وضع
و - ض - ع
KÖK- 26 geçiş
- 24 ayet
- 20 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Koyar
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.730 harfباب العين والضّاد وواي معهما
ع ض و، ع و ض، ض و ع، ض ي ع، ض ع و، و ض ع
عضو:
العُضْوُ والعِضْوُ - لغتان - كلّ عظم وافر من الجسد بلحمه. والعِضة: القطعة من الشيء؛ عضّيت الشيء عِضةً عِضةً إذا وزّعته بكذا، قال:
وليس دين الله بالمُعَضَّى
وقوله تعالى: "جعلوا القرآن عضين"، أي: عضةً عضةً تفرقوا فيه فآمنوا ببعضه وكفروا ببعضه.
عوض:
العِوَضُ معروف، يقال: عِضْتُه عِياضاً وعَوْضاً، والاسم: العِوَضُ،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.901 harfالمَوْضِعُ: المكان. والمَوْضِعُ أيضاً: مصدر قولك وَضَعْتُ الشيء من يدي وَضْعاً، ومَوْضوعاً وهو مثل المعقول، ومَوْضِعاً. والموْضَعُ بفتح الضاد، لغة في الموْضِعِ. ويقال في الحَجَر وفي اللبِن إذا بُنِي به: ضَعْهُ على غير هذه الوَضْعَةِ والوِضْعَةِ والضِعَةِ، كله بمعنًى. والهاء في الضِعَةِ عوض من الواو. والوَضيعَةُ: واحدة الوضائِعِ، وهي أثقال القوم. ويقال: أين خَلَّفوا وضائِعَهم. والوَضيعَةُ أيضاً:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR12.809 harfباب العين والضاد
عضا ، عوض ، ضاع ، ضعا ، ضوع ، وضع
عضا : العِضْو والعُضو : الواحد من أعضاء الشاة وغيرها ، وقد عضَّيْتُ الشاة والجَزُور تعضِية إذا جعلتها أعضاء وقسمتها ، وفي الحديث عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا تعضية في ميراث إلاّ فيما حمل القَسْمَ ) .
قال أبو عبيد : هو أن يموت الميت ويَدَع شيئاً إن قُسم بين ورثته كان في ذلك ضرر على جميعهم أو على بعضهم .
يقول : فلا يقسم . والتعضية : التفريق
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.332 harfMadde başı: *وضع(باب الواو والضاد وما يثلثهما)
(*وضع) الواو والضاد والعين: أصلٌ واحد يدلُّ على الخَفْض [للشيء] وحَطِّه. ووَضَعتُه بالأرض وضعاً، ووضَعت المرأة ولدَها. [و] وُضِع في تِجارته يُوضَع: خَسِر. والوضائع: قومٌ يُنقَلون من أرضٍ إلى أرضٍ يسكنون بها.
الوَضيع: الرّجُل الدنِيّ. والدّابّةُ تَضَع في سَيْرِها وَضْعاً، وهو سَيْرٌ سهلٌ يخالف المرفوع. قال:
مَرفوعها زَوْلٌ ومَوضوعُها *** كمَرِّ صَوْبٍ لجِبٍ وَسْطَ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR911 harf- الوضع أعم من الحط، ومنه: الموضع. قال تعالى: ﴿يحرفون الكلم عن مواضعه﴾ [النساء/46] ويقال ذلك في الحمل والحمل، ويقال: وضعت الحمل فهو موضوع. قال تعالى: ﴿وأكواب موضوعة﴾ [الغاشية/14]، ﴿والأرض وضعها للأنام﴾ [الرحمن/10] فهذا الوضع عبارة عن الإيجاد والخلق، ووضعت المرأة الحمل وضعا. قال تعالى: ﴿فلما وضعتها قالت رب إني وضعتها أنثى والله أعلم بما وضعت﴾ [آل عمران/36] فأما الوضع والتضع فأن تحمل في آخر طهرها
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR943 harfو ض ع
وضع الشيء موضعه ومواضعه.
والخياط يوضّع القطن على الثوب توضيعاً.
ومن المجاز: وضعه الشحّ ودناءة النسب.
ووضع منه: غضّ منه.
وتكلّمت بموضوع الكلام ومخفوضه.
قال ذو الرمة: يقطّع موضوع الحديث ابتسامها تقطّع ماء المزن في نطف الخمر وهو من وضّاع اللغة والصناعة.
ووضعت ولدها.
ووضع في تجارته وأوضع ولا أزال أوضع في تجاراتي ولم أزل موضوعاً فيها.
وكم من وضيعة وضعتها.
وهو
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR14.169 harfالوَضْعُ: ضدّ الرفع، وضَعَه يَضَعُه وَضْعاً ومَوْضُوعاً، وأَنشد ثعلب بيتين فيهما: مَوْضُوعُ جُودِكَ ومَرْفوعُه، عنى بالموضوع ما أَضمره ولم يتكلم به، والمرفوع ما أَظهره وتكلم به. والمواضِعُ: معروفة، واحدها مَوْضِعٌ، واسم المكان المَوْضِعُ والمضَعُ، بالفتح؛ الأَخير نادر لأَنه ليس في الكلام مَفْعَلٌ مما فاؤه واوٌ اسماً لا مَصْدراً إِلا هذا، فأَما مَوْهَبٌ ومَوْرَقٌ فللعلمية، وأَما ادْخُلُوا مَوْحَدَ
الوَضْعُ: ضدّ الرفع، وضَعَه يَضَعُه وَضْعاً ومَوْضُوعاً، وأَنشد ثعلب بيتين فيهما: مَوْضُوعُ جُودِكَ ومَرْفوعُه، عنى بالموضوع ما أَضمره ولم يتكلم به، والمرفوع ما أَظهره وتكلم به. والمواضِعُ: معروفة، واحدها مَوْضِعٌ، واسم المكان المَوْضِعُ والمضَعُ، بالفتح؛ الأَخير نادر لأَنه ليس في الكلام مَفْعَلٌ مما فاؤه واوٌ اسماً لا مَصْدراً إِلا هذا، فأَما مَوْهَبٌ ومَوْرَقٌ فللعلمية، وأَما ادْخُلُوا مَوْحَدَ مَوْحدَ ففتحوه إِذ كان اسماً موضوعاً ليس بمصدر ولا مكان، وإِنما هو معدول عن واحد كما أَن عُمر معدول عن عامر، هذا كله قول سيبويه. والموضَعةُ: لغة في الموْضِعِ؛ حكاه اللحياني عن العرب، قال: يقال ارْزُنْ في مَوضِعِكَ ومَوْضَعَتِكَ. والموضِعُ: مصدر قولك وَضَعْتُ الشيء من يدي وَضْعاً وموضوعاً، وهو مثل المَعْقُولِ، ومَوْضَعاً. وإِنه لحَسَنُ الوِضْعةِ أَي الوَضْعِ. والوَضْعُ أَيضاً: الموضوعُ، سمي بالمصدر وله نَظائِرُ، منها ما تقدم ومنها ما سيأْتي إِن شاء الله تعالى، والجمعُ أَوضاعٌ. والوَضِيعُ: البُسْرُ الذي لم يَبْلُغْ كلُّه فهو في جُؤَنٍ أَو جِرارٍ. والوَضِيعُ: أَن يُوضَعَ التمرُ قبل أَن يَجِفَّ فيُوضَعَ في الجَرِينِ أَو في الجِرارِ. وفي الحديث: من رَفَعَ السِّلاحَ ثم وَضَعَه فدَمُه هَدَرٌ، يعني في الفِتْنةِ، وهو مثل قوله: ليسَ في الهَيْشاتِ قَوَدٌ، أَراد الفِتْنةَ. وقال بعضهم في قوله ثم وضَعَه أَي ضرَبَ به، وليس معناه أَنه وضعَه من يده، وفي رواية: من شَهَرَ سيفَه ثم وضَعَه أَي قاتَلَ به يعني في الفِتْنةِ. يقال: وضَعَ الشيءَ من يده يَضَعُه وَضْعاً إِذا أَلقاه فكأَنه أَلقاه في الضَّرِيبةِ؛ قال سُدَيْفٌ: فَضَعِ السَّيْفَ، وارْفَعِ السَّوْطَ حتى لا تَرى فوْقَ ظَهْرِها أُمَوِيّا معناه ضَعِ السيفَ في المَضْرُوبِ به وارفع السوْطَ لتَضْرِب به. ويقال: وضَعَ يدَه في الطعام إِذا أَكله. وقوله تعالى: فليسَ عليهن جُناح أَن يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ غير مُتَبَرِجاتٍ بزينة؛ قال الزجاج: قال ابن مسعود معناه أَن يَضَعْنَ المِلْحَفةَ والرِّداءَ. والوَضِيعةُ: الحَطِيطةُ. وقد اسْتَوْضَعَ منه إِذا اسْتَحَطَّ؛ قال جرير: كانوا كَمُشْتَرِكِينَ لَمّا بايَعُوا خَسِرُوا، وشَفَّ عليهِمُ واستَوْضَعُوا ووَضعَ عنه الدَّيْنَ والدمَ وجميع أَنواعِ الجِنايةِ يَضَعُه وَضْعاً: أَسْقَطَه عنه. ودَيْنٌ وضِيعٌ: مَوْضُوعٌ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد لجميل: فإِنْ غَلَبَتْكِ النَّفْسُ إِلاَّ وُرُودَه، فَدَيْني إِذاً يا بُثْنُ عَنْكِ وضِيعُ وفي الحديث: يَنْزِل عيسى بنُ مريمَ فيَضَعُ الجِزْيةَ أَي يَحْمِل الناسَ على دينِ الإِسلامِ فلا يبقى ذِمِّيٌّ تَجْري عليه الجِزيةُ، وقيل: أَراد أَنه لا يبقى فقير مُحْتاجٌ لاسْتِغْناءِ الناسِ بكثرة الأَمْوالِ فتُوضَعُ الجِزيةُ وتسقط لأَنها إِنما شُرِعَت اتزيد في مَصالِحِ المسلمين وتَقْوِيةً لهم، فإِذا لم يَبْقَ محتاجٌ لم تؤخذ، قلت: هذا فيه نظر، فإِن الفرائِضَ لا تُعَلَّلُ، ويطرد على ما قاله الزكاةُ أَيضاً، وفي هذا جُرْأَةٌ على وَضْعِ الفَرائِضِ والتَّعَبُّداتِ. وفي الحديث: ويَضَعُ العِلْمَ (* قوله«ويضع العلم» كذا ضبط بالأصل وفي النهاية أيضاً بكسر أوله.) أَي يَهْدِمُه يُلْصِقُه بالأَرض، والحديث الآخر: إِن كنتَ وضَعْتَ الحَرْبَ بيننا وبينه أَي أَسْقَطْتَها. وفي الحديث: من أَنْظرَ مُعْسِراً أَو وَضَعَ له أَي حَطَّ عنه من أَصْلِ الدَّيْنِ شيئاً. وفي الحديث: وإِذا أَحدهما يَسْتَوْضِعُ الآخرَ ويَسْتَرْفِقُه أَي يَسْتَحِطُّه من دَيْنِه. وأَما الذي في حديث سعد: إِنْ كان أَحدُنا ليَضَعُ كما تَضَعُ الشاةُ، أَراد أَنَّ نَجْوَهُم كان يخرج بَعَراً ليُبْسِه من أَكْلِهِم ورَقَ السَّمُرِ وعدمِ الغِذاء المَأْلُوفِ، وإِذا عاكَمَ الرجلُ صاحِبَه الأَعْدالَ بقولْ أَحدهما لصاحِبه: واضِعْ أي أَمِلِ العِدْلَ على المِرْبَعةِ التي يحملان العِدْلَ بها، فإِذا أَمره بالرفع قال: رابِعْ؛ قال الأَزهري: وهذا من كلام العرب إِذا اعْتَكَمُوا. ووضَعَ الشيءَ وَضْعاً: اخْتَلَقَه. وتَواضَعَ القومُ على الشيء: اتَّفَقُوا عليه. وأَوْضَعْتُه في الأَمر إِذا وافَقْتَه فيه على شيء. والضَّعةُ والضِّعةُ: خِلاف الرِّفْعةِ في القَدْرِ، والأَصل وِضْعةٌ، حذفوا الفاء على القياس كما حذفت من عِدة وزنِه، ثم إِنهم عدلوا بها عن فِعلة فأَقروا الحذف على حاله وإِن زالت الكسرة التي كانت موجبة له، فقالوا: الضَّعة فتدرَّجوا بالضَّعةِ إِلى الضَّعةِ، وهي وَضْعةٌ كجَفْنةٍ وقَصْعةٍ لا لأَن الفاء فتحت لأجل الحرف الحلقي كما ذهب إِليه محمد بن يزيد؛ ورجل وَضِيعٌ، وَضُعَ يَوْضُعُ وضاعةً وضَعةً وضِعةً: صاروَضِيعاً، فهو وَضِيعٌ، وهو ضِدُّ الشريف، واتَّضَعَ، ووَضَعَه ووَضْعَه، وقصر ابن الأَعرابي الضِّعةَ، بالكسر، على الحسَب، والضَّعةَ، بالفتح، على الشجرِ والنباتِ الذي ذكره في مكانه. ووَضَعَ الرجلُ نفسَه يَضَعُها وَضْعاً ووُضوعاً وضَعةً وضِعةً قبيحة؛ عن اللحياني، ووَضَعَ منه فلان أَي حَطَّ من درَجته. والوَضِيعُ: الدَّنِيءُ من الناس، يقال: في حسبَه ضَعةٌ وضِعةٌ، والهاء عوض من الواو، حكى ابن بري عن سيبويه: وقالوا الضِّعةَ كما قالوا الرِّفْعةَ أَي حملوه على نقيضه، فكسروا أَوَّله وذكر ابن الأَثير في ترجمة ضعه قال: في الحديث ذكر الضَّعةِ؛ الضَّعةُ: الذّلُّ والهَوانُ والدَّناءةُ، قال: والهاء فيها عِوَضٌ من الواو المحذوفة. والتَّواضُعُ: التَّذَلُّلُ. وتَواضَعَ الرجلُ: ذَلَّ. ويقال: دخل فلان أَمْراً فَوَضَعَه دُخُولُه فيه فاتَّضَعَ. وتَواضَعَتِ الأَرضُ: انخفضت عما يليها، وأَراه على المثل. ويقال: إِنَّ بلدكم لمُتَواضِعٌ، وقال الأَصمعي: هو المُتَخاشِعُ من بُعْدِه تراهُ من بَعيدٍ لاصِقاً بالأرض. وتَواضَعَ ما بيننا أَي بَعُدَ. ويقال: في فلان تَوْضِيعٌ أَي تَخْنِيثٌ. وفي الحديث: أَن رجلاً من خُزاعةَ يقال له هِيثٌ كان فيه تَوْضِعٌ أو تخْنيتٌ. وفلان مُوَضَّعٌ إِذا كان مُخَنَّثاً. ووضِعَ في تِجارتِه ضَعةً وضِعةً ووَضِيعةً، فهو مَوْضُوعٌ فيها، وأُوضِعَ ووَضِعَ وَضَعاً: غُبِنَ وخَسِرَ فيها، وصِيغةُ ما لم يسم فاعله أَكثر؛ قال: فكان ما رَبِحْت وَسْطَ العَيْثَرَهْ، وفي الزِّحامِ، أَنْ وُضِعْت عَشَرَهْ ويروى: وَضِعْت. ويقال: وُضِعْت في مالي وأُوضِعْتُ ووُكِسْتُ وأُوكِسْتُ. وفي حديث شريح: الوَضِيعةُ على المال والريح على ما اصطلحا عليه؛ الوَضِيعةُ: الخَسارة. وقد وُضِعَ في البَيْعِ يُوضَعُ وَضِيعةً، يعني أضنَّ الخَسارةَ من رأْس المال. قال الفراء. في قلبي مَوْضِعةٌ وموْقِعةٌ أَي مَحَبّةٌ. والوَضْعُ: أَهْوَنُ سَيْرِ الدوابِّ والإِبل، وقيل: هو ضَرْبٌ من سير الإِبل دون الشدّ، وقيل: هو فَوْقَ الخَبَب، وضَعَتْ وَضْعاً وموْضُوعاً؛ قال ابنُ مُقْبِلٍ فاستعاره للسّراب: وهَلْ عَلِمْت، إِذا لاذَ الظِّباءِ، وقَدْ ظَلَّ السَّرابُ على حِزَّانهِ يَضَعُ؟ قال الأَزهري: ويقال وَضَعَ الرجلُ إِذا عَدا يَضَعُ وَضْعاً؛ وأَنشد لدريد بن الصّمة في يوم هَوازِنَ: يا لَيْتَني فيها جذَعْ، أَخُبُّ فيها وأَضَعْ أَقُودُ وَطْفاءَ الزَّمَعْ، كأَنها شاةٌ صَدَعْ أَخُبُّ من الخَبَبِ. وأَضَعُ: أَعْدُو من الوَضْعِ، وبعير حَسَنُ الموضوعِ؛ قال طرَفةُ: مَرْفُوعُها زَوْلٌ، ومَوْضُوعُها كَمَرِّ غَيْثٍ لَجِبٍ، وَسْطَ رِيح وأَوْضَعَها هو؛ وأَنشد أَبو عمرو: إِنَّ دُلَيْماً قد أَلاحَ من أَبي فقال: أَنْزِلْني، فلا إِيضاعَ بي أَي لا أَقْدِرُ على أَن أَسير. قال الأَزهري: وضَعَتِ الناقةُ، وهو نحو الرَّقَصانِ، وأَوْضَعْتُها أَنا، قال: وقال ابن شميل عن أَبي زيد: وَضَعَ البعير إِذا عَدا، وأَوْضَعْتُه أنا إِذا حملته عليه. وقال الليث: الدابّةُ تَضَعُ السير وَضْعاً، وهو سير دُونٌ؛ ومنه قوله تعالى: لأَوضَعُوا خِلالَكم؛ وأَنشد: بماذا تَرُدِّينَ امْراً جاءَ، لا يَرَى كَوُدِّكِ وُدًّا، قد أَكَلَّ وأَوْضَعا؟ قال الأَزهري: قول الليث الوَضْعُ سَير دُونٌ ليس بصحيح، والوَضْعُ هو العَدْوُ؛ واعتبر الليثُ اللفظَ ولم يعرف كلام العرب. وأَما قوله تعالى: ولأَوْضَعُوا خِلالَكم يَبْغُونَم الفتنةَ، فإِنَّ الفراء قال: الإِيضاعُ السير بين القوم، وقال العرب: تقول أَوْضَعَ الراكِبُ ووَضَعَتِ الناقةُ، وربما قالوا للراكب وَضَعَ؛ وأَنشد: أَلْفَيْتَني مُحْتَمَلاً بِذِي أَضَعْ وقيل: لأَوْضَعُوا خِلالَكم، أَي أَوْضَعُوا مَراكِبَهم خِلالَكم. وقال الأَخفش: يقال أَوْضَعْتُ وجئت مُوضِعاً ولا يوقِعُه على شيء. ويقال: من أَيْنَ أوْضَعَ ومن أَين أَوْضَحَ الراكِبُ هذا الكلام الجيّدفقال أَبو الهيثم: وقولهم إِذا طرأَ عليهم راكب قالوا من أَين أَوْضَحَ الراكِبُ فمعناه من أَين أَنشأَ وليس من الإِيضاعِ في شيء؛ قال الأَزهريّ: وكلام العرب على ما قال أَبو الهيثم وقد سمعتُ نحواً مما قال من العرب. وفي الحديث: أَنه، صلى الله عليه وسلم، أَفاض من عَرفةَ وعليه السكينةُ وأَوْضَعَ في وادِي مُحَسِّرٍ؛ قال أَبو عبيد: الإِيضاعُ سَيْرٌ مثل الخَبَبِ؛ وأَنشد: إِذا أُعْطِيتُ راحِلةً ورَحْلاً، ولم أُوضِعْ، فقامَ عليَّ ناعِي وضَعَ البعيرُ وأَوْضَعه راكِبُه إِذا حَملَه على سُرْعةِ السيْرِ. قال الأَزهري: الإِيضاعُ أَن يُعْدِيَ بعيرَه ويَحْمِلَه على العَدْوِ الحَثِيثِ. وفي الحديث: أَنه، صلى الله عليه وسلم، دَفَعَ عن عرفات وهو يَسِيرُ العَنَقَ فإِذا وجَدَ فَجْوةً نَصَّ، فالنصُّ التحريك حتى يُسْتَخْرَجَ من الدابة أَقْصَى سيْرِها، وكذلك الإِيضاعُ؛ ومنه حديث عمرو، رضي الله عنه: إِنك واللهِ سَقَعْتَ الحاجِب وأَوْضَعْتَ بالراكِب أَي حملْته على أَن يُوضِعَ مَرْكُوبَه. وفي حديث حذيفة بن أُسَيْدٍ: شَرُّ الناسِ في الفتنةِ الراكِبُ المُوضِعُ أي المُسْرِعُ فيها. قال: وقد يقول بعض قيس أَوْضَعْتُ بعِيري فلا يكون لَحْناً. وروى المنذريُّ عن أَبي الهيثم أَنه سمعه يقول بعدما عُرِضَ عليه كلامُ الأَخفش هذا فقال: يقال وضَعَ البعيرُ يَضَعُ وَضْعاً إِذا عَدا وأَسرَعَ، فهو واضِعٌ، وأَوْضَعْتُه أَنا أُوضِعُه إِيضاعاً. ويقال: وضَعَ البعيرُ حَكَمَته إِذا طامَنَ رأْسَه وأَسرعَ، ويراد بِحَكَمَتِه لَحْياه؛ قال ابن مقبل: فَهنّ سَمامٌ واضِعٌ حَكَماتِه، مُخَوِّنةٌ أَعْجازُه وكَراكِرُه ووَضَعَ الشيءَ في المكانِ: أَثْبَتَه فيه. وتقول في الحَجَرِ واللَّبِنِ إِذا بُنِيَ به: ضَعْه غيرَ هذه الوَضْعةِ والوِضْعةِ والضِّعةِ كله بمعنًى ، والهاء في الضِّعةِ عِوَضٌ من الواو. ووَضَّعَ الحائِطُ القُطْنَ على الثوب والباني الحجرَ توْضِيعاً: نَضَّدَ بعضَه على بعض. والتوْضِيعُ: خِياطةُ الجُبَّةِ بعد وَضْعِ القُطن. قال ابن بري: والأَوضع مثل الأَرْسَحِ؛ وأَنشد: حتى تَرُوحُوا ساقِطِي المَآزِرِ، وُضْعَ الفِقاحِ، نُشَّزَ الخَواصِرِ والوضيعةٌ: قوم من الجند يُوضَعُون في كُورةٍ لا يَغْزُون منها. والوَضائِعُ والوَضِيعةُ: قوم كان كِسْرى ينقلهم من أَرضهم فَيُسْكِنُهم أَرضاً أُخرى حتى يصيروا بها وَضِيعةً أَبداً، وهم الشِّحْنُ والمَسالِحُ. قال الأَزهري: والوَضِيعةُ الوَضائِعُ الذين وضَعَهم فهم شبه الرَّهائِنِ كان يَرْتَهِنُهم وينزلهم بعض بلاده. والوَضِيعةُ: حِنْطةٌ تُدَقُّ ثم يُصَبُّ عليها سمن فتؤكل. والوَضائعُ: ما يأْخذه السلطان من الخَراج والعُشور. والوَضائِعُ: الوَظائِفُ. وفي حديث طَهْفَةَ: لكم يا بَني نَهْدٍ ودائِعُ الشِّرْكِ ووضائِعُ المِلْكِ؛ والوَضائِعُ: جمع وَضيعةٍ وهي الوَظِيفةُ التي تكون على المِلك، وهي ما يلزم الناسَ في أَموالهم من الصدَقةِ والزكاةِ، أَي لكم الوظائِفُ التي تلزم المسلمين لا نَتجاوزها معكم ولا نَزِيدُ عليكم فيها شيئاً، وقيل: معناه ما كان ملوك الجاهليةُ يُوَظِّفُون على رعيتهم ويستأْثرون به في الحروب وغيرها من المَغْنَمِ، أَي لا نأْخذ منكم ما كان ملوككم وضفوه عليكم بل هو لكم. والوَضائِعُ: كُتُبٌ يُكْتَبُ فيها الحِكمةُ. وفي الحديث: أَنه نبيّ وأَن اسْمه وصورَتَه في الوَضائِعِ، ولم أَسمع لهاتين الأَخيرتين بواحد؛ حكاهما الهروي في الغريبين، والوَضِيعةُ: واحدة الوَضائع، وهي أَثقالُ القوم. يقال: أَين خَلَّفُوا وضائِعَهم وتقول: وضَعْتُ عند فلان وَضِيعةً، وفي التهذيب: وَضِيعاً، أَي اسْتَوْدَعْتُه ودِيعةً. ويقال للوَدِيعةِ وضِيعٌ. وأَما الذي في الحديث: إِنّ الملائكةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتها لطالب العلم أَي تَفْرُشُها لتكون تحت أَقدامه إِذا مشى. وفي الحديث: إِن الله واضِعٌ يده لِمُسيء الليلِ لِيَتُوبَ بالنهارِ ولمُسِيء النهار ليتوب بالليل؛ أَراد بالوَضْعِ ههنا البَسْطَ، وقد صرح به في الرواية الأُخرى: إِن الله باسِطٌ يده لمسيء الليل، وهو مجاز في البسط واليد كوضع أَجنحة الملائكة، وقيل: أَراد بالوضع الإِمْهالَ وتَرْكَ المُعاجَلةِ بالعُقوبة. يقال: وضَعَ يده عن فلان إِذا كفّ عنه، وتكون اللام بمعنى عن أَي يَضَعُها عنه، أَو لام الأَجل أَي يكفّها لأَجله، والمعنى في الحديث أَنه يَتَقاضَى المذنبين بالتوبة ليَقْبَلَها منهم. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَنه وضَعَ يدَه في كُشْيةِ ضَبٍّ، وقال: إِن النبي، صلى الله عليه وسلم، لم يُحَرِّمه؛ وضعُ اليد كناية عن الأَخذ في أَكله. والمُوَضِّعُ: الذي تَزِلُّ رِجْلهُ ويُفْرَشُ وظِيفُه ثم يَتْبَعُ ذلك ما فوقه من خلفه، وخصّ أَبو عبيد بذلك الفرس، وقال: هو عيب. واتَّضَعَ بعيرَه: أَخذ برأْسه وخَفَّضَه إِذا كان قائماً لِيَضَعَ قدمه على عنقه فيركبه؛ قال رؤبة: أَعانَكَ اللهُ فَخَفَّ أَثْقَلُهْ عليكَ مأْجُوراً، وأَنْتَ جَملُهْ، قُمْتَ به لم يَتَّضِحْكَ أَجْلَلُهْ وقال الكميت: أَصْبَحْتَ فَرْعا قداد نابك اتَّضَعَتْ زيْدٌ مراكِبَها في المَجْدِ، إِذ رَكِبوا (* هكذا ورد هذا البيت في الأصل.) فجعل اتَّضَعَ متعدّياً وقد يكون لازماً، يقال: وضَعْتُه فاتَّضَعَ؛ وأَنشد للكميت: إِذا ما اتَّضَعْنَا كارِهِينَ لبَيْعةٍ، أَناخُوا لأُخْرَى، والأَزِمّةُ تُجْذَبُ ووَضَّعتِ النَّعامةُ بَيْضَها إِذا رَثَدَتْه ووضَعَتْ بعضَه فوق بعض، وهو بيضٌ مُوَضَّعٌ منضُودٌ. وأَما الذي في حديثِ فاطمةَ بنت قيسٍ: لا يَضَع عَصاه عن عاتِقِه أَي أَنه ضَرّاب للنساء، وقيل: هو كنايةٌ عن كثرة أَسْفارِه لأَنّ المسافر يحمل عَصاه في سفَرِه. والوُضْعُ والتُّضْعُ على البدل، كلاهما: الحَمْل على حيْضٍ، وكذلك التُّضُعُ، وقيل: هو الحَمْلُ في مُقْتَبَلِ الحَيْضِ؛ قال: تقولُ، والجُرْدانُ فيها مُكْتَنِعْ: أَمَا تَخافُ حَبَلاً على تُضُعْ؟ وقال ابن الأَعرابي: الوُضْعُ الحمْل قبل الحيض، والتُّضْعُ في آخره، قالت أُم تَأبَّطَ شرّراً: والله ما حمَلْتُه وُضْعاً، ولا وَضَعْتُه يَتْناً، ولا أَرْضَعْتُه غَيْلاً، ولا أَبَتُّه تَئِقاً، ويقال: مَئِقاً، وهو أَجود الكلام، فالوُضْعُ ما تقدّم ذكره، واليَتْنُ أَن تخرج رجلاه قبل رأْسه، والتّئِقُ الغَضْبانُ، والمَئِقُ من المأَقة في البكاء، وزاد ابن الأَعرابي في قول أُم تأَبط شرّاً: ولا سَقَيْتُه هُدَبِداً، ولا أَنَمْتُه ثَئِداً، ولا أَطْعَمْتُه قبل رِئةٍ كَبِداً؛ الهُدَبِدُ: اللبن الثَّخِينُ المُتَكَبِّدُ، وهو يثقل عليه فيمنعه من الطعام والشراب، وثَئِداً أَي على موضِعٍ نَكِدٍ، والكَبِدُ ثقيلة فانْتَقَتْ من إِطْعامِها إِيَّاه كَبِداً. ووضَعَتِ الحامِلُ الوَلَدَ تَضَعُه وَضْعاً، بالفتح، وتُضْعاً، وهي واضِعٌ: ولدَتْه. ووضَعَت وُضْعاً، بالضم: حَمَلَتْ في آخِر طُهْرِها في مُقْبَلِ الحَيْضةِ. ووضَعَتِ المرأةُ خِمارَها، وهي واضِعٌ، بغير هاء: خَلَعَتْه. وامرأَةٌ واضِعٌ أَي لا خمار عليها. والضَّعةُ: شجر من الحَمْضِ، هذا إِذا جَعَلْتَ الهاء عوضاً من الواو الذّاهبة من أَوّله، فأَما إِن كانت من آخره فهو من باب المعتل؛ وقال ابن الأَعرابي: الحَمْضُ يقال له الوضِيعةُ، والجمع وضائِعُ، وهؤلاء أَصحابُ الوَضِيعةِ أَي أَصحابُ حَمْضٍ مقيمون فيه لا يخرجون منه. وناقةٌ واضِعٌ وواضِعةٌ ونُوقٌ واضِعاتٌ: تَرْعَى الحمضَ حولَ الماء؛ وأَنشد ابن بري قول الشاعر:رأَى صاحِبي في العادِياتِ نَجِيبةً، وأَمْثالَها في الواضِعاتِ القَوامِسِ وقد وَضَعَتْ تَضَعُ وَضِيعةً. ووضَعَه: أَلْزَمَها المَرْعى. وإِبِلٌ واضِعةٌ أَي مقيمةٌ في الحمض. ويقال: وضَعَت الإِبلُ تَضَعُ إِذا رعت الحمض. وقال أَبو زيد: إِذا رعت الإِبلُ الحَمض حول الماء فلم تبرح قيل وضَعَت تَضَعُ وضِيعةً، ووضَعْتُها أَنا، فهي مَوْضُوعةٌ؛ قال الجوهريّ: يتعدّى ولا يتهدّى. ابن الأَعرابي: تقول العرب: أَوْضِعْ بنا وأَمْلِكْ؛ الإِيضاعُ بالحَمْضِ والإِمْلاكُ في الخُلَّةِ؛ وأَنشد: وضَعَها قَيْسٌ، وهِيْ نَزائِعُ، فَطَرَحَتْ أَولادها الوَضائِعُ نَزائِعُ إِلى الخُلَّةِ. وقومٌ ذَوُو وَضِيعةٍ: ترْعى إِبلُهم الحمضَ. والمُواضَعةُ: مُتاركةُ البيع. والمُواضَعةُ: المُناظَرة في الأَمر. والمُواضَعةُ: أَن تُواضِعَ صاحبك أَمراً تناظره فيه. والمُواضَعةُ: المُراهَنةُ. وبينهم وِضاعٌ أَي مُراهنةٌ؛ عن ابن الأَعرابي. ووضَع أَكثرَه شعَراً: ضرَب عنُقَه؛ عن اللحياني. والواضِعةُ: الرَّوْضةُ. ولِوَى الوَضِيعةِ: رَمْلةٌ معروفةٌ. ومَوْضُوعٌ: موْضِعٌ، ودارةُ موضوعٍ هنالك. ورجلٌ مُوَضَّعٌ أَي مُطَرَّحٌ ليس بِمُسْتَحْكِم الخَلْقِ.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR918 harf* و ض ع * * المَوْضِعُ * المكان والمصدر أيضا و * وَضَعَ * الشيء من يده يضعه * وَضْعا * و * مَوْضِعاً * و * مَوْضُوعا * أيضا وهو أحد المصادر التي جاءت على مفعول و * المَوْضَع * بفتح الضاد لغة في * المَوْضِع * و * الوَضِيعَةُ * واحدة * الوَضَائِع * وهي أثقال القوم يقال أين خلفوا وضائعهم و * الوَضِيعة * أيضا نحو وضائع كسرى كان ينقل قوما من أرض فيسكنهم أرضا أخرى وهم الشحن والمسالح و * الوَضيعُ *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR12.303 harfوضعه من يده، يضعه بفتح ضادهما، وضعا بالفتح، وموضعا، كمجلس، ويفتح ضاده وهذه عن الفراء، كما في العباب، و الذي يقتضيه نص الصحاح: أن الموضع، بالفتح، لغة في الموضع بالكسر، في معنى اسم المكان، وقال: سمعها الفراء، وفي اللسان: المواضع معروفة، واحدها موضع بالفتح، الأخير نادر، لأنه ليس في الكلام مفعل مما فاؤه واو اسما لا مصدرا إلا هذا، فأما موهب، ومورق فللعلمية، وأما: ادخلوا موحد موحد ففتحوه إذ كان اسما
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.757 harfوَضَعَهُ
1 وَضَعَهُ ذ He put it, or laid it, (KL, * PS,) in, or on, a place: (PS:) he put it, or threw it, down from his hand: (TA:) contr. of رَفَعَه: (Mgh:) syn. حَطَّهُ: (K, * TA, in art. حط:) but it has a more general sense than this last. (Er-Rلghib, Kull.) ― -b2- وَضَعَ He put down a thing: contr. of رَفَعَ. (K, voce نَصَبَ.) ― -b3- وَضَعَتْ She brought forth. ― -b4- وَضَعَ لَهُ He
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR3.445 harfوَضَعَ
وَضَعَ
a. [ يَضَعُ ] ( n. ac. وَضْع 1 , مَوْضَع 17 , مَوْضِع 18 , مَوْضُوْع ), Put down; set, placed.
b. [ 'An ], Let off ( creditor ).
c. [ 'An ], Lowered, degraded; dismissed; deposed.
d. [ acc. or Min ], Abased; humiliated.
e. ( n. ac. وَضْع 1 , وُضُوْع 27 , ضَِعَة ), Humbled, abased ( himself ).
f. [ acc. & 'An ], Forgave, pardoned, let off; remitted ( debt ).
g. (
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok48.000 harfوضع
وَضَعَ - يَضَعُ - مَوْضُوْع - مًوْضُوْعَة - مَوْضِع - مَوَاضِع - أَوْضَعَ - يُوْضِعُ
وَضَعَ - يَضَعُ + كائن + شيئاً: يفصله عنه ويجعله يستقر في مكان: يكون حاملاً لشيء يتحرك معه ويؤلف ارتباطاً واضحاً به، ثم يفصله عنه ويجعله يستقر في مكان محدد
وَضَعَ - يَضَعُ + كائن + عن كائن + شيئاً: يفصل عنه حملاً كان يحمله ويجعله يستقر في مكان: كناية
Sîgalar(20)
- مَوَاضِعِهِOnun konulduğu yerler+1 anlam(مَفَاعِلِهِ)×3
- يَضَعْنَKoyarlar(يَفْعَلْنَ)×3
- تَضَعُKoyar(تَفْعَلُ)×2
- وَوُضِعَKonuldu+1 anlam(وَفُعِلَ)×2
- تَضَعَKoyar(تَفْعَلَ)×1
- تَضَعُواKoyarsınız(تَفْعَلُوا)×1
- تَضَعُونَKoyarsınız(تَفْعَلُونَ)×1
- مَوْضُوعَةٌKonulan(مَفْعُولَةٌ)×1
- وَتَضَعُVe koyar(وَتَفْعَلُ)×1
- وَضَعَتْKoydu(فَعَلَتْ)×1
Mücavir kökler72 mücavir (256 toplam)
- حمل
6 ortak ayet · Haml: İple yüklenen yük demektir
- حرف
3 ortak ayet · Haraf dağın sivri ucu, bıçağın ağzı demektir
- أنث
3 ortak ayet · Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere…
- ثلث
3 ortak ayet · Sülle çokluk demektir
- رضع
2 ortak ayet · Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
- جنح
3 ortak ayet · Kanat demektir
- وزر
2 ortak ayet · Kemiksiz et parçası demektir
- شهر
2 ortak ayet · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
- حذر
2 ortak ayet · Hızr (ha, zal) : Savaşta kullanılan savunma aleti, zırh gibi
- كلم
3 ortak ayet · Kelime
- وزن
2 ortak ayet · Terazi demektir
- ثوب
2 ortak ayet · Sevb dış elbise demektir
Geçtiği ayetler(24)
مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَرَاعِنَا لَيًّا …
Onun konulduğu yerlerYahudilerden öyleleri var ki; kelimeleri yerlerinden değiştirir ve dillerini eğip bükerek ve dine tan ederek; işittik ve karşı geldik, duy, duymaz olası ve bizi güt (raina) derler. Eğer işittik ve itaat ettik, dinle ve bizi gözet demiş olsalardı, onlar için daha iyi olurdu. İşte Allah, inkarları yüzünden onlara la’net etmiştir. Onların ancak pek azı iman eder.
… مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ …
Onun konulduğu yerlerAhidlerini bozmalarından ötürü onlara la’net ettik, kalblerini de katılaştırdık. Onlar, kelimeleri yerlerinden değiştiriyorlar. Kendilerine öğretilenlerin bir kısmını unuttular. İçlerinden pek azı müstesna daima hainliklerini görürsün. Sen; onları affet ve geç. Muhakkak Allah; ihsan edenleri sever.
… لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ …
Onun konmalarıEy peygamber; ağızlarıyla inandık dedikleri halde kalbleriyle inanmayanlardan, yahudi olanlardan, yalan kulak verenler ve sana gelmeyen başka bir kavmin sözünü dnleyenlerden küfre koşanlar, sen, üzmesin. Sözlerin yerlerini değiştirirler de; size bu verilirse alın, verilmezse kaçının, derler. Allah, kimin de fitneye düşmesini isterse; onun için senin Allah’a karşı hiçbir şeye gücün yetmez. İşte onlar; Allah’ın kalblerini temizlemek istemediği kimselerdir. Dünyada rüsvaylık, onlaradır. Ve onlar için ahirette, büyük bir azab vardır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وضع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl (ilk harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حطط, نزل, ثبت, ألقى |
| Zıt Kök | رفع |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi yüksekten veya elden aşağıya bırakmak, zemin üzerine yerleştirmek ve sabit kılmak |
| Çekirdek Özet 2 | Yükün indirilmesi, varlığın yaratılış zeminine oturtulması ve her şeyin hak ettiği yere tayin edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Adalet, mizan ve teklifin zeminini oluşturan ontolojik ve ahlaki konumlandırma nizamı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir cisim bırakma eylemine indirgeyip, konumsal adalet ve varoluşsal tayin boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وض | Bir zemine basma, dokunma, yayma veya birbiri üzerine örtüştürerek yaklaştırma hareketi; nitekim aynı çekirdeği paylaşan وضن kökünde de lifleri veya taşları birbiri üstüne nizami şekilde dizip örme anlamı bulunur | ع | Boğaz harfi olan ayn harfinin eklenmesiyle bu temas ve yayma hareketi, bir nesneyi kendi zeminine tam oturtma, yükü üzerinden boşaltıp kararlaştırma ve kesin bir yer belirleme boyutuna evrilmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Varlığı zemine raptetme, bağlantı noktası oluşturma ve istikrar sağlama başlangıcı |
| ض | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma (ikiz harfi ص üzerinden türetme) | Nesneyi sınırlandırma, bir baskı veya ağırlığı zemine doğru yönlendirip sıkıştırma |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Konumun bilinçli, görünür, kaynak teşkil edecek ve ölçülebilir bir noktaya yerleşmesi |
| وضع | Çengel ile tutturup ağırlığı sınırlandırarak görünür bir zemine yerleştirme hareketi | Taşınan bir nesnenin, yükün ya da hükmün boşluğa değil, belirli ve ölçülü bir zemine tam olarak indirilip orada sabitlenmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir yükü elden veya sırttan yere bırakmak, deveyi çöktürüp semerini indirmek; kadının karnındaki cenini doğurarak ağırlıktan kurtulması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde devenin hızlı ve yere yakın yayvan adımlarla yürüyüşü ile yükün indirilmesi tasvir edilir; terzinin pamuğu kumaş üzerine serip yerleştirmesi مُوَضِّعٌ olarak anılır |
| Erken Arapça kullanım | Züheyr b. Ebî Sülmâ veya Zü’r-Rimme gibi erken şairlerin beyitlerinde alçak sesle, ağırbaşlı ve ölçülü konuşma tarzı موضوع الحديث şeklinde nitelenmiş, ticaret sermayesinden eksilen miktar için وضيعة tabiri kullanılmıştır |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Batı Sami dillerinde ve genel Sami dairesinde kök, nesneleri bir mekana yerleştirme, bir seviyeden aşağı indirme ve alçaltma ekseninde gelişmiştir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan aynı fonetik dizilim sınırlı olmakla birlikte, kökün semantik çekirdeği olan aşağı bırakma ve konumlandırma fiili, Güney Sami (Arapça ve Güney Arapçası) sahasında hem fiziksel yerleştirme hem de rütbe, itibar ve hacim bakımından eksiltme/alçaltma manalarıyla zenginleşmiştir. Arapçada kök, yalnızca cismani bir bırakmayı değil, hukuki veya ontolojik bir meşruiyet zeminine oturtmayı (vaz' edilmiş kaide, mevzu) ve insanın üzerindeki sorumluluk ya da meşakkat yükünün terhis edilmesini de ihtiva eden kapsamlı bir semantik genişleme göstermiştir.
Güven Güçlü
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yükü indirme, aşağı bırakma, zemine yerleştirme | Kaldırmanın zıddı olarak bir nesneyi sabit bir dayanağa kavuşturma, gebelik yükünü boşaltma ve sermayeden pay düşürme manaları türemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Arap Yarımadası dil ortaklığı | Bırakma, konumlama ve derecesini düşürme eksenindeki somut kök yapısı korunmuştur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik zemin | Karşılaştırmalı Afro-Asyatik köklerde belirgin tekil bir ortak biçim sınırlıdır | Muhtemel |
Kaynak Lane’s Lexicon, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وضع | Anlamlı | İndirmek, koymak, yerleştirmek | Hedef köktür; yükü indirme, konumlama ve tayin etme | Kur'an'da geçer |
| وعض | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız kök olarak kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| ضوع | Anlamlı | Kokunun yayılması, hareketlenme | Kokunun etrafa dağılması veya kuşun ürküp çırpınması | Kur'an'da geçmez |
| ضعو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonetik yapı gereği terkip edilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| عوض | Anlamlı | Bedel, karşılık, yerine koyma | Bir şeyin yerine geçen ikame değer veya telafi | Kur'an'da geçmez; kalb ve ikame ilişkisi |
| عضو | Anlamlı | Parçalara ayırma, uzuv | Bütünün ayrıldığı yapısal parçalar, et parçalama | Kur'an'da geçer (عضه / عضو) |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وضع | Merkez | Yerleştirme ve indirme | Bir nesneyi veya hükmü kendi ölçülü zeminine bırakıp orada kararlaştırmak | Hem fiziksel konulmayı hem de ontolojik ve hukuki tayini kapsar |
| حطط | Komşu | İndirme ve dökme | Ağırlığı veya günahı doğrudan sıyırıp düşürme vurgusu öne çıkar | وضع kökündeki nizami yerleştirme boyutu حطط kökünde yerini doğrudan dökülme ve eksilmeye bırakır |
| نزل | Komşu | Yukarıdan aşağıya inme | Yüksek bir makamdan daha alt bir mekana intikal etme süreci | نزل iniş hareketine odaklanırken, وضع ulaşılan yerdeki sabitlenişe ve konuma odaklanır |
| ثبت | Komşu | Sabitleme ve yerinde kılma | Hareketin durup istikrara kavuşması | وضع bir ilk indirme ve yerleştirme iken, ثبت yerleştirilenin sarsılmazlığıdır |
| ألقى | Komşu | Bırakma ve atma | Nesneyi elden serbestçe veya fırlatarak bırakma | وضع ihtimam ve ölçüyle koymayı içerirken, ألقى bırakıştaki serbestlik ve atılma öne çıkar |
| رفع | Zıt | Yükseltme ve kaldırma | Nesneyi veya manayı alt seviyeden alıp yukarı çıkarma | وضع kökünün doğrudan karşıtıdır; seviye, değer ve itibar artışını temsil eder |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وضع | Koymak, indirmek, tayin etmek | Fiziksel indirme, doğum yapma, hukuki kaide koyma ve nizam kurma anlamlarını bütüncül içerir | Kesin |
| Latince | ponere, deponere | Koymak, bırakmak, aşağı indirmek | Deponere ağırlığı veya görevi bırakmayı karşılarken, ponere kural ve yer tayinini karşılar; doğum boyutu Latince farklı kelimelerle ifade edilir | Güçlü |
| İngilizce | to put, to lay down, to set | Koymak, yere sermek, yürürlüğe koymak | Fiziksel bırakma ve kanun vazetme anlamını verir; gebelik yükünün boşaltılması nüansı dışarıda kalır | Güçlü |
| Almanca | setzen, legen, niederlegen | Koymak, yerleştirmek, aşağı bırakmak | Nesneyi bir kaideye oturtma ve görevi/yükü bırakma anlamlarını karşılar | Güçlü |
| Fransızca | poser, déposer, établir | Koymak, tevdi etmek, tesis etmek | Hukuki ve mekansal yerleştirmeyi iyi aktarır; doğum nüansını tam taşımaz | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Doğum yapma ve yükü bırakma | Doğurmak, evlat dünyaya getirmek | Kadının gebe kaldığı çocuğu dünyaya getirmesi bağlamı; Âl-i İmrân 3:36, Fâtır 35:11, Fussilet 41:47, Talâk 65:4 |
| Mekansal tesis ve inşa | Kurulmak, inşa edilmek, merkez kılınmak | Kabe'nin insanlık için ilk ibadet evi olarak inşa edilmesi bağlamı; Âl-i İmrân 3:96 |
| Ontolojik nizam ve tayin | Dengelemek, yerleştirmek, yaymak | Yeryüzünün canlılar için serilmesi ve adaletin/ölçünün konulması bağlamı; Rahmân 55:7, Rahmân 55:10 |
| Amel kayıtlarının açılması | Belgenin ortaya konulması, mahkeme zeminine serilmesi | Kıyamet gününde amel defterinin hesaba arz edilmek üzere konulması; Kehf 18:49, Zümer 39:69 |
| Giysi veya silahı çıkarma | Üzerinden çıkarmak, bir kenara bırakmak | Namazda silahların yere bırakılması veya yaşlı kadınların dış elbiselerini çıkarması; Nisâ 4:102, Nûr 24:58, Nûr 24:60 |
| Kelimelerin yerinden saptırılması | Tahrif, anlamsal konumunu bozma | Vahyedilen kelimelerin ait oldukları bağlam ve manalardan koparılması; Nisâ 4:46, Mâide 5:13, Mâide 5:41 |
| Savaşın yükünü bırakması | Savaşın sona ermesi, silahların susması | Kıtal halinin ve askeri meşakkatin nihayete ermesi bağlamı; Muhammed 47:4 |
| Hazır bulundurulan meclis eşyası | Dizilmiş, sunulmuş kadehler | Cennet ehlinin istifadesine nizami şekilde sunulmuş içecek kapları; Gâşiye 88:14 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi irade ve adalet, vaz' kavramı | Allah'ın varlığı ve eşyayı kendi hikmet zeminine yerleştirmesi; dilin ilahi mi yoksa beşeri mi vazedildiği (vaz'ü'l-luga) tartışması | Hikmetli tayin, ontolojik konumlandırma ve anlamsal sabitleme |
| Fıkıh | Hükmün vaz'ı ve ıskat | Şariin bir şeyi sebep, şart veya mani kılması (hükm-i vaz'î); borcun veya yükümlülüğün düşürülmesi (vaz'u'l-câiha, vaz'u'l-vizr) | Hukuki zemin kurma ve külfeti ortadan kaldırma |
| Tefsir | Tahrif analizi ve mizan tasavvuru | Kelimelerin mevzilerinden saptırılması (tahrif) ve göğün yükseltilip mizanın konulması ayetlerinin tevili | Metinsel bağlamı koruma ve varoluşsal dengeyi kavrama |
| Hadis | Rivayet tenkidi | Uydurma ve asılsız rivayetlerin dinde ihdas edilmesi (mevzû hadis terimi) | Aslı olmayan sözü peygambere isnat ederek aşağılık bir sahtelik üretme |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Teşri ve kulluk | İlahi nizamın vaz'ı ve teklif külfetinin hafifletilmesi | İnsanın yaratılış gayesine uygun şeriat zeminine oturtulması | Allah insanı fıtrata uygun bir ibadet ve adalet zeminine yerleştirmiş, aşırı yükleri üzerinden indirmiştir | Kesin |
| İlmi | Istılah ve dil felsefesi | Anlamın lafza vaz'ı (semantik sabitleme) | Kavramların zihni ve harici hakikatlere tayin edilmesi | Her terimin kendi موضع sınırları içinde kalması tahrifi önler; ilim ancak sabit tanımlarla kurulur | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve meşruiyet | Anayasal kaidelerin ve kurumların teessüsü | Toplumsal dengenin (mizan) adaletle icra edilmesi | Otorite, keyfi hüküm vermeyip hukuku yerine koyduğunda ve kelimeleri bağlamından koparmadığında meşrudur | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ahlakı ve borç hukuku | Zararın telafisi ve borçtan indirim yapılması | Sermaye riskinin paylaşılması ve darlık anında borcun düşürülmesi | Fıkıhtaki وضيعة kavramı uyarınca darlık halindeki borçludan talebin indirilmesi iktisadi dengeyi korur | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerjinin tabana inmesi / Sıfır noktası veya taban durumu (ground state) | Fizikte yüksek potansiyel enerjili bir kütlenin yerçekimi etkisiyle en kararlı taban seviyesine inmesi ve orada dengelenmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal normların tesisi (institutionalization) ve rol tahsisi | Sosyolojide ve hukukta eylemlerin belirli kurallara bağlanarak kurumsallaşması ve bireylere hak ettikleri rollerin atanması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca fiziksel bir eşyayı herhangi bir yere bırakmak ya da sadece kadının doğum yapması şeklinde daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; kâinattaki kozmik dengenin (mizan) kurulmasından amel defterlerinin mahşerde açılmasına, kelamın bağlamsal meşruiyetinden (mevâzı') toplumsal barışın silahları indirmesine kadar uzanan geniş bir adalet ve nizam matrisidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kelimelerin yerinden oynatılması (tahrif) ayetlerini sadece lafzi tahrif gibi anlayıp kavramsal ve bağlamsal kaydırmaları görememek; adalet ile konumsal yerindelik arasındaki bağı koparmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın adalet tanımı «her şeyi kendi mevziine koymak» esasına dayanır. Kök, varlığın, metnin ve yükümlülüğün hakiki yerine yerleştirilmesini ifade eden anahtar bir kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ehl-i kitabın tahrif yöntemini anlatan ayetlerde (Nisâ 4:46, Mâide 5:13, 5:41); kozmik nizamı ve Kabe'nin inşasını açıklayan ayetlerde (Âl-i İmrân 3:96, Rahmân 55:7-10); ve hesap gününün dehşetini bildiren sahnelerde (Kehf 18:49) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Adaleti soyut bir eşitlik sanma yanılgısını düzeltir; adaletin eşitlikten öte, her şeyin layık olduğu mevzie tam ve isabetle konulması (vaz') olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamTaşınan bir yükü veya eşyayı yüksekten zemine indirip kararlı ve sabit bir noktaya bırakmak.
- Soyut anlamBir varlığı, metni, hakkı veya hükmü layık olduğu ontolojik, ahlaki ve hukuki mertebeye yerleştirmek; hak etmeyeni oradan düşürmek.
- Sistematik karşılıkAdalet ve ölçünün (mizan) zeminini oluşturan, karmaşayı ve tahrifi engelleyen konumsal tayin ve istikrar nizamı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde yüksek enerji, gerilim veya taşınan yük halini; indirme, doğurma veya yerleştirme projeksiyonunu; ise varlığın ulaştığı kararlı zemin durumunu gösterir. Sistemin enerjisi şartıyla asgari seviyeye inerek yükten kurtulma ve istikrar sağlanır. ifadesi ise nesnenin veya kavramın (), ait olduğu hakiki mevziden () sapma mesafesinin sıfırlanmasını, yani mutlak yerindelik ve adaleti simgeler. Kelimelerin yerinden saptırılması bu sapmanın sıfırdan farklı hale getirilmesidir.