وضن
و - ض - ن
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Hurma yaprağından örülmüş, dokunmuş kumaş veya örtü demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hurma yaprağından örülmüş, dokunmuş kumaş veya örtü demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.850 harfباب الضاد والنون و و ا ي ء معهما
ن ض و، ن ض ي، ض ن ي، ض ن أ، ض أ ن، و ض ن، ن و ض، أ ض ن مستعملات
نضو:
نضَا الحِنّاءُ ينْضُو عن اللِّحْيَةِ اذا ذَهَبَ لونُه.
ونُضاوَة الحِنّاء: ما يُؤْخَذُ من الخِضابِ بعدَ ما يذهَبُ لونه في اليَدِ والشَّعْرِ، وقال كُثَيِّر يُخاطِبُ عَزَّةَ:
ويا عَزَّ للوَصْلِ الذي كان بَـيْنَـنـا نَضَا مثلَ ما ينْضُو الخِضابُ فيَخْلَقُ
ونَضَا الثوبُ عن نفسِه الصِّبْغَ اذا
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR505 harfالوَضين للهودج بمنزلة البِطان للقَتَب. والتصديرِ للرحل، والحزامِ للسرج. وهما كالنِسْعِ إلا أنَّهما من السُيور إذا نُسج نِساجةً بعضه على بعض مضاعفاً. والجمع وُضُنٌ. قال المثقِّب:
تقول إذا درأتُ لها وَضيني أهذا دينُـهُ أبـداً ودينـي
قال أبو عبيدة: وَضينٌ في موضع مَوْضونٍ مثل قتيلٍ في موضع مقتولٍ. تقول منه: وَضَنْتُ النِسْعَ أَضِنُهُ وَضْناً، إذا نسجته. والمَوْضونَةُ أيضاً: الدرع المنسوجة توضَنُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR7.996 harfض ن ( و ا ي ء )
ضني ، ضنأ ، ضأن ، ضون ، وضن ، نضا ، نوض ، أنض .
ضني : وقال الليث : ضَنِي الرجلُ يَضْنَى ضَنًى شديداً : إذا كان به مرَضٌ مُخامِر ، وكلما ظنّ أنه قد بَرَأ نُكِس ، وقد أضناه المَرَض إضْنَاءً .
سلمةُ عن الفرّاء : العرب تقول : رجلٌ ضَنًى ودَنف ، وقَومٌ ضَنًى ، أي : ذوُو ضنًى وكذلك قومٌ عَدْلٌ ذَوُو عَدْل وصَوْمٌ ونَوْم .
وقال ابن الأعرابي : رجل ضنًى ، وامرأة ضَنًى ، وقومٌ ضَنًى ، وهو
ض ن ( و ا ي ء ) ضني ، ضنأ ، ضأن ، ضون ، وضن ، نضا ، نوض ، أنض . ضني : وقال الليث : ضَنِي الرجلُ يَضْنَى ضَنًى شديداً : إذا كان به مرَضٌ مُخامِر ، وكلما ظنّ أنه قد بَرَأ نُكِس ، وقد أضناه المَرَض إضْنَاءً . سلمةُ عن الفرّاء : العرب تقول : رجلٌ ضَنًى ودَنف ، وقَومٌ ضَنًى ، أي : ذوُو ضنًى وكذلك قومٌ عَدْلٌ ذَوُو عَدْل وصَوْمٌ ونَوْم . وقال ابن الأعرابي : رجل ضنًى ، وامرأة ضَنًى ، وقومٌ ضَنًى ، وهو المُضْنَى من المرض . وقومٌ ضَنًى ، أي : ذوو ضَنًى ، وكذلك قومٌ عَدْلٌ ذَوو عَدْل . وقال : تَضَنَّى الرجلُ : إذا تمارَض . وأَضنَى : إذا لَزِم الفِراشَ ، من الضَّنَى . ويقال : رجلٌ ضَنِ ، ورجلان ضَنِيَان ، وامرأة ضَنِيَة ، وقوم أَضناءٌ . ويقال : أضناه المَرَضُ وأنضَاه بمعنًى واحد . ضنأ : قال أبو زيد : ضنأَتِ المرأةُ ضَنّاً وضُنُوءاً : إذا وَلَدَتْ . وقال أبو عُبيد : قال أبو عمرو : الضَّنْءُ : الوَلَد ، مهموز ساكن النون ، وقد يقال له : الضِّنء . قال : وقال الأُمَوِيّ : قال أبو المفضّل أعرابيٌّ من بني سَلامة من بني أسد قال : الضَّنْءُ : الولد ، والضِّنْءُ : الأصل ، وأنشد : وميراث ابن آجَرَ حيثُ ألْقَتْ بأصْل الضِّنْء ضِئْضِئة الأصيلِ أراد ابن هاجَر ، وهو إسماعيل . الليث : ضنَتِ المرأةُ تضْنُو : إذا كثُر ولدُها ، وقال أبو عُبيد : قال أبو عمرو : وهي الضّانية . ويقال : ضَنَأتِ الماشيةُ : إذا كثُر نِتاجُها قال : وضِنْءُ كلّ شيء : نَسْلُه . أبو عُبَيد عن الكسائيّ : امرأةٌ ضانئة وماشية ، معناهما أن يَكثُر ولدُهما ، وقد ضَنَتْ تَضْنُو ضَناءً ، وضَنأَتْ تضنُو ضَنْأً مهموز . رَوَى شَمِر عن أبي عُبَيد فيما قرأْتُ على الإياديّ : اضطَبَأْتُ منه : استحيَيْتُ ، رواه بالياء عن الأُمَويّ . وأَخبَرني الإياديّ عن أبي الهَيْثم أنّه قال : إنما هو اضْطَنَأْتُ بالنّون ؛ وأَنشَد : إذا ذُكِرَتْ مَسعاةُ والِده اضطنى ولا يَضْطَنِي من فعْل أهلِ الفَضائِل وأخبَرَني أبو المفضّل عن الحرّاني عن ابن السّكيت أنّه أنشَده : تَزَاءَك مُضْطَنِيءٌ آرِمٌ إذا ائْتَبَّهُ الإدُّ لا يَفْطَؤْهْ قال : والتَّزاؤُك : الاستحياء . آرِم ، أي : يُواصِل ، لا يَفْطأُه ، أي : لا يَقهَره . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الضُّنَى : الأَوْلاد . قال : والضِّنَى بالكسر : الأوجاعُ المُخِيفة . وقال ابن دُرَيد في كتاب ( الجَمْهرة ) : قعد فلان مَقعَد ضُنْأةٍ ، أي : مَقعَد ضَرورة ، ومعناه الأَنفَة . قلت أنا : أحسَب قولَ ابن دُرَيد من الاضطِناء ، وهو الاستحياء . ضأن ضون : ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الضّانةُ غيرُ مهموز : البُرَةُ التي يُبْرَى بها البَعِيرُ ؛ ذكرها غيرُ واحد منهم . وقال ابن الأعرابي : التّضَوُّن : كثرةُ الوَلَد . قال : والضَّوْن : الإنْفَحة . أبو عُبَيد عن أبي زيد : الضَّيْوَنُ : الهِرُّ ، وجمعُه الضَّيَاوِن . ومن مَهموزِه : الضَّأْنُ والضَّأَن ؛ مثلُ المَعْز والمَعَز ، وتُجمع ضَئِيناً . وقال الليث : الضَّأْن : ذواتُ الأصْواف من الغَنَم ؛ ويقال للواحدة : ضائنة ، ورَجلٌ ضائن ؛ قال بعضُهم : هو اللّيّن كأَنَّهُ لَفْجة . وقال آخَرُ : هو الذي لا يزال حسنَ الجِسْم قليلَ الطُّعْم . ويقال : رَمْلةٌ ضائنة ، وهي البيضاءُ العَرِيضة ، وقال الجَعْدِيّ : إلى نَعَجٍ من ضائِن الرَّمْلِ أَعْفَرَا ويقال : اضْأَنْ ضَأْنَك ، وامْعَزْ مَعْزَك ، أي : اعْزِل ذا مِنْ ذَا . وقد ضأَنْتُها : إذا عزلتَها . وقال محمد بن حَبيب : قال ابن الأعرابيّ : رجلٌ ضائنٌ : إذا كان ضعيفاً ، ورجلٌ ماعِزٌ : إذا كان حازماً مانعاً ما وراءَه . قال : والضِّئنِيّ : السِّقاءُ الذي يُمخَض به الرائبُ يسمَّى ضِئْنِيّاً إذا كان ضَخْماً من جلد الضَّأْن . وقال حُمَيْدُ بن ثَوْر : وجاءَتْ بضِئْنِيَ كأنّ دَوِيَّهُ ترَنُّمُ رَعْدٍ جاوَبَتْهُ الرَّوَاعِدُ وضن : سَلَمة عن الفرّاء قال : الميضَانة : القُفّة ، وهي المَرْجُونة والقَفْعة ، وأنشد : لا تَنْكِحنّ بعدها حَنّانَهْ ذات قَتارِيد لها مِيْضَانَهْ قال : حَنّ وهَنّ ، أي : بكى . وقال الله جلّ وعزّ : ( ( الاَخِرِينَ عَلَى سُرُرٍ مَّوْضُونَةٍ ) ( الواقعة : 15 ) . قال الفرّاء : الموْضُونةُ : المَنْسُوجةُ ، وإنما سَمّت العربُ وَضينَ الناقةِ وَضِيناً لأنه منسوج . ويقال : وضَنَ فلانٌ الحجر والآجُر بعضُه فوق بعضٍ : إذا أشْرَجه : فهو مَوْضون . وقال الليث : الوَضْن : نسجُ السَّرِيرِ وأشباهِه بالجوهر والثياب ، وهو مَوْضُونٌ . قال : والوَضِينُ : البِطَانُ العَرِيض . وقال حُميد بن ثوْر : على مُصْلَخِمَ ما يكاد جَسِيمُه يَمُدُّ بِعطْفَيه الوَضِينَ المسَمَّما المسمَّمُ : المزيَّنُ بالسُّموم ، وهي خَرَزٌ . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : التَّوَضُّن : التّحبُّبُ . والتوَضُّنُ : التذَلُّلُ . والوُضْنَةُ : الكرسيُّ المنسوجُ . وقال شَمِر : المَوْضونةُ : الدِّرْعُ المَنْسوجة . وقال بعضهم : دِرْعٌ مَوْضونةٌ : مُقاربةُ النَّسْج مثل الموضُونة . وقال رجل من العرب لامرأته : ضِنِيه يَعني مَتاعَ بيتها أي : قارِبي بعضَه من بعض . وقيل : الوَضْنُ : النَّضْد ، يقال : وَضَن متاعَه بعضَه فوق بعض . نوض : قال ابن المظفَّر : النَّوْضُ : وُصْلةُ ما بين العَجُز والمَتْن . ولكل امرأة نَوْضان : وهما لَحْمتان مُنتبِرَتانُ مُكتنفتا قَطَنها ، يعني وَسَط الوَرِك ، وقال رُؤبة : إذا اعْتَزَمْنَ الرَّهْوَ في انتِهاضِ جاذَبْنَ بالأصلابِ والأنْواضِ قال : والنَّوْضُ : شِبْه التَّذَبْذُب والتَّعَثْكُل ، يقال : ناضَ يَنُوض نَوْضاً . وقال أبو عمرو : الأنواضُ : مدافع الماء ، وقال رؤبة : غُرِّ الذُّرَى ضَواحِك الإِيماضِ يُسقَى به مَدافِعُ الأنْواضِ وقال ابن الأعرابي : الأنواضُ : الأوْدية ، واحدها نَوْض . ورَوَى أبو العبّاس عنه أنه قال : النَّوْضُ : الحركة ، والتَّفَرّض . والنَّوْضُ : العُصْعُص . وقال الكسائي : العَرَب تُبدِل من الصاد ضاداً ، فتقول : ما لَكَ مِن هذا مناض ، أي : مناص . وقال أبو الحسن اللّحياني : يقال : فلان ما يَنُوض لحاجةٍ ، وما يَقدِر أن يَنُوص ، أي : يتحرك لشيء . وقد ناضَ وناصَ مَناضاً ومَناصاً : إذا ذَهب في الأرض . وقال ابن الأعرابي : نوّضْتُ الثوبَ بالصِّبغ تَنْويضاً ، أي : ضرّجْته . وأَنشدَ في صِفَة الأسد : في غِيلِهِ جِيفُ الرِّجال كأنه بالزَّعْفران من الدّماء مُنَوَّضُ أي : مُضَرَّج . أخبرني به المنذري عن أبي العبّاس أحمد بن يحيى عنه . أبو تراب عن أبي سعيد البغدادي قال : الأنْوَاضُ والأنْواطُ واحد ، وهي ما نُوِّط على الإبل إذا أُوقِرَتْ ، وقال رُؤْبة : جاذَبْنَ بالأصلابِ والأنْواضِ أنض : أبو عُبَيد عن أبي زيد : أنَضْت اللحمَ إيناضاً : إذا شَوَيْتَه ولم تُنْضِجْه . وقال الليث : لحمٌ أَنِيض : فيه نُهُوأةٌ ، وقال زُهَير : يُلَجْلِجُ مُضغةً فيها أَنِيض أصَلّتْ فهي تحتَ الكَشْح داءُ وقد أَنُض أَناضَةٌ فهو أَنِيض . أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الإناضُ : إدْراكُ النَّخْل ، ومنه قولُ لَبيد : وأَناضَ العَيْدانُ والجَبّارُ ويُروَى : وأنِيض . أبو عُبَيد عن أبي عمرو : إذا أَدْرَك حَمْلُ النَّخْلةِ فهو الإناض . نضا : قال الليث : نَضَا الحِنّاءُ يَنْضُو عن اللّحية ، أي : خَرَج وذَهب عنه . ونُضَاوةُ الحِنّاء : ما يؤخذ من الخِضاب ما يَذهبُ لونُه في اليَد والشَّعْر . وقال كُثيّر يخاطب عَزّة : ويا عَزَّ للوَصْلِ الذي كان بينَنا نَضَا مِثلَ ما يَنْضُو الخِضَابُ فَيخلَقُ ونَضَا الثوبُ عن نفسِه الصِّبْغ : إذا أَلقاه . ونَضَت المرأةُ ثَوْبها عن نفسِها ، ومنه قول امرىء القيس : فجئْتُ وقد نَضَّت لنومٍ ثِيابَها لَدَى السِّتْر إلاّ لِبْسَةَ المتفضِّلِ والدّابةُ تنضو الدّوابَّ : إذا خرجتْ من بينها . ورملةٌ تنضو الرِّمال فهي تَخرُج منها . ونَضَا السهم ، أي : مَضَى . وقال رُؤبة : يَنْضُون في أجوازِ ليلٍ غاضِي نَضْوَ قِداحِ النابلِ المواضي الحراني عن ابن السكّيت : نَضَوْتُ ثيابي عنّي : إذا ألقيتها عنك . وقد نَضَوْتُ الجُلَّ عن الفرس نَضْواً ، وقد نضا خِضابُه يَنْضو نَضْواً . ونَضَا الفَرسُ الخيلَ يَنْضوها : إذا تَقدَّمها وانْسَلَخَ منها . والنِّضْو : البعير المهزول وجمعه أنضاء ، والأنثى نِضْوَة . ويقال لأَنْضاء الإبل : نِضْوان أيضاً . ويقال : أَنْضى وجه الرجل ، ونَضَا على كذا وكذا : إذا أَخْلَق . وقال اللّيْثُ : المُنْضِي : الرجل الّذي صار بعيرُه نِضْواً ، وقد أَنْضاه السَّفر . وانتضَى السيفَ : إذا استلَّه من غِمْده . ونَضَا سَيْفَه : إذا سَلَّه . وسَهْمٌ نِضْوٌ : إذا فَسَد من كَثْرَة ما رُميَ به حتى أَخلَق ، ونَضِيٌّ السَّهْمِ : قِدْحُه ، وهو ما جَاوزَ من السّهم الرِّيشَ إلى النَّصْل ، وقال الأعشى : غرَّ نَضِيُّ السّهمِ تحتَ لَبانِه وجالَ على وَحْشِيِّه لم يُعَثِّمِ ونَضِيُّ الرُّمْح : ما فوقَ المَقْبِض مِن صدرِه ، وأَنشدَ : وظَلَّ لِثِيرانِ الصَّريمِ غمَاغِمُ إذا دَعَسُوها بالنَّضِيّ المُعَلَّبِ أبو عُبَيد عن الأصمعيّ ، أوّلُ ما يكون القِدْح قبل أن يُعمَل : نَضِيٌّ ، فإن نُحِت فهو مَخْشوب وخَشِيب ، فإذا لُيِّن فهو مُخلَّق . قال : وقال أبو عَمْرو : النَّضِيُّ : نَصْلُ السَّهْم . قلتُ : وقولُ الأعشى يحقِّق قولَ أبي عمرو . وقال ابن دُريد : نَضِيُّ العُنُق : عَظْمُه ، ونَضِيُّ السَّهم : عُودُه قبلَ أن يُراشَ . وقال أبو عُبَيدة : نَضَا الفَرَسُ يَنْضُو نُضُوّاً : إذا أَدْلى فأَخرَج جُرْدانَه . قال : واسمُ الجُرْدان : النَّضِيُّ . ويقال : نَضَا فلانٌ موضعَ كذا يَنْضُوه : إذا جاوَزَه وخَلَّفه نيض . أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : النَّيْضُ بالياء : ضَرَبان العِرْق مِثْلُ النَّبْض سواء .
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR124 harf- الوضن: نسج الدرع، ويستعار لكل نسج محكم. قال تعالى: ﴿على سرر موضونة﴾ [الواقعة/15] ومنه: الوضين، وهو حزام الرحل، وجمعه: وضن.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR104 harfو ض ن
درع موضونة: منسوجة حلقتين حلقتين.
ووضن النّسع وقلق وضينها: بطانها من الهزال وقلقت وضنها.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.490 harfوَضَنَ الشيءَ وَضْناً، فهو مَوْضُونٌ ووضِينٌ: ثنى بعضه على بعض وضاعَفَهُ. ويقال: وَضَنَ فلانٌ الحَجر والآجُرَّ بعضه على بعض إِذا أَشْرَجَه، فهو مَوْضونٌ. والوَضْنُ: نسْجُ السريرِ وأَشباهه بالجوهر والثياب، وهو مَوْضونٌ. شمر: المَوْضُونةُ الدِّرْع المنسوجة. وقال بعضهم: دِرْعٌ مَوْضونةٌ مُقارَبَةٌ في النسج، مثل مَرْضُونةِ، مُداخَلَةُ الحِلَقِ بعضها في بعض. وقال رجل من العرب لامرأَته: ضِنِيه يعني
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR100 harf* و ض ن * * المَوْضُونَةُ * الدرع المنسوجة وقيل المنسوجة بالجواهر ومنه قوله تعالى ﴿على سرر موضونة﴾
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.873 harf: ( *!وَضَنَ الشَّيءَ *!يَضِنُه ) *!وَضْناً ، ( فهو *!مَوْضُونٌ *!ووضِينٌ ) : ) إذا ( ثَنَى بعضَه على بعضٍ وضاعَفَهُ ) ؛ ) ومنه وَضَنَ الحَجَرَ والآجُرَّ بعضَه على بعضٍ ( و ) قيلَ : *!وضنَه ( نَضَّدَهُ ) ؛ ) قالَ رجُلٌ لامْرأَتِهِ : ضَنِيه ، يعْنِي مَتاعَ البيتِ ، أَي قارِبي بعضَه مِن بعضٍ .
( و ) *!وَضَنَ ( النِّسْعَ ) *!يَضِنُه *!وَضْناً : ( نَسَجَهُ ؛ و ) منه ( الوَضِينُ ) ، وهو ( بِطانٌ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR523 harfوَضِينٌ
وَضِينٌ ذ A girth (بِطَان) wide, woven of thongs or hair, or only of skin; (M, K;) said to be adapted for the رَحْل and the هَوْدَج; the بِطَان being peculiarly for the قَتَب: (M:) or it is for the هَوْدَج, like the بِطَان for the قَتَب and the تَصْدِير for the رَحْل and the حِزَام for the سَرْج; and both [but to what this refers is doubtful] are like the نِسْع, except that they are of
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR511 harfوَضَنَ
وَضَنَ
a. [ يَضِنُ ] ( n. ac. وَضْن 1 ), Folded.
b. Twisted, twined; plaited.
تَوَضَّنَ
تَوَضَّنَ V
a. [ La ], Humbled himself to.
اِوْتَضَنَ
اِوْتَضَنَ VIII ( t )
a. [ Bi ], Was joined to.
مِوْضَن
مِوْضَن 20tI , ( pl. مَوَاْضِيْنُ 65 ),
a. Bag made of palm-leaves.
وَضِيْن
وَضِيْن 25 , ( pl. وُضُن 10 ),
a. Folded.
b. Twisted.
c. Girth; girdle; strap.
مِوْضَاْن
مِوْضَاْن
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR6.725 harfوضن
وَضَنَ - يَضِنُ - مَوْضُوْن - مَوْضُوْنَة
وَضَنَ - يَضِنُ + كائن + أشياء: يرصفها: يضعها قرب بعضها بشكل مرتب
مَوْضُوْن: اسم مفعول من " وَضَنَ - يَضِنُ "
مَوْضُوْنَة: مؤنث " مَوْضُوْن "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " ترتيب وتنسيق وصف ونظم الأشياء على سطح مستوٍ أمام بعضها"، وهي:
قَطَرَ - يَقْطُر (المتعدي)، وسِقَ - يَسِقَُ، صَفَّ -
Sîgalar(1)
Mücavir kökler1 mücavir (2 toplam)
- سرر
1 ortak ayet · Serer üstüne oturulan kanepe türü divandır
Geçtiği ayetler(1)
عَلَى سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ
DokunulanMurassa tahtlar üzerindedirler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وضن |
| Yapı | Üçlü kök (sülâsî) |
| Özel Durum | Misâl vāvî (ilk harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نضد, حبك, نسج |
| Zıt Kök | نقض |
| Çekirdek Özet 1 | Malzemeyi iki kat yaparak, halkaları veya şeritleri birbirinin içine geçirerek sıkıca örmek ve istiflemek |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi huzurda ve cennet nizamında mükemmel uyum, sağlam doku ve iç içe geçirilmiş eşsiz düzen |
| Çekirdek Özet 3 | Parçaların rastgele yan yana durmayıp, birbirine mukavemet ve estetik katacak şekilde birbirine kilitlenmesi ilkesi |
| Kritik Hata Riski | İlgili kelimeyi yalnızca basit bir kumaş örtüsü veya sedir süslemesi zannedip, dokunun çift katlılık, kenetlenme ve gevşemezlik boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وض | Bir şeyi bir yere koymak, indirmek, sabitlemek veya taban oluşturmak (karşılaştırınız: وضع) | ن | Sabitleme ve yerleştirme hareketine süreklilik, iç içe geçme, kat kat örülerek birbirine tutturulma ve mukavemet niteliği kazandırmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Parçaları birbirine ekleme, ayrılmaz bir biçimde kenetleme ve bağ oluşturma eylemini simgeler |
| ض | Olta/bitki imgesinin baskı ve sıkışma ile yoğunlaşması; ezme, yana kıstırma (türetme imge) | Malzemenin birbirinin içine doğru kıvrılması, aralıksız bir baskıyla çift kat hale gelmesi hareketini gösterir |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Örgünün veya dizilimin tek bir halkada kalmayıp birbirini izleyen bir hat boyunca kesintisiz akmasını sağlar |
| وضن | Katmanları birbirine çengelleyerek sıkıca örme ve kesintisiz bütünleştirme | Şeritlerin ve halkaların gevşemeyecek şekilde çift kat edilerek art arda örülmesi ve kenetlenmiş bir bütün meydana getirmesidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin semerini karnına bağlayan, deriden veya kıldan şeritlerin birbirine geçirilerek çift kat örüldüğü enli göğüs kolanı (el-vadîn); ayrıca zırh halkalarının iç içe ikişerli geçirilerek örülmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ zırhın sık ve çift kat örülüşünü överken kökü şu beyitte zikreder: ومن نسج داود موضونة / يساق بها الحي عيرا فعيرا |
| Erken Arapça kullanım | Devenin zayıflayıp karnının incelmesi sonucu örgü kolanının gevşemesini anlatan deyim: إليك تعدو قلقا وضينها |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, el-Müfredât, Esâsü’l-Belâga.
Sami etimolojik katman
Arapça وضن kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle örgü, zırh dokusu ve şeritlerin birbirine kenetlenmesi gibi zanaat ve teçhizat terminolojisinde korunmuş özelleşmiş bir köktür. Kökün biliteral temelini oluşturan ses yapısı, nesneleri bir tabana oturtma ve sabitleme eylemiyle bağlantılıyken, üçüncü ses olan nûn harfinin eklenmesiyle katlama, çift kat yapma ve örgü oluşturma anlamına bükülmüştür. İbranice ve Süryanicede doğrudan aynı fonetik dizilimle geniş bir fiil kökü halinde yaygın olmasa da, bükme, örme ve katlama bağlamındaki Sami kök katmanlarıyla morfolojik yakınlık gösterir. Erken Arapçada taşların ve tuğlaların birbirine kenetlenerek dizilmesine (işrâc) ve zırh halkalarının çift kat iç içe geçirilmesine وضن denmesi, kökün ilksel somut çekirdeğinin parçaları birbiriyle kenetleyerek tahkim etme olduğunu gösterir.
Güven Güçlü
Kaynak Lane’s Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyi iki kat etmek, üst üste koymak, şerit ve halkaları birbirinin içine geçirerek örmek | Devenin semer kolanı (el-vadîn), zırhın çift halkalı dokusu ve taşların kenetlenerek örülmesi bu kökten türemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami havzasında örgü, katlama ve sabitleme bildiren morfolojik taban | Arapçada teçhizat ve dokuma terminolojisinde derinleşmiş, zırh ve kolan gibi mukavim eşyalara ad olmuştur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وضن | Anlamlı | Kat kat örmek, iç içe geçirmek | Şeritleri veya halkaları birbirine bağlayarak mukavim bir örgü oluşturmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ونض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| ضون | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| ضنو | Anlamlı | Zayıflamak, tükenmek, gizlenmek | Hastalık veya keder sebebiyle bedenin erimesi ve takatten düşmesi | Kur'an'da geçmez |
| نوض | Anlamlı | Sallanmak, dalgalanmak, hareket etmek | Kalça ile bel arasındaki etli dokunun yürüme esnasında salınması ve kıpırdanması | Kur'an'da geçmez |
| نضو | Anlamlı | Soymak, çıkarmak, zayıflatmak | Elbiseyi üzerinden sıyırmak; kılıcı kınından çekmek; yolculuğun deveyi zayıflatması | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وضن | Merkez | Çift kat ve iç içe geçirilerek örme | Halkaların ve şeritlerin birbirinin içine girerek kenetlenmesini esas alır | Nesnenin kendi dokusu içinde katlanarak sağlamlaştırılmasıdır |
| نضد | Komşu | Üst üste ve yan yana muntazam dizme | Katlama ve iç içe geçirme olmaksızın parçaların sırayla istiflenmesidir | Düzlemsel sıra ve düzen fikri baskındır |
| حبك / حبك | Komşu | İntizamlı, sıkı ve yivli bağlama | Düğümlü, yivli ve hareler oluşturan mükemmel sanatsal dokumayı ifade eder | Göklerin veya saçların dalgalı ve sıkı intizamıdır |
| نسج | Komşu | İplikleri enine ve boyuna atkı-çözgü ile dokuma | Genel dokuma eylemidir; çift kat halkalama ve iç içe geçirme şartı yoktur | Kumaş üretiminin temel eylemini bildirir |
| نقض | Zıt | Örgüyü, bağı ve düğümü çözüp bozma | Dokunmuş veya kenetlenmiş bir yapıyı bükümünden ayırarak dağıtmak | Dokumanın ve ittifakın feshedilmesidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وضن | Çift kat örülmüş, kenetlenmiş | Şeritlerin, tellerin veya zırh halkalarının birbirinin içine geçirilerek örülmesi | Kesin |
| Latince | Interteximus, Dupliciter contextus | İç içe dokunmuş, çift kat örülü | Birbirine geçirilmiş dokuyu karşılar; bedevi kolanının özgül niteliğini tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | Interwoven, Inwrought, Braided | İç içe örülmüş, katmerli dokunmuş | Malzemenin birbirinin içine girmesini ifade eder; ancak mücevher kakmalı sedir bağlamını tam kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | Verflochten, Ineinandergewirkt | Birbirine kenetlenmiş örgü | Liflerin ve halkaların iç içe geçerek mukavemet kazanması yönünü iyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Entrelacé, Tressé en double | Çift kat örülmüş, birbirine geçmiş | Şeritlerin ve halkaların çift katlı geçişimini karşılar | Güçlü |
Kaynak Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَوْضُونَةٍ | Cevher ve altın tellerle iç içe, çift kat örülmüş, birbirine sımsıkı kenetlenmiş tahtlar | Cennette mukarrebûn zümresinin kurulduğu tahtların benzersiz sağlamlık, estetik ve iç içe geçmiş ihtişamını anlatan bağlam (Vâkıa 56:15) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret ahvali ve cennet nimetlerinin mahiyeti | Cennetteki tahtların cismani bir örgü mü yoksa metafizik bir nizam ve makam derecesi mi olduğu tartışması | Nimetlerin ve derecelerin kusursuz bir uyumla iç içe tanzim edilmiş hakikati |
| Fıkıh | Hac ve ihram teçhizatı ile binek emniyeti | Devenin eyer ve kolan teçhizatının (vadîn) sağlamlığı, hayvanın eziyet görmemesi ve sefer güvenliği | Can ve mal emniyetini sağlayan örgü kolanın mukavemeti |
| Tefsir | Vâkıa Suresi 15. ayetinin lafzi izahı | Ayette geçen ifadenin inci ve yakutlarla mı yoksa altın şeritlerle mi örüldüğü; tahtların birbirine bitişik nizamı | Parçaların rastgele değil, çift kat ve iç içe kenetlenmiş mükemmel dokusu |
| Hadis | Sefer ve cihad tasvirleri | Bineklerin kolanlarının incelmesi ve sefer meşakkatine dair rivayetlerde kökün yer alışı | Yolculuğun zorluğunu ve binek bağlarının durumunu belirten teknik tabir |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Cennet makamları ve zikir düzeni | Mükemmel kenetlenmiş saflar ve mertebeler | Amellerin birbirini destekleyerek sağlam bir yapı kurması | İman ve amelin gevşemez bir doku gibi iç içe geçerek kulun makamını tahkim etmesi | Güçlü |
| İlmi | Bilgi yapılarının sentezi ve tutarlılığı | Ağsal ve çapraz kurgulanmış kavramsal örgü | Disiplinlerarası bilginin birbirini teyit ederek mukavimleşmesi | Birbirinden bağımsız malumatın değil, birbirine kenetlenmiş tutarlı epistemik yapının kurulması | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal sözleşme ve yönetim teşkilatı | Parçalanmaz kurumsal nizam | Toplumu oluşturan zümrelerin birbirine kuvvet vermesi | Zırh halkaları gibi iç içe geçmiş kurumların dış tesirlere karşı devleti koruması | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim zincirleri ve sektörel entegrasyon | Katma değeri artıran entegre işleyiş | Riskleri dağıtıp dayanıklılığı çoğaltma | Sektörlerin gevşek bağlarla değil, birbirini tamamlayan çift katlı ağlarla örgütlenmesi | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kristal örgü yapıları ve topolojik düğüm teorisi (lattice / knot theory) | Malzemenin atomik düzeyde birbirinin içine geçerek çekme ve kırılma direncini en üst düzeye çıkardığı kafes mimarisi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal ağlarda yüksek yoğunluklu kenetlenme (high network cohesion) | Bireylerin yalnızca tekil bağlarla değil, çoklu ve çapraz temaslarla birbirine bağlandığı dayanıklı toplumsal yapı | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece üzerine oturulan sıradan bir sedirin kumaş kaplaması veya basit bir yastık süslemesi sanmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | وضن kökü, maddelerin (altın, inci, zırh halkası veya deri şeritler) gevşemez bir mukavemetle birbirinin içine geçirildiği, estetik ile sarsılmaz dayanıklılığın birleştiği nizamî bir yapıyı temsil eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cennet tasvirlerindeki tahtların ihtişamının yalnızca görsel bir yaldızdan ibaret olduğu zannedilir; oysa ayet, en üst zümre olan mukarrabûnun makamındaki kusursuz metafizik dengeyi, sımsıkı dokunmuş nizamı ve sarsılmaz istikrarı işaret etmektedir |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın cennet nimetlerini ve mükâfat derecelerini rastgele kelimelerle değil, somut bedevi kültürünün en mukavim ve estetik teçhizat kavramlarıyla inşa ettiğini gösterir. Bir şeyin mavlûd veya mensûc değil bilhassa موضونة olarak vasfedilmesi, onda hiçbir ayrışma ve gevşeme boşluğunun bulunmadığını bildirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Vâkıa Suresi’nde geçen öncüler (sâbikûn / mukarrebûn) zümresinin mükâfatını tasvir eden ayet grubunda (Vâkıa 56:15) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ahiret tasvirlerini dünyadaki dayanıksız ve gevşek yapılarla kıyaslama hatasını düzeltir; oradaki düzenin çift katlı ilahi bir nizamla, bozulmaz bir zırh veya örgü gibi birbirine kilitlendiğini zihne nakşeder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDevenin göğüs kolanını ve zırh halkalarını, malzemeyi iki kat yapıp birbirinin içine geçirerek sıkıca örmek ve sağlamlaştırmak.
- Soyut anlamAyrışmaya imkân vermeyecek biçimde unsurların birbiriyle iç içe kenetlenmesi, mukavemet ile zarafetin aynı yapıda mükemmel bir nizam oluşturması.
- Sistematik karşılıkBir sistemin bileşenlerinin birbirine sadece uç uca eklenmeyip, çapraz ve çift katlı bağlarla birbirini takviye ederek dış baskılara karşı mutlak direnç kazanması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde dokunmuş mukavim sistemi temsil eder. ve ardışık halkaları veya şeritleri gösterir. Tensör çarpımı () halkaların birbirinden bağımsız kalmayıp iç içe geçerek iki katlı bir kenetlenme matrisi oluşturduğunu, doğrudan toplam simgesi () ise bu kenetlenmenin kesintisiz biçimde ardışık olarak sürdürülüp tek parça bir zırh veya taht nizamına dönüştüğünü sembolize eder. Bağlantı fonksiyonu , komşu unsurların birbirinin içine kilitlendiğini doğrular.