağır bir kütlenin düşmesiyle çıkan gürültüyü, boğuk bir yankıyı veya düzenli bir sallantıyı temsil eder. İbranicede /h-d-d/ doğrudan bir kök olarak zayıf olmakla birlikte, dağların yankılanması ve sevinç ya da savaş haykırışı anlamındaki /hêdâd/ (הֵידָד) kelimesinde sesin gürültülü ve yankılı patlaması katmanıyla benzer bir fonetik kökene dayanır. Süryanicede /hadd/ biçimindeki sesleniş ve sarsıntı çağrışımları da bu eksendedir. Arapçada kök, hem bu işitsel şiddeti (hedde: çöküş anında duyulan korkunç ses, deniz uğultusu) hem de doğrudan kütlesel yıkımı (hedm: temeli sarsıp yerle bir etme) bünyesinde toplayarak tam bir fiziksel devrilme ve kırılma kavramına evrilmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisānü’l-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çökme sesi ve kütlesel yıkım | Gürültülü çöküşten (hedde) iradeyi sarsan korkutmaya (tehdit) ve ritmik sallamaya (hehdede) doğru genişleme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice /hêdâd/ ve Süryanice akustik yankı kökleri | Yüksek sesli patlama, dağlarda yankılanan haykırış ve sarsıcı gürültü ortaklığı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Ses taklidi kökenli Afro-Asyatik taban | Ağır nesnelerin çarpmasıyla oluşan tok ve rezonant seslerin dilde kökleşmesi | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisānü’l-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هدد | Anlamlı | Gürültüyle yıkılma ve devrilme | Kütlesel bir ağırlığın çökmesi, ses çıkarması ve direncin kırılması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| دهد | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş bağımsız bir üçlü kök olarak işlenmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| دده | Anlamlı | Eğlence, oyun, vakit geçirme | Çocuk oyunu veya boş uğraş için kullanılan ses ve hareket | Kitābü’l-ʿAyn müsta'mel kaydı; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هدد | Merkez | Yıkılma ve çöküş | Ağır ve yüksek bir yapının büyük bir gürültü ve sarsıntıyla bir anda devrilmesi | Çöküşün hem mekanik ağırlığını hem de dehşet verici akustik etkisini içerir |
| هدم | Komşu | Yıkma ve ortadan kaldırma | Bir binanın veya duvarın parçalanıp düzlenmesi | هدد kökündeki dehşetli düşüş sesi ve kendiliğinden devrilme vurgusu yerine yapının bozulması esastır |
| خرر | Komşu | Düşme ve yere kapanma | Yukarıdan aşağıya akarcasına veya kendinden geçercesine hızla inme | Ses ve düşüş vardır ancak هدد gibi kütlesel bir parçalanma ve çöküş rezonansı şart değildir |
| دكك | Komşu | Parçalama ve düzleme | Çarparak veya ezerek yükseltiyi ufalamak, toz haline getirmek | هدد anî bir devrilmeyi ve kırılmayı, دكك ise ezilip un ufak edilerek yerle bir olmayı belirtir |
| شيد | Zıt | Yükseltme ve sağlamlaştırma | Yapıyı harçla, kireçle muhkem kılıp yukarıya doğru yükseltmek | هدد aşağıya doğru gürültülü yıkılışı, شيد yukarıya doğru sağlam inşaatı ifade eder |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هدد | Gürültüyle çökme, devrilme | Yüksek ve ağır bir yapının sarsılarak kırılması ve ses çıkarması | Kesin |
| Latince | Ruina, collapsus | Çöküş, gürültülü yıkım | Ruina fiziksel yıkıntıyı ve devrilmeyi karşılar; ancak Arapçadaki özgül çöküş gürültüsü nüansı daha zayıftır | Güçlü |
| İngilizce | Crash, collapse, tumbling down | Gümbürtüyle çökme, devrilme | Crash sesi, collapse yapının çöküşünü verir; kökün her iki unsuru birleştiren bütünlüğünü iki kelime tamamlar | Güçlü |
| Almanca | Einsturz, Krachen | Çökme, gümbürtü | Einsturz yapının içe çöküşünü, Krachen ise kırılma ve yıkılma gürültüsünü karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Écroulement, fracas | Yıkılma, çatırdama | Écroulement bir kütlenin gürültüyle aşağı inmesini, fracas ise büyük yıkım sesini ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisānü’l-ʿArab.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| هَدًّا (Mef'ûl-i mutlak mastar) | Dağların dehşetli bir gürültü ve sarsıntıyla parçalanıp devrilmesi | Rahman'a çocuk isnat edilmesi karşısında göklerin çatlaması, yerin yarılması ve dağların bu iftiranın ağırlığı altında yıkılıp çökmesi bağlamı (Meryem 19:90) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tenzihi zedeleyen şirk isnatlarının ontolojik ağırlığı | Allah'a evlat isnat etmenin alemin ontolojik dengesini bozan, kozmosun nizamını çatlatacak kadar ağır bir cürüm olması | Varlığın yaratılış gayesine aykırı iddiaların tüm kâinatta yarattığı metafizik sarsıntı ve tepki |
| Fıkıh | İkrah ve tehdit hukuku | Kişinin canına veya malına yönelik helak edici baskının (tehdîd) hukuki tasarruflara ve sorumluluğa etkisi | Bir kimsenin irade ve direncini kırıcı, çökertici korkutma fiili |
| Tefsir | Meryem 19:90 ayetinin tasviri | Dağların «hedden» düşüşünün hakiki bir kozmik infial mi yoksa temsili bir dehşet tasviri mi olduğu | Dağ gibi en muhkem sabitelerin bile tevhid zedelendiğinde dayanamayıp gürültüyle çökeceği bilinci |
| Hadis | Yıkıntı ve helakten sığınma duaları | Hz. Peygamber'in «yıkıntı altında kalmaktan» (el-hedd ve'l-hedme) Allah'a sığınması | Ansızın çöken ağır duvar, tavan veya toprak kütlesinin altında kalarak can verme tehlikesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve şirk zıtlığı | Metafizik dengenin bozulması | Sahte isnatların ağırlığını göstermek | Allah'ın aşkınlığına aykırı iddialar, yaratılışın taşıyıcı kolonlarını sarsarak varlığı çöküş eşiğine getirir | Kesin |
| İlmi | Yapısal statik ve rezonans | Taşıyıcı kapasitenin aşılması | Yapının mukavemetini yitirip çökmesi | Bir cismin taşıyabileceğinden fazla gerilime maruz kalarak aniden kırılması ve tabanına devrilmesi mekanizmasıdır | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet kaybı | İktidar rüknünün çökmesi | Otoritenin aniden devrilmesi | Adalet zeminini kaybeden tiranlıkların, dışarıdan sağlam görünse de içten kırılarak bir anda gürültüyle yıkılması | Güçlü |
| İktisadi | Balon ve spekülasyon | Finansal sistemin gürültülü çöküşü | Temelsiz büyümenin iflasla sonlanması | Gerçek üretim ve değere dayanmayan borç ve şişkinlik yapılarının piyasada anî ve sarsıcı bir çöküş yaratması | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kritik eşik aşımı ve yapısal çökme (structural failure / buckling) | Katı cisimler mekaniğinde bir sütunun veya jeolojik kütlenin limit yükü aştığında plastik deformasyona uğramadan aniden kırılarak enerjisini gürültüyle boşaltması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal anomi ve kurumsal çözülme | Toplumu ayakta tutan ahlaki ve hukuki taşıyıcı ilkeler ihlal edildiğinde, kurumların birikimli stres sonucu bir anda meşruiyetini yitirerek çökmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün gündelik Arapçadaki türevi olan «tehdit» (korkutma, gözdağı verme) kelimesine hapsedilerek Kur'an'daki somut, kütlesel ve ontolojik çöküş boyutunun unutulması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, tevhid akidesinin ihlal edilmesine karşı göklerin, yerin ve dağların duyduğu dehşet verici sarsıntıyı ve kozmik taşıyıcılığın iflas ederek kütlelerin gümbürtüyle devrilmesini anlatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Şirki ve teolojik sapmaları yalnızca bireysel bir kanaat veya soyut bir düşünce olarak görmek; bu sapmaların varlığın bütünü ve kozmik nizam üzerinde meydana getirdiği ontolojik tahribatı kavrayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ontolojik olarak tesadüfi ve şuursuz bir madde yığını olmadığını, kâinatın baştan başa tevhid temeli üzerine kurulu bulunduğunu ve şirkin bu temeli sarsıcı en ağır cürüm olduğunu en somut ve sarsıcı fiziksel tasvirle gösterdiği için hayatidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Meryem Suresi'nde Hristiyanlığın ve müşriklerin Allah'a çocuk isnat etmelerini (veled isnadı) reddeden ve bu iddianın ağırlığını kâinatın tepkisi üzerinden betimleyen ayet grubunda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiatın şirk ve küfür karşısında kayıtsız olduğu zannını ortadan kaldırır; dağların صلابة (sertlik ve sarsılmazlık) vasfının bile ancak Allah'ın tenzihiyle ayakta durabildiğini gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAğır, yüksek ve muhkem bir kütlenin taşıyıcı zeminini kaybederek korkunç bir gümbürtü ve sarsıntıyla tabanına doğru yıkılıp parçalanması.
- Soyut anlamVarlığın kurucu ve koruyucu ilkesine aykırı bir iddia veya baskı karşısında en sağlam dayanakların dahi mukavemetini yitirerek çökecek raddeye gelmesi.
- Sistematik karşılıkOntolojik veya yapısal sistemlerde taşınamaz bir yük birikiminin kritik eşiği aşması sonucu oluşan katastrofik ve geri döndürülemez çöküş dinamiği.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde yapıya binen metafizik veya fiziksel gerilimi, yapının dayanabileceği kritik mukavemet eşiğini temsil eder. Gerilim kritik sınıra yaklaştığında sisteme ait hareket denklemi kararlılığını yitirir; ortaya çıkan muazzam enerji boşalımı () akustik ve kinetik bir patlamayı (çöküş gürültüsünü) ifade eder; yapının konumu veya direnç düzeyi () aniden sıfıra inerek yerle bir olur ().