وضع
و - ض - ع
KÖK- 26 geçiş
- 24 ayet
- 20 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Koyar
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.730 harfباب العين والضّاد وواي معهما
ع ض و، ع و ض، ض و ع، ض ي ع، ض ع و، و ض ع
عضو:
العُضْوُ والعِضْوُ - لغتان - كلّ عظم وافر من الجسد بلحمه. والعِضة: القطعة من الشيء؛ عضّيت الشيء عِضةً عِضةً إذا وزّعته بكذا، قال:
وليس دين الله بالمُعَضَّى
وقوله تعالى: "جعلوا القرآن عضين"، أي: عضةً عضةً تفرقوا فيه فآمنوا ببعضه وكفروا ببعضه.
عوض:
العِوَضُ معروف، يقال: عِضْتُه عِياضاً وعَوْضاً، والاسم: العِوَضُ،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.901 harfالمَوْضِعُ: المكان. والمَوْضِعُ أيضاً: مصدر قولك وَضَعْتُ الشيء من يدي وَضْعاً، ومَوْضوعاً وهو مثل المعقول، ومَوْضِعاً. والموْضَعُ بفتح الضاد، لغة في الموْضِعِ. ويقال في الحَجَر وفي اللبِن إذا بُنِي به: ضَعْهُ على غير هذه الوَضْعَةِ والوِضْعَةِ والضِعَةِ، كله بمعنًى. والهاء في الضِعَةِ عوض من الواو. والوَضيعَةُ: واحدة الوضائِعِ، وهي أثقال القوم. ويقال: أين خَلَّفوا وضائِعَهم. والوَضيعَةُ أيضاً:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR12.809 harfباب العين والضاد
عضا ، عوض ، ضاع ، ضعا ، ضوع ، وضع
عضا : العِضْو والعُضو : الواحد من أعضاء الشاة وغيرها ، وقد عضَّيْتُ الشاة والجَزُور تعضِية إذا جعلتها أعضاء وقسمتها ، وفي الحديث عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا تعضية في ميراث إلاّ فيما حمل القَسْمَ ) .
قال أبو عبيد : هو أن يموت الميت ويَدَع شيئاً إن قُسم بين ورثته كان في ذلك ضرر على جميعهم أو على بعضهم .
يقول : فلا يقسم . والتعضية : التفريق
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.332 harfMadde başı: *وضع(باب الواو والضاد وما يثلثهما)
(*وضع) الواو والضاد والعين: أصلٌ واحد يدلُّ على الخَفْض [للشيء] وحَطِّه. ووَضَعتُه بالأرض وضعاً، ووضَعت المرأة ولدَها. [و] وُضِع في تِجارته يُوضَع: خَسِر. والوضائع: قومٌ يُنقَلون من أرضٍ إلى أرضٍ يسكنون بها.
الوَضيع: الرّجُل الدنِيّ. والدّابّةُ تَضَع في سَيْرِها وَضْعاً، وهو سَيْرٌ سهلٌ يخالف المرفوع. قال:
مَرفوعها زَوْلٌ ومَوضوعُها *** كمَرِّ صَوْبٍ لجِبٍ وَسْطَ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR911 harf- الوضع أعم من الحط، ومنه: الموضع. قال تعالى: ﴿يحرفون الكلم عن مواضعه﴾ [النساء/46] ويقال ذلك في الحمل والحمل، ويقال: وضعت الحمل فهو موضوع. قال تعالى: ﴿وأكواب موضوعة﴾ [الغاشية/14]، ﴿والأرض وضعها للأنام﴾ [الرحمن/10] فهذا الوضع عبارة عن الإيجاد والخلق، ووضعت المرأة الحمل وضعا. قال تعالى: ﴿فلما وضعتها قالت رب إني وضعتها أنثى والله أعلم بما وضعت﴾ [آل عمران/36] فأما الوضع والتضع فأن تحمل في آخر طهرها
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR943 harfو ض ع
وضع الشيء موضعه ومواضعه.
والخياط يوضّع القطن على الثوب توضيعاً.
ومن المجاز: وضعه الشحّ ودناءة النسب.
ووضع منه: غضّ منه.
وتكلّمت بموضوع الكلام ومخفوضه.
قال ذو الرمة: يقطّع موضوع الحديث ابتسامها تقطّع ماء المزن في نطف الخمر وهو من وضّاع اللغة والصناعة.
ووضعت ولدها.
ووضع في تجارته وأوضع ولا أزال أوضع في تجاراتي ولم أزل موضوعاً فيها.
وكم من وضيعة وضعتها.
وهو
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR14.169 harfالوَضْعُ: ضدّ الرفع، وضَعَه يَضَعُه وَضْعاً ومَوْضُوعاً، وأَنشد ثعلب بيتين فيهما: مَوْضُوعُ جُودِكَ ومَرْفوعُه، عنى بالموضوع ما أَضمره ولم يتكلم به، والمرفوع ما أَظهره وتكلم به. والمواضِعُ: معروفة، واحدها مَوْضِعٌ، واسم المكان المَوْضِعُ والمضَعُ، بالفتح؛ الأَخير نادر لأَنه ليس في الكلام مَفْعَلٌ مما فاؤه واوٌ اسماً لا مَصْدراً إِلا هذا، فأَما مَوْهَبٌ ومَوْرَقٌ فللعلمية، وأَما ادْخُلُوا مَوْحَدَ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR918 harf* و ض ع * * المَوْضِعُ * المكان والمصدر أيضا و * وَضَعَ * الشيء من يده يضعه * وَضْعا * و * مَوْضِعاً * و * مَوْضُوعا * أيضا وهو أحد المصادر التي جاءت على مفعول و * المَوْضَع * بفتح الضاد لغة في * المَوْضِع * و * الوَضِيعَةُ * واحدة * الوَضَائِع * وهي أثقال القوم يقال أين خلفوا وضائعهم و * الوَضِيعة * أيضا نحو وضائع كسرى كان ينقل قوما من أرض فيسكنهم أرضا أخرى وهم الشحن والمسالح و * الوَضيعُ *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR12.303 harfوضعه من يده، يضعه بفتح ضادهما، وضعا بالفتح، وموضعا، كمجلس، ويفتح ضاده وهذه عن الفراء، كما في العباب، و الذي يقتضيه نص الصحاح: أن الموضع، بالفتح، لغة في الموضع بالكسر، في معنى اسم المكان، وقال: سمعها الفراء، وفي اللسان: المواضع معروفة، واحدها موضع بالفتح، الأخير نادر، لأنه ليس في الكلام مفعل مما فاؤه واو اسما لا مصدرا إلا هذا، فأما موهب، ومورق فللعلمية، وأما: ادخلوا موحد موحد ففتحوه إذ كان اسما
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.757 harfوَضَعَهُ
1 وَضَعَهُ ذ He put it, or laid it, (KL, * PS,) in, or on, a place: (PS:) he put it, or threw it, down from his hand: (TA:) contr. of رَفَعَه: (Mgh:) syn. حَطَّهُ: (K, * TA, in art. حط:) but it has a more general sense than this last. (Er-Rلghib, Kull.) ― -b2- وَضَعَ He put down a thing: contr. of رَفَعَ. (K, voce نَصَبَ.) ― -b3- وَضَعَتْ She brought forth. ― -b4- وَضَعَ لَهُ He
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR3.445 harfوَضَعَ
وَضَعَ
a. [ يَضَعُ ] ( n. ac. وَضْع 1 , مَوْضَع 17 , مَوْضِع 18 , مَوْضُوْع ), Put down; set, placed.
b. [ 'An ], Let off ( creditor ).
c. [ 'An ], Lowered, degraded; dismissed; deposed.
d. [ acc. or Min ], Abased; humiliated.
e. ( n. ac. وَضْع 1 , وُضُوْع 27 , ضَِعَة ), Humbled, abased ( himself ).
f. [ acc. & 'An ], Forgave, pardoned, let off; remitted ( debt ).
g. (
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok48.000 harfوضع
وَضَعَ - يَضَعُ - مَوْضُوْع - مًوْضُوْعَة - مَوْضِع - مَوَاضِع - أَوْضَعَ - يُوْضِعُ
وَضَعَ - يَضَعُ + كائن + شيئاً: يفصله عنه ويجعله يستقر في مكان: يكون حاملاً لشيء يتحرك معه ويؤلف ارتباطاً واضحاً به، ثم يفصله عنه ويجعله يستقر في مكان محدد
وَضَعَ - يَضَعُ + كائن + عن كائن + شيئاً: يفصل عنه حملاً كان يحمله ويجعله يستقر في مكان: كناية
Sîgalar(20)
- مَوَاضِعِهِOnun konulduğu yerler+1 anlam(مَفَاعِلِهِ)×3
- يَضَعْنَKoyarlar(يَفْعَلْنَ)×3
- تَضَعُKoyar(تَفْعَلُ)×2
- وَوُضِعَKonuldu+1 anlam(وَفُعِلَ)×2
- تَضَعَKoyar(تَفْعَلَ)×1
- تَضَعُواKoyarsınız(تَفْعَلُوا)×1
- تَضَعُونَKoyarsınız(تَفْعَلُونَ)×1
- مَوْضُوعَةٌKonulan(مَفْعُولَةٌ)×1
- وَتَضَعُVe koyar(وَتَفْعَلُ)×1
- وَضَعَتْKoydu(فَعَلَتْ)×1
Mücavir kökler72 mücavir (256 toplam)
- حمل
6 ortak ayet · Haml: İple yüklenen yük demektir
- حرف
3 ortak ayet · Haraf dağın sivri ucu, bıçağın ağzı demektir
- أنث
3 ortak ayet · Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere…
- ثلث
3 ortak ayet · Sülle çokluk demektir
- رضع
2 ortak ayet · Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
- جنح
3 ortak ayet · Kanat demektir
- وزر
2 ortak ayet · Kemiksiz et parçası demektir
- شهر
2 ortak ayet · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
- حذر
2 ortak ayet · Hızr (ha, zal) : Savaşta kullanılan savunma aleti, zırh gibi
- كلم
3 ortak ayet · Kelime
- وزن
2 ortak ayet · Terazi demektir
- ثوب
2 ortak ayet · Sevb dış elbise demektir
Geçtiği ayetler(24)
مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَرَاعِنَا لَيًّا …
Onun konulduğu yerlerYahudilerden öyleleri var ki; kelimeleri yerlerinden değiştirir ve dillerini eğip bükerek ve dine tan ederek; işittik ve karşı geldik, duy, duymaz olası ve bizi güt (raina) derler. Eğer işittik ve itaat ettik, dinle ve bizi gözet demiş olsalardı, onlar için daha iyi olurdu. İşte Allah, inkarları yüzünden onlara la’net etmiştir. Onların ancak pek azı iman eder.
… مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ …
Onun konulduğu yerlerAhidlerini bozmalarından ötürü onlara la’net ettik, kalblerini de katılaştırdık. Onlar, kelimeleri yerlerinden değiştiriyorlar. Kendilerine öğretilenlerin bir kısmını unuttular. İçlerinden pek azı müstesna daima hainliklerini görürsün. Sen; onları affet ve geç. Muhakkak Allah; ihsan edenleri sever.
… لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ …
Onun konmalarıEy peygamber; ağızlarıyla inandık dedikleri halde kalbleriyle inanmayanlardan, yahudi olanlardan, yalan kulak verenler ve sana gelmeyen başka bir kavmin sözünü dnleyenlerden küfre koşanlar, sen, üzmesin. Sözlerin yerlerini değiştirirler de; size bu verilirse alın, verilmezse kaçının, derler. Allah, kimin de fitneye düşmesini isterse; onun için senin Allah’a karşı hiçbir şeye gücün yetmez. İşte onlar; Allah’ın kalblerini temizlemek istemediği kimselerdir. Dünyada rüsvaylık, onlaradır. Ve onlar için ahirette, büyük bir azab vardır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وضع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl (ilk harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حطط, نزل, ثبت, ألقى |
| Zıt Kök | رفع |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi yüksekten veya elden aşağıya bırakmak, zemin üzerine yerleştirmek ve sabit kılmak |
| Çekirdek Özet 2 | Yükün indirilmesi, varlığın yaratılış zeminine oturtulması ve her şeyin hak ettiği yere tayin edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Adalet, mizan ve teklifin zeminini oluşturan ontolojik ve ahlaki konumlandırma nizamı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir cisim bırakma eylemine indirgeyip, konumsal adalet ve varoluşsal tayin boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وض | Bir zemine basma, dokunma, yayma veya birbiri üzerine örtüştürerek yaklaştırma hareketi; nitekim aynı çekirdeği paylaşan وضن kökünde de lifleri veya taşları birbiri üstüne nizami şekilde dizip örme anlamı bulunur | ع | Boğaz harfi olan ayn harfinin eklenmesiyle bu temas ve yayma hareketi, bir nesneyi kendi zeminine tam oturtma, yükü üzerinden boşaltıp kararlaştırma ve kesin bir yer belirleme boyutuna evrilmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Varlığı zemine raptetme, bağlantı noktası oluşturma ve istikrar sağlama başlangıcı |
| ض | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma (ikiz harfi ص üzerinden türetme) | Nesneyi sınırlandırma, bir baskı veya ağırlığı zemine doğru yönlendirip sıkıştırma |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Konumun bilinçli, görünür, kaynak teşkil edecek ve ölçülebilir bir noktaya yerleşmesi |
| وضع | Çengel ile tutturup ağırlığı sınırlandırarak görünür bir zemine yerleştirme hareketi | Taşınan bir nesnenin, yükün ya da hükmün boşluğa değil, belirli ve ölçülü bir zemine tam olarak indirilip orada sabitlenmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir yükü elden veya sırttan yere bırakmak, deveyi çöktürüp semerini indirmek; kadının karnındaki cenini doğurarak ağırlıktan kurtulması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde devenin hızlı ve yere yakın yayvan adımlarla yürüyüşü ile yükün indirilmesi tasvir edilir; terzinin pamuğu kumaş üzerine serip yerleştirmesi مُوَضِّعٌ olarak anılır |
| Erken Arapça kullanım | Züheyr b. Ebî Sülmâ veya Zü’r-Rimme gibi erken şairlerin beyitlerinde alçak sesle, ağırbaşlı ve ölçülü konuşma tarzı موضوع الحديث şeklinde nitelenmiş, ticaret sermayesinden eksilen miktar için وضيعة tabiri kullanılmıştır |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Batı Sami dillerinde ve genel Sami dairesinde kök, nesneleri bir mekana yerleştirme, bir seviyeden aşağı indirme ve alçaltma ekseninde gelişmiştir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan aynı fonetik dizilim sınırlı olmakla birlikte, kökün semantik çekirdeği olan aşağı bırakma ve konumlandırma fiili, Güney Sami (Arapça ve Güney Arapçası) sahasında hem fiziksel yerleştirme hem de rütbe, itibar ve hacim bakımından eksiltme/alçaltma manalarıyla zenginleşmiştir. Arapçada kök, yalnızca cismani bir bırakmayı değil, hukuki veya ontolojik bir meşruiyet zeminine oturtmayı (vaz' edilmiş kaide, mevzu) ve insanın üzerindeki sorumluluk ya da meşakkat yükünün terhis edilmesini de ihtiva eden kapsamlı bir semantik genişleme göstermiştir.
Güven Güçlü
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yükü indirme, aşağı bırakma, zemine yerleştirme | Kaldırmanın zıddı olarak bir nesneyi sabit bir dayanağa kavuşturma, gebelik yükünü boşaltma ve sermayeden pay düşürme manaları türemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Arap Yarımadası dil ortaklığı | Bırakma, konumlama ve derecesini düşürme eksenindeki somut kök yapısı korunmuştur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik zemin | Karşılaştırmalı Afro-Asyatik köklerde belirgin tekil bir ortak biçim sınırlıdır | Muhtemel |
Kaynak Lane’s Lexicon, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وضع | Anlamlı | İndirmek, koymak, yerleştirmek | Hedef köktür; yükü indirme, konumlama ve tayin etme | Kur'an'da geçer |
| وعض | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız kök olarak kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| ضوع | Anlamlı | Kokunun yayılması, hareketlenme | Kokunun etrafa dağılması veya kuşun ürküp çırpınması | Kur'an'da geçmez |
| ضعو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonetik yapı gereği terkip edilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| عوض | Anlamlı | Bedel, karşılık, yerine koyma | Bir şeyin yerine geçen ikame değer veya telafi | Kur'an'da geçmez; kalb ve ikame ilişkisi |
| عضو | Anlamlı | Parçalara ayırma, uzuv | Bütünün ayrıldığı yapısal parçalar, et parçalama | Kur'an'da geçer (عضه / عضو) |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وضع | Merkez | Yerleştirme ve indirme | Bir nesneyi veya hükmü kendi ölçülü zeminine bırakıp orada kararlaştırmak | Hem fiziksel konulmayı hem de ontolojik ve hukuki tayini kapsar |
| حطط | Komşu | İndirme ve dökme | Ağırlığı veya günahı doğrudan sıyırıp düşürme vurgusu öne çıkar | وضع kökündeki nizami yerleştirme boyutu حطط kökünde yerini doğrudan dökülme ve eksilmeye bırakır |
| نزل | Komşu | Yukarıdan aşağıya inme | Yüksek bir makamdan daha alt bir mekana intikal etme süreci | نزل iniş hareketine odaklanırken, وضع ulaşılan yerdeki sabitlenişe ve konuma odaklanır |
| ثبت | Komşu | Sabitleme ve yerinde kılma | Hareketin durup istikrara kavuşması | وضع bir ilk indirme ve yerleştirme iken, ثبت yerleştirilenin sarsılmazlığıdır |
| ألقى | Komşu | Bırakma ve atma | Nesneyi elden serbestçe veya fırlatarak bırakma | وضع ihtimam ve ölçüyle koymayı içerirken, ألقى bırakıştaki serbestlik ve atılma öne çıkar |
| رفع | Zıt | Yükseltme ve kaldırma | Nesneyi veya manayı alt seviyeden alıp yukarı çıkarma | وضع kökünün doğrudan karşıtıdır; seviye, değer ve itibar artışını temsil eder |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وضع | Koymak, indirmek, tayin etmek | Fiziksel indirme, doğum yapma, hukuki kaide koyma ve nizam kurma anlamlarını bütüncül içerir | Kesin |
| Latince | ponere, deponere | Koymak, bırakmak, aşağı indirmek | Deponere ağırlığı veya görevi bırakmayı karşılarken, ponere kural ve yer tayinini karşılar; doğum boyutu Latince farklı kelimelerle ifade edilir | Güçlü |
| İngilizce | to put, to lay down, to set | Koymak, yere sermek, yürürlüğe koymak | Fiziksel bırakma ve kanun vazetme anlamını verir; gebelik yükünün boşaltılması nüansı dışarıda kalır | Güçlü |
| Almanca | setzen, legen, niederlegen | Koymak, yerleştirmek, aşağı bırakmak | Nesneyi bir kaideye oturtma ve görevi/yükü bırakma anlamlarını karşılar | Güçlü |
| Fransızca | poser, déposer, établir | Koymak, tevdi etmek, tesis etmek | Hukuki ve mekansal yerleştirmeyi iyi aktarır; doğum nüansını tam taşımaz | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Doğum yapma ve yükü bırakma | Doğurmak, evlat dünyaya getirmek | Kadının gebe kaldığı çocuğu dünyaya getirmesi bağlamı; Âl-i İmrân 3:36, Fâtır 35:11, Fussilet 41:47, Talâk 65:4 |
| Mekansal tesis ve inşa | Kurulmak, inşa edilmek, merkez kılınmak | Kabe'nin insanlık için ilk ibadet evi olarak inşa edilmesi bağlamı; Âl-i İmrân 3:96 |
| Ontolojik nizam ve tayin | Dengelemek, yerleştirmek, yaymak | Yeryüzünün canlılar için serilmesi ve adaletin/ölçünün konulması bağlamı; Rahmân 55:7, Rahmân 55:10 |
| Amel kayıtlarının açılması | Belgenin ortaya konulması, mahkeme zeminine serilmesi | Kıyamet gününde amel defterinin hesaba arz edilmek üzere konulması; Kehf 18:49, Zümer 39:69 |
| Giysi veya silahı çıkarma | Üzerinden çıkarmak, bir kenara bırakmak | Namazda silahların yere bırakılması veya yaşlı kadınların dış elbiselerini çıkarması; Nisâ 4:102, Nûr 24:58, Nûr 24:60 |
| Kelimelerin yerinden saptırılması | Tahrif, anlamsal konumunu bozma | Vahyedilen kelimelerin ait oldukları bağlam ve manalardan koparılması; Nisâ 4:46, Mâide 5:13, Mâide 5:41 |
| Savaşın yükünü bırakması | Savaşın sona ermesi, silahların susması | Kıtal halinin ve askeri meşakkatin nihayete ermesi bağlamı; Muhammed 47:4 |
| Hazır bulundurulan meclis eşyası | Dizilmiş, sunulmuş kadehler | Cennet ehlinin istifadesine nizami şekilde sunulmuş içecek kapları; Gâşiye 88:14 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi irade ve adalet, vaz' kavramı | Allah'ın varlığı ve eşyayı kendi hikmet zeminine yerleştirmesi; dilin ilahi mi yoksa beşeri mi vazedildiği (vaz'ü'l-luga) tartışması | Hikmetli tayin, ontolojik konumlandırma ve anlamsal sabitleme |
| Fıkıh | Hükmün vaz'ı ve ıskat | Şariin bir şeyi sebep, şart veya mani kılması (hükm-i vaz'î); borcun veya yükümlülüğün düşürülmesi (vaz'u'l-câiha, vaz'u'l-vizr) | Hukuki zemin kurma ve külfeti ortadan kaldırma |
| Tefsir | Tahrif analizi ve mizan tasavvuru | Kelimelerin mevzilerinden saptırılması (tahrif) ve göğün yükseltilip mizanın konulması ayetlerinin tevili | Metinsel bağlamı koruma ve varoluşsal dengeyi kavrama |
| Hadis | Rivayet tenkidi | Uydurma ve asılsız rivayetlerin dinde ihdas edilmesi (mevzû hadis terimi) | Aslı olmayan sözü peygambere isnat ederek aşağılık bir sahtelik üretme |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Teşri ve kulluk | İlahi nizamın vaz'ı ve teklif külfetinin hafifletilmesi | İnsanın yaratılış gayesine uygun şeriat zeminine oturtulması | Allah insanı fıtrata uygun bir ibadet ve adalet zeminine yerleştirmiş, aşırı yükleri üzerinden indirmiştir | Kesin |
| İlmi | Istılah ve dil felsefesi | Anlamın lafza vaz'ı (semantik sabitleme) | Kavramların zihni ve harici hakikatlere tayin edilmesi | Her terimin kendi موضع sınırları içinde kalması tahrifi önler; ilim ancak sabit tanımlarla kurulur | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve meşruiyet | Anayasal kaidelerin ve kurumların teessüsü | Toplumsal dengenin (mizan) adaletle icra edilmesi | Otorite, keyfi hüküm vermeyip hukuku yerine koyduğunda ve kelimeleri bağlamından koparmadığında meşrudur | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ahlakı ve borç hukuku | Zararın telafisi ve borçtan indirim yapılması | Sermaye riskinin paylaşılması ve darlık anında borcun düşürülmesi | Fıkıhtaki وضيعة kavramı uyarınca darlık halindeki borçludan talebin indirilmesi iktisadi dengeyi korur | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerjinin tabana inmesi / Sıfır noktası veya taban durumu (ground state) | Fizikte yüksek potansiyel enerjili bir kütlenin yerçekimi etkisiyle en kararlı taban seviyesine inmesi ve orada dengelenmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal normların tesisi (institutionalization) ve rol tahsisi | Sosyolojide ve hukukta eylemlerin belirli kurallara bağlanarak kurumsallaşması ve bireylere hak ettikleri rollerin atanması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca fiziksel bir eşyayı herhangi bir yere bırakmak ya da sadece kadının doğum yapması şeklinde daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; kâinattaki kozmik dengenin (mizan) kurulmasından amel defterlerinin mahşerde açılmasına, kelamın bağlamsal meşruiyetinden (mevâzı') toplumsal barışın silahları indirmesine kadar uzanan geniş bir adalet ve nizam matrisidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kelimelerin yerinden oynatılması (tahrif) ayetlerini sadece lafzi tahrif gibi anlayıp kavramsal ve bağlamsal kaydırmaları görememek; adalet ile konumsal yerindelik arasındaki bağı koparmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın adalet tanımı «her şeyi kendi mevziine koymak» esasına dayanır. Kök, varlığın, metnin ve yükümlülüğün hakiki yerine yerleştirilmesini ifade eden anahtar bir kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ehl-i kitabın tahrif yöntemini anlatan ayetlerde (Nisâ 4:46, Mâide 5:13, 5:41); kozmik nizamı ve Kabe'nin inşasını açıklayan ayetlerde (Âl-i İmrân 3:96, Rahmân 55:7-10); ve hesap gününün dehşetini bildiren sahnelerde (Kehf 18:49) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Adaleti soyut bir eşitlik sanma yanılgısını düzeltir; adaletin eşitlikten öte, her şeyin layık olduğu mevzie tam ve isabetle konulması (vaz') olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamTaşınan bir yükü veya eşyayı yüksekten zemine indirip kararlı ve sabit bir noktaya bırakmak.
- Soyut anlamBir varlığı, metni, hakkı veya hükmü layık olduğu ontolojik, ahlaki ve hukuki mertebeye yerleştirmek; hak etmeyeni oradan düşürmek.
- Sistematik karşılıkAdalet ve ölçünün (mizan) zeminini oluşturan, karmaşayı ve tahrifi engelleyen konumsal tayin ve istikrar nizamı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde yüksek enerji, gerilim veya taşınan yük halini; indirme, doğurma veya yerleştirme projeksiyonunu; ise varlığın ulaştığı kararlı zemin durumunu gösterir. Sistemin enerjisi şartıyla asgari seviyeye inerek yükten kurtulma ve istikrar sağlanır. ifadesi ise nesnenin veya kavramın (), ait olduğu hakiki mevziden () sapma mesafesinin sıfırlanmasını, yani mutlak yerindelik ve adaleti simgeler. Kelimelerin yerinden saptırılması bu sapmanın sıfırdan farklı hale getirilmesidir.