يقظ
ي - ق - ظ
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 9 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Uyanıklar
Notlarım
Sözlükler(9)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR496 harfالقاف والظاء و"وايء" معهما
وق ظ، ق ي ظ، ي ق ظ مستعملات وقظ:
الوَقْظُ: حوض يجتمع فيه ماء كثير، ليس له أعضاد، وجمعه وِقظانٌ.
وكان يوم الوقيظ حرباً بين تميم وبكر في الإسلام.
قيظ: القَيْظُ: صميم الصيف، والمَقيظُ: المصيف، وتقول: قِظنا بموضع كذا والمَقيظة: نبات أخضر يبقى إلى القَيْظ يكون علقة للإبل إذا يبس ما سواه.
يقظ: اسَتْيَقَظ فلان وأيْقَظْتُه، فهو يَقْظانُ، وامرأة يَقْظَى، وقوم أيْقاظٌ، ونساء
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR188 harfرجلٌ يَقِظٌ ويَقُظٌ، أي متيقّظٌ حذرٌ. وأيْقَظْتُهُ من نومه، أي نبَّهته فَتَيَقَّظَ واسْتَيْقَظَ، فهو يَقْظانُ. والاسمُ اليَقَظَةُ. وأيْقَظْتُ الغبارَ: أثرتُهُ، وكذلك يَقَّظْتُهُ تَيْقيظاً.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR1.917 harfق ظ ( وايء )
قيظ ، يقظ ، وقظ .
وقظ : أما وقظ فإن الليث أَودَعَه هذا الباب . وزعم أنَّه حَوْضٌ ليس له أعضادٌ إلاّ أنه يجتمع فيه ماءٌ كثير .
قلت : هذا خطأ محضٌ وتصحيف ، والصواب الوَقْط ، وقد مرَّ تفسيره في باب القاف والطاء .
قيظ : قال الليث : القَيْظ : صميم الصَّيف ، وهو حاقُّ الصيف .
يقال : قظنا بمكان كذا وكذا . والمَقيظ والمصيف واحد .
قلتُ : العَرب تجعل السَّنَةَ أربعةَ أزمان لكلِّ زمان منها
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR279 harfي ق ظ
ما أنساك في النوم واليقظة وأيقظته ويقظته فاستيقظ وتيقّظ.
ورجل يقظان وارمأة يقظى وقوم أيقاظ وباتت عيني يقظي تراعيك.
يستيقظون إلى نهاق حميرهم وتنام أعينهم عن الأوتار وأيقظ التراب ويقّظه: أثاره.
وقال الحماسيّ: إذا نحن سرنا بين شرق ومغرب تحرّك يقظان التراب ونائمه
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.069 harfاليَقَظةُ: نَقِيضُ النوْم، والفِعل استَيْقَظَ، والنعت يَقْظانُ، والتأْنيث يَقْظى، ونسوة ورجال أَيْقاظٌ. ابن سيده: قد استَيْقَظَ وأَيْقَظَه هو واسْتيقظه؛ قال أَبو حيّة النُّمَيْري:
إِذا اسْتَيْقَظَتْه شَمَّ بَطْناً، كأَنَّه
بمَعْبُوءةٍ وافى بها الهِنْدَ رادِعُ
وقد تكرر في الحديث ذكر اليَقَظة والاسْتِيقاظ، وهو الانْتباه من النوم. وأَيْقَظْته من نومه أَي نَبّهته فتَيَقَّظ، وهو يَقْظان. ورجل يَقِظ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR165 harf* ي ق ظ * رجل * يَقِظٌ * بضم القاف وكسرها أي متيقظ حذر و * أَيْقَظَهُ * من نومه نبهه * فَتَيَقَّظَ * و * اسْتَيْقَظَ * فهو * يَقْظَانٌ * والاسم * اليَقَظَة * بفتحتين
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.275 harfاليقظة، محركة: نقيض النوم. قال عمر بن عبد العزيز:
ومن الناس من يعيش شقيا جيفة الليل غافل اليقظه
فإذا كـان ذا حـياء ودين راقب الله واتقى الحفظه
إنما الناس سائر ومـقـيم والذي سار للمقيم عظـه وقد يقظ، ككرم وفرح، الأولى عن اللحياني، يقاظة ويقظا، محركة، وكذلك يقظة محركة، وزاد في المصباح: يقظ، بفتح القاف، أي كضرب، ولم يذكر
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.817 harfيَقِظَ
1 يَقِظَ ذ , aor. يَقَظَ , (Msb, K,) and يَقُظَ, aor. يَقُظَ ; (Lh, K;) and in the Msb is added يَقَظَ, i. e. like ضَرَبَ, which is strange; (TA;) [but this I do not find in my copy of the Msb;] inf. n. [of the first] يَقَظٌ (Msb, K) and يَقَظَةٌ, (Msb, TA,) or the latter is a simple subst., (S,) and [of the second] يَقَاظَةٌ; (Msb, K;) He waked, or woke; did not sleep, or was not
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR727 harfيَقِظَ
يَقِظَ A ( n. ac. يَقَظ 4 ),
a. Was awake; awoke; watched; was on his guard.
يَقُظَ
يَقُظَ U ( n. ac. يَقَاْظَة 22t ),
a. see supra.
يَقَّظَ
يَقَّظَ II ,
a. IV, Aroused, woke.
b. Raised ( dust ).
تَيَقَّظَ
تَيَقَّظَ V ,
a. see I .
اِسْتَيْقَظَ
اِسْتَيْقَظَ X ,
a. see I .
b. Tinkled.
يَقْظَى
يَقْظَى 1ya ,
a. fem. of يَقْظَاْنُ 33 .
يَقَظَة
يَقَظَة 4t ,
a. Wakefulness;
Sîgalar(1)
Mücavir kökler15 mücavir (19 toplam)
- رقد
1 ortak ayet · Rekd Lahit demektir
- وصد
1 ortak ayet · Uygun hale getirilen
- ذرع
1 ortak ayet · Zira’ (zal) : Kol demektir
- كلب
1 ortak ayet · Onların köpeği
- رعب
1 ortak ayet · “Ru’b” taşmakta olan havuz veya taşan su demektir
- فرر
1 ortak ayet · Ferre “Ferv” ölü hayvanın derisi; soluk renk; “firar” etmek…
- شمل
1 ortak ayet · Sol
- طلع
1 ortak ayet · Dal demektir
- بسط
1 ortak ayet · Bisat kilim demektir
- ملأ
1 ortak ayet · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…
- يمن
1 ortak ayet · Sağ yandır
- حسب
1 ortak ayet · Hisbe okun nişangah kısmına denir
Geçtiği ayetler(1)
وَتَحْسَبُهُمْ أَيْقَاظًا وَهُمْ رُقُودٌ وَنُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمَالِ وَكَلْبُهُمْ …
UyanıklarOnlar uykuda iken; sen, onları uyanık sanırdın. Biz, onları sağa ve sola döndürüyorduk. Köpekleri de dirseklerini eşiğe uzatmıştı. Onları görsen; için korkuyla dolar, geri dönüp kaçardın.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | يقظ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlk harfi illetli (misâl-i yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نبه, حذر, شعر |
| Zıt Kök | نوم |
| Çekirdek Özet 1 | Uykudan sıyrılarak duyuların açılması, toprağın veya hareketsiz nesnenin devinime geçirilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Zahirî algıda canlı, gözü açık ve uyanık görünme hali |
| Çekirdek Özet 3 | Şuurun ve algı kanallarının gaflet veya atalet perdesini yırtarak faal hale gelmesi |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca fizyolojik uykusuzluğa indirgeyip Kur'an'ın zahir-hakikat ayrımındaki algısal derinliğini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| يق | Belirginleşme, durulma, kapalılığın ve şüphenin ortadan kalkarak durumun netleşmesi; nitekim aynı çekirdeği paylaşan يقن kökünde bilginin sabitlenip şüpheden arınması esastır | ظ | Sert ve vurgulu peltek harfin katılmasıyla, durulup netleşen durum fiziki ve duyusal bir tetikte oluşa, uykunun ağırlığını yırtan keskin bir farkındalık ve hareket haline dönüşmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | İradeyi devreye sokma, etkin olma ve çevreye uzanarak temas kurma yetisi |
| ق | ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Enerjinin ve dikkatin tek bir odakta toplanması, sınırların belirginleşmesi |
| ظ | sepet, çark; içine alma, kuşatma (ikiz harfi ط imgesinden türetme yoğunlaşma) | Dikkat ve algının çevreyi keskin biçimde kuşatması, teyakkuz hali |
| يقظ | Eyleme geçme iradesinin (ي) dikkati tek merkezde toplaması (ق) ve çevreyi keskin bir algıyla kuşatarak uykudan uyanması (ظ) | Durgunluğun ve uykunun yarılarak duyuların bütünüyle dış dünyaya açık ve tetikte hale gelmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Uykunun karşıtı olarak gözlerin açılması, canlanma; rüzgârın veya adımların toprağı deşip tozu havaya savurması (أيقظ التراب: toprağı devindirdi, tozu harekete geçirdi) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-Hamâse derlemesinde yer alan kadim beyitte toprağın sakin ve hareketli halleri uykuda ve uyanık olma metaforuyla aktarılmıştır: إذا نحن سرنا بين شرق ومغرب / تحرّك يقظان التراب ونائمه |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi halifesi ve şairi Ömer b. Abdilazîz uyanıklık ile gaflet arasındaki ahlaki zıtlığı şu beyitlerle kurmuştur: ومِن الناسِ مَن يَعِيشُ شَقِيّاً / جِيفةَ الليل غافِلَ اليَقَظَهْ / فإِذا كان ذا حَياءِ ودِينٍ / راقَب اللّهَ واتَّقى الحَفَظهْ |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn ve Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde يقظ kökü, özellikle Güney-Batı Sami ve Kuzey-Batı Sami sahasında uyanıklık, tetikte olma ve bilincin açılması semantik dairesinde varlık gösterir. Kökün İbranice soydaşı olan יקץ (y-q-ṣ) biçimi doğrudan uykudan uyanma, kendine gelme ve gözlerini açma eylemini karşılar; nitekim Tekvin metinlerinde uykudan ayılma anları bu fiille ifade edilir. Ge'ez (Eski Etiyopya) dilinde de benzer fonetik dönüşümle tetikte olma ve uyanık durma anlamı korunmuştur. Kökün fonetik yapısındaki son harf olan Arapça ظ, İbranicede düzenli ses denkliği uyarınca צ (tsade) sesine karşılık gelmektedir. Akrabalık zinciri, kökün Proto-Sami düzeyinde fizyolojik bir uykusuzluktan ziyade, canlının çevresini algılayabilecek duyusal teyakkuz eşiğine geçişini adlandıran ilksel bir morfem olduğunu göstermektedir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, HALOT ve David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Toprağı harekete geçirmekten duyuları uyandırmaya geçiş | Çöl şartlarında durgun toprağın rüzgâr veya ayakla deşilip harekete geçirilmesi (يقظ التراب), canlının uykudaki durağan halden kıpırdanarak teyakkuza geçişiyle doğrudan eşleşir | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice יקץ (yaqats) | İbranicede uykudan uyanma, ayılma ve şuurun yerine gelmesi anlamında düzenli ses denkliğiyle birebir örtüşen soydaş biçimdir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin Sami dışı kollarında güvenilir doğrudan morfolojik denk tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT ve Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| يقظ | Anlamlı | Uyanıklık, teyakkuz | Uykunun zıddı olarak duyuların faal olması, toprağın hareketlenmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| يظق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu harf dizilimiyle oluşan bir kök mevcut değildir | Kur'an'da geçmez |
| قيظ | Anlamlı | Şiddetli yaz sıcağı | Yaz mevsiminin ortasındaki kavurucu sıcaklık ve bu mevsimde yaşama hali | Kur'an'da geçmez |
| قظي | Anlamlı | Kesmek, bitirmek | قضي kökü ile fonetik varyant ilişkisi içinde bir işi karara bağlama veya tüketme | Kur'an'da geçmez |
| ظيق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Dil kuralları ve fonotaktik yapı gereği mühmel bırakılmıştır | Kur'an'da geçmez |
| ظقي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Dil kuralları ve fonotaktik yapı gereği mühmel bırakılmıştır | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| يقظ | Merkez | Uyanıklık, teyakkuz | Uykudan veya hareketsizlikten sıyrılarak duyuların dış uyaranlara bütünüyle açık hale gelmesi | Algı ve bedenin dışarıdan uyanık görülmesi veya fiilen tetikte bulunması |
| نبه | Komşu | İkaz, dikkat çekme | Bir dış uyarıcı vasıtasıyla algının yönlendirilmesi ve unutanın uyarılması | يقظ kökündeki genel durumdan farklı olarak bir uyarıcıya bağlı uyanma |
| حذر | Komşu | Sakınma, teyakkuz | Olası bir tehlikeye karşı savunma güdüsüyle uyanık ve tedbirli olma | يقظ uyanıklığın kendisi iken حذر korku ve korunma amaçlı odaklanmadır |
| شعر | Komşu | Sezgi, duyumsama | Çok ince ve görünmeyen ayrıntıları duyular ve sezgi yoluyla idrak etme | يقظ duyuların açık oluşunu, شعر ise algılanan bilginin inceliğini vurgular |
| نوم | Zıt | Uyku, hareketsizlik | Canlının duyu ve irade faaliyetlerinin geçici olarak askıya alınması hali | يقظ kökünün tam zıddı olup bedensel ve zihinsel teyakkuzun kaybolmasıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | يقظ | Uyanık olma, teyakkuz | Uykunun karşıtı olma hali, algıların faaliyeti ve dış görünüşteki dirilik | Kesin |
| Latince | vigil, vigilans | Tetikte, nöbette, uyanık | Dikkatin sürekli açık tutulmasını iyi karşılar ancak toprak hareketlendirme nüansı yoktur | Güçlü |
| İngilizce | awake, alert, vigilant | Uyanık, tetikte, teyakkuzda | Biyolojik uyanıklık ve zihinsel dikkati karşılar, Kur'an'daki zahirî aldanış yönünü tam vermez | Güçlü |
| Almanca | wach, wachsam | Uyanık, uyanık duran | Hem uyumama durumunu hem de dikkatli bekleyişi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | éveillé, vigilant | Uyanmış, tetikte | Bilincin açık olması durumunu ifade eder; fiziksel savrulma nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Cassell’s German-English, French-English Dictionaries.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَيْقَاظًا (Çoğul isim) | Zahirî uyanıklık ve aldatıcı canlılık görünümü | Mağara ehlinin derin uykuda olmalarına rağmen gözlerinin açık veya bedenlerinin hareketli olması sebebiyle dışarıdan bakan tarafından uyanık sanılmaları bağlamı (Kehf 18:18) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rüyetullah ve nübüvvet algısı | Peygamberlerin vahyi veya gaybı uykuda mı yoksa uyanıklık (yakaza) halinde mi tecrübe ettiği tartışması | Bilincin ve duyuların fiziki alemde tam olarak faal olması durumu |
| Fıkıh | Ehliyet ve mükellefiyet şartları | Kişinin ibadet ve hukuki işlemlerden sorumlu tutulması için uykuda değil yakaza halinde olmasının şart koşulması | Mükellefiyetin ancak idrak ve iradenin uyanık olduğu anda geçerli sayılması |
| Tefsir | Ashâb-ı Kehf kıssası | Mağarada uyuyan gençlerin uyanık sanılmasının hikmeti; gözlerinin açık kalması ve bedenlerinin çürümemesi | Hakikat ile zahir arasındaki tezadın duyusal olarak teyakkuz şeklinde yansıması |
| Hadis | Peygamberi rüyada ve yakazada görmek | Rüyada Peygamberi gören kimsenin onu uyanıkken de göreceği rivayetindeki yakaza hali tartışması | Gafletten arınmış, fiziki veya kalbî teyakkuz hali |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulun Rabbi karşısındaki kalbî durumu | Yakaza makamı | Gaflet perdesini yırtarak ilahi hakikatlerin farkına varma | Tasavvufi ve ahlaki literatürde manevi uyanışın ve tövbenin ilk adımı olan bilinç sıçraması | Kesin |
| İlmi | Bilimsel gözlem ve veri analizi | Zihinsel teyakkuz ve eleştirel dikkat | Gözlemcinin yanılgıya düşmemek için duyularını ve aklını sürekli açık tutması | Araştırmacının pasif kabullerden sıyrılarak delilleri tetikte bir dikkatle incelemesi | Güçlü |
| Siyasi | Toplum ve devlet güvenliği | İstihbarat ve sınır nöbeti (ribât) | Olası iç ve dış tehditlere karşı siyasi yapının uyanık bulunması | Kurumsal mekanizmaların gevşemeden ve atalete düşmeden toplumsal düzeni teyakkuzda koruması | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa takibi ve risk yönetimi | Piyasa duyarlılığı | İktisadi aktörlerin dalgalanmaları ve fırsatları anlık izlemesi | Sermayenin ve üreticinin piyasa değişimlerini uykuda gibi kaçırmayıp zamanında hamle yapması | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Bilişimde kesme (interrupt) ve bekleme durumundan aktif duruma geçiş (wake-up signal) | Bir sistemin düşük enerji veya uyku modundan harici bir sinyal ile tüm işlem birimlerini faal hale getirmesi yapısı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojide uyarılma düzeyi (arousal) ve algısal teyakkuz | Bireyin çevreden gelen uyaranları almak üzere sinir sisteminin uyanık ve hazır olma derecesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca gece uyumamak veya biyolojik olarak gözlerin açık olması haline indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bedensel olarak uykuda olunsa dahi dışarıya yansıyan görünümün yanıltıcılığı ve derin bir koruma planı çerçevesinde zahir ile hakikatin farklılaşabilmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kehf 18:18 ayetinde mağara ehlinin durumunu sıradan bir uykusuzluk sanmak; ilahi kudretin onları dışarıdan korku verici ve diri gösterecek bir teyakkuz suretinde tuttuğu mucizevi boyutu kavrayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın dış görünüşü (zahir) ile hakikati (batın) arasındaki mesafeyi anlamayı sağlar; duyuların uyanık görünmesinin her zaman hakiki bir şuura delalet etmeyebileceğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ashâb-ı Kehf kıssasının anlatıldığı ve ilahi korumanın zahirî algılar üzerinden nasıl şekillendirildiğini bildiren Kehf suresinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Duyusal verilerin her zaman mutlak hakikati yansıttığı zannını yıkar; insanın dışarıdan «uyanık» (أَيْقَاظًا) gördüğü şeyin gerçekte derin bir ilahi uyku ve koruma altında olabileceğini bildirerek algıya mutlak güveni sorgulatır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamHareketsizliğin ve uykunun kırılarak duyuların dışa açılması, tozun ve toprağın devindirilmesi.
- Soyut anlamŞuurun atalet perdesini yırtması, algısal teyakkuz ve dışarıdan diri/tetikte görünme hali.
- Sistematik karşılıkBilgi ve idrak sisteminde pasif durumdan aktif gözlem durumuna geçiş, algının nesneyle temas halinde bulunması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde canlının veya sistemin başlangıçtaki durağan/uyku halini, dış uyaran veya içsel iradi etkiyi, durum dönüşüm fonksiyonunu temsil eder. gösterge fonksiyonu olup, algı ve uyarılma düzeyi olan değerinin eşik değer üzerine çıkmasıyla sistemin uyanıklık ve teyakkuz fazına sıçradığını ifade eder.