يقظ

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ي-ق-ظ1 sîga, 15 mücavir kök, 1 ayet, 1 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.يمنرعبقلبيقظرقدأَيْقَاظًاملأوصدبسطكلبوليشملحسب

KökSîga 1Ayet 1Sure 1Mücavir 15

▶ Ağı aç (3B)

يقظ

ي - ق - ظ

KÖK
  • 1 geçiş
  • 1 ayet
  • 1 sîga
  • 9 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: Uyanıklar

Notlarım

Sözlükler(9)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR496 harf
القاف والظاء و"وايء" معهما وق ظ، ق ي ظ، ي ق ظ مستعملات وقظ: الوَقْظُ: حوض يجتمع فيه ماء كثير، ليس له أعضاد، وجمعه وِقظانٌ. وكان يوم الوقيظ حرباً بين تميم وبكر في الإسلام. قيظ: القَيْظُ: صميم الصيف، والمَقيظُ: المصيف، وتقول: قِظنا بموضع كذا والمَقيظة: نبات أخضر يبقى إلى القَيْظ يكون علقة للإبل إذا يبس ما سواه. يقظ: اسَتْيَقَظ فلان وأيْقَظْتُه، فهو يَقْظانُ، وامرأة يَقْظَى، وقوم أيْقاظٌ، ونساء
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR188 harf
رجلٌ يَقِظٌ ويَقُظٌ، أي متيقّظٌ حذرٌ. وأيْقَظْتُهُ من نومه، أي نبَّهته فَتَيَقَّظَ واسْتَيْقَظَ، فهو يَقْظانُ. والاسمُ اليَقَظَةُ. وأيْقَظْتُ الغبارَ: أثرتُهُ، وكذلك يَقَّظْتُهُ تَيْقيظاً.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR1.917 harf
ق ظ ( وايء ) قيظ ، يقظ ، وقظ . وقظ : أما وقظ فإن الليث أَودَعَه هذا الباب . وزعم أنَّه حَوْضٌ ليس له أعضادٌ إلاّ أنه يجتمع فيه ماءٌ كثير . قلت : هذا خطأ محضٌ وتصحيف ، والصواب الوَقْط ، وقد مرَّ تفسيره في باب القاف والطاء . قيظ : قال الليث : القَيْظ : صميم الصَّيف ، وهو حاقُّ الصيف . يقال : قظنا بمكان كذا وكذا . والمَقيظ والمصيف واحد . قلتُ : العَرب تجعل السَّنَةَ أربعةَ أزمان لكلِّ زمان منها
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR279 harf
ي ق ظ ما أنساك في النوم واليقظة وأيقظته ويقظته فاستيقظ وتيقّظ‏.‏ ورجل يقظان وارمأة يقظى وقوم أيقاظ وباتت عيني يقظي تراعيك‏.‏ يستيقظون إلى نهاق حميرهم وتنام أعينهم عن الأوتار وأيقظ التراب ويقّظه‏:‏ أثاره‏.‏ وقال الحماسيّ‏:‏ إذا نحن سرنا بين شرق ومغرب تحرّك يقظان التراب ونائمه
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR2.069 harf
اليَقَظةُ: نَقِيضُ النوْم، والفِعل استَيْقَظَ، والنعت يَقْظانُ، والتأْنيث يَقْظى، ونسوة ورجال أَيْقاظٌ. ابن سيده: قد استَيْقَظَ وأَيْقَظَه هو واسْتيقظه؛ قال أَبو حيّة النُّمَيْري: إِذا اسْتَيْقَظَتْه شَمَّ بَطْناً، كأَنَّه بمَعْبُوءةٍ وافى بها الهِنْدَ رادِعُ وقد تكرر في الحديث ذكر اليَقَظة والاسْتِيقاظ، وهو الانْتباه من النوم. وأَيْقَظْته من نومه أَي نَبّهته فتَيَقَّظ، وهو يَقْظان. ورجل يَقِظ
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR165 harf
* ي ق ظ * رجل * يَقِظٌ * بضم القاف وكسرها أي متيقظ حذر و * أَيْقَظَهُ * من نومه نبهه * فَتَيَقَّظَ * و * اسْتَيْقَظَ * فهو * يَقْظَانٌ * والاسم * اليَقَظَة * بفتحتين
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR3.275 harf
اليقظة، محركة: نقيض النوم. قال عمر بن عبد العزيز: ومن الناس من يعيش شقيا جيفة الليل غافل اليقظه فإذا كـان ذا حـياء ودين راقب الله واتقى الحفظه إنما الناس سائر ومـقـيم والذي سار للمقيم عظـه وقد يقظ، ككرم وفرح، الأولى عن اللحياني، يقاظة ويقظا، محركة، وكذلك يقظة محركة، وزاد في المصباح: يقظ، بفتح القاف، أي كضرب، ولم يذكر
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR3.817 harf
يَقِظَ 1 يَقِظَ ذ , aor. يَقَظَ , (Msb, K,) and يَقُظَ, aor. يَقُظَ ; (Lh, K;) and in the Msb is added يَقَظَ, i. e. like ضَرَبَ, which is strange; (TA;) [but this I do not find in my copy of the Msb;] inf. n. [of the first] يَقَظٌ (Msb, K) and يَقَظَةٌ, (Msb, TA,) or the latter is a simple subst., (S,) and [of the second] يَقَاظَةٌ; (Msb, K;) He waked, or woke; did not sleep, or was not
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR727 harf
يَقِظَ يَقِظَ A ( n. ac. يَقَظ 4 ), a. Was awake; awoke; watched; was on his guard. يَقُظَ يَقُظَ U ( n. ac. يَقَاْظَة 22t ), a. see supra. يَقَّظَ يَقَّظَ II , a. IV, Aroused, woke. b. Raised ( dust ). تَيَقَّظَ تَيَقَّظَ V , a. see I . اِسْتَيْقَظَ اِسْتَيْقَظَ X , a. see I . b. Tinkled. يَقْظَى يَقْظَى 1ya , a. fem. of يَقْظَاْنُ 33 . يَقَظَة يَقَظَة 4t , a. Wakefulness;
Tamamını oku

Sîgalar(1)

Mücavir kökler15 mücavir (19 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. رقد

    1 ortak ayet · Rekd Lahit demektir

  2. وصد

    1 ortak ayet · Uygun hale getirilen

  3. ذرع

    1 ortak ayet · Zira’ (zal) : Kol demektir

  4. كلب

    1 ortak ayet · Onların köpeği

  5. رعب

    1 ortak ayet · “Ru’b” taşmakta olan havuz veya taşan su demektir

  6. فرر

    1 ortak ayet · Ferre “Ferv” ölü hayvanın derisi; soluk renk; “firar” etmek…

  7. شمل

    1 ortak ayet · Sol

  8. طلع

    1 ortak ayet · Dal demektir

  9. بسط

    1 ortak ayet · Bisat kilim demektir

  10. ملأ

    1 ortak ayet · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…

  11. يمن

    1 ortak ayet · Sağ yandır

  12. حسب

    1 ortak ayet · Hisbe okun nişangah kısmına denir

Geçtiği ayetler(1)

  1. وَتَحْسَبُهُمْ أَيْقَاظًا وَهُمْ رُقُودٌ وَنُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمَالِ وَكَلْبُهُمْ …

    UyanıklarOnlar uykuda iken; sen, onları uyanık sanırdın. Biz, onları sağa ve sola döndürüyorduk. Köpekleri de dirseklerini eşiğe uzatmıştı. Onları görsen; için korkuyla dolar, geri dönüp kaçardın.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökيقظ
YapıÜçlü
Özel Durumİlk harfi illetli (misâl-i yâî)
Bağlamsal Yakın Köklerنبه, حذر, شعر
Zıt Kökنوم
Çekirdek Özet 1Uykudan sıyrılarak duyuların açılması, toprağın veya hareketsiz nesnenin devinime geçirilmesi
Çekirdek Özet 2Zahirî algıda canlı, gözü açık ve uyanık görünme hali
Çekirdek Özet 3Şuurun ve algı kanallarının gaflet veya atalet perdesini yırtarak faal hale gelmesi
Kritik Hata RiskiKavramı yalnızca fizyolojik uykusuzluğa indirgeyip Kur'an'ın zahir-hakikat ayrımındaki algısal derinliğini gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
يقBelirginleşme, durulma, kapalılığın ve şüphenin ortadan kalkarak durumun netleşmesi; nitekim aynı çekirdeği paylaşan يقن kökünde bilginin sabitlenip şüpheden arınması esastırظSert ve vurgulu peltek harfin katılmasıyla, durulup netleşen durum fiziki ve duyusal bir tetikte oluşa, uykunun ağırlığını yırtan keskin bir farkındalık ve hareket haline dönüşmüştür

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
يel ve kol; iş, yapma, uzanmaİradeyi devreye sokma, etkin olma ve çevreye uzanarak temas kurma yetisi
قufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınırEnerjinin ve dikkatin tek bir odakta toplanması, sınırların belirginleşmesi
ظsepet, çark; içine alma, kuşatma (ikiz harfi ط imgesinden türetme yoğunlaşma)Dikkat ve algının çevreyi keskin biçimde kuşatması, teyakkuz hali
يقظEyleme geçme iradesinin (ي) dikkati tek merkezde toplaması (ق) ve çevreyi keskin bir algıyla kuşatarak uykudan uyanması (ظ)Durgunluğun ve uykunun yarılarak duyuların bütünüyle dış dünyaya açık ve tetikte hale gelmesi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamUykunun karşıtı olarak gözlerin açılması, canlanma; rüzgârın veya adımların toprağı deşip tozu havaya savurması (أيقظ التراب: toprağı devindirdi, tozu harekete geçirdi)
Cahiliye şiiri kullanımıel-Hamâse derlemesinde yer alan kadim beyitte toprağın sakin ve hareketli halleri uykuda ve uyanık olma metaforuyla aktarılmıştır: إذا نحن سرنا بين شرق ومغرب / تحرّك يقظان التراب ونائمه
Erken Arapça kullanımEmevî dönemi halifesi ve şairi Ömer b. Abdilazîz uyanıklık ile gaflet arasındaki ahlaki zıtlığı şu beyitlerle kurmuştur: ومِن الناسِ مَن يَعِيشُ شَقِيّاً / جِيفةَ الليل غافِلَ اليَقَظَهْ / فإِذا كان ذا حَياءِ ودِينٍ / راقَب اللّهَ واتَّقى الحَفَظهْ

Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn ve Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde يقظ kökü, özellikle Güney-Batı Sami ve Kuzey-Batı Sami sahasında uyanıklık, tetikte olma ve bilincin açılması semantik dairesinde varlık gösterir. Kökün İbranice soydaşı olan יקץ (y-q-ṣ) biçimi doğrudan uykudan uyanma, kendine gelme ve gözlerini açma eylemini karşılar; nitekim Tekvin metinlerinde uykudan ayılma anları bu fiille ifade edilir. Ge'ez (Eski Etiyopya) dilinde de benzer fonetik dönüşümle tetikte olma ve uyanık durma anlamı korunmuştur. Kökün fonetik yapısındaki son harf olan Arapça ظ, İbranicede düzenli ses denkliği uyarınca צ (tsade) sesine karşılık gelmektedir. Akrabalık zinciri, kökün Proto-Sami düzeyinde fizyolojik bir uykusuzluktan ziyade, canlının çevresini algılayabilecek duyusal teyakkuz eşiğine geçişini adlandıran ilksel bir morfem olduğunu göstermektedir.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, HALOT ve David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönToprağı harekete geçirmekten duyuları uyandırmaya geçişÇöl şartlarında durgun toprağın rüzgâr veya ayakla deşilip harekete geçirilmesi (يقظ التراب), canlının uykudaki durağan halden kıpırdanarak teyakkuza geçişiyle doğrudan eşleşirGüçlü
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice יקץ (yaqats)İbranicede uykudan uyanma, ayılma ve şuurun yerine gelmesi anlamında düzenli ses denkliğiyle birebir örtüşen soydaş biçimdirKesin
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik ailenin Sami dışı kollarında güvenilir doğrudan morfolojik denk tespit edilmediVeri bulunamadı

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT ve Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
يقظAnlamlıUyanıklık, teyakkuzUykunun zıddı olarak duyuların faal olması, toprağın hareketlenmesiHedef kök; Kur'an'da geçer
يظقKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıArap dilinde bu harf dizilimiyle oluşan bir kök mevcut değildirKur'an'da geçmez
قيظAnlamlıŞiddetli yaz sıcağıYaz mevsiminin ortasındaki kavurucu sıcaklık ve bu mevsimde yaşama haliKur'an'da geçmez
قظيAnlamlıKesmek, bitirmekقضي kökü ile fonetik varyant ilişkisi içinde bir işi karara bağlama veya tüketmeKur'an'da geçmez
ظيقKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıDil kuralları ve fonotaktik yapı gereği mühmel bırakılmıştırKur'an'da geçmez
ظقيKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıDil kuralları ve fonotaktik yapı gereği mühmel bırakılmıştırKur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
يقظMerkezUyanıklık, teyakkuzUykudan veya hareketsizlikten sıyrılarak duyuların dış uyaranlara bütünüyle açık hale gelmesiAlgı ve bedenin dışarıdan uyanık görülmesi veya fiilen tetikte bulunması
نبهKomşuİkaz, dikkat çekmeBir dış uyarıcı vasıtasıyla algının yönlendirilmesi ve unutanın uyarılmasıيقظ kökündeki genel durumdan farklı olarak bir uyarıcıya bağlı uyanma
حذرKomşuSakınma, teyakkuzOlası bir tehlikeye karşı savunma güdüsüyle uyanık ve tedbirli olmaيقظ uyanıklığın kendisi iken حذر korku ve korunma amaçlı odaklanmadır
شعرKomşuSezgi, duyumsamaÇok ince ve görünmeyen ayrıntıları duyular ve sezgi yoluyla idrak etmeيقظ duyuların açık oluşunu, شعر ise algılanan bilginin inceliğini vurgular
نومZıtUyku, hareketsizlikCanlının duyu ve irade faaliyetlerinin geçici olarak askıya alınması haliيقظ kökünün tam zıddı olup bedensel ve zihinsel teyakkuzun kaybolmasıdır

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaيقظUyanık olma, teyakkuzUykunun karşıtı olma hali, algıların faaliyeti ve dış görünüşteki dirilikKesin
Latincevigil, vigilansTetikte, nöbette, uyanıkDikkatin sürekli açık tutulmasını iyi karşılar ancak toprak hareketlendirme nüansı yokturGüçlü
İngilizceawake, alert, vigilantUyanık, tetikte, teyakkuzdaBiyolojik uyanıklık ve zihinsel dikkati karşılar, Kur'an'daki zahirî aldanış yönünü tam vermezGüçlü
Almancawach, wachsamUyanık, uyanık duranHem uyumama durumunu hem de dikkatli bekleyişi karşılarGüçlü
Fransızcaéveillé, vigilantUyanmış, tetikteBilincin açık olması durumunu ifade eder; fiziksel savrulma nüansını dışarıda bırakırGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Cassell’s German-English, French-English Dictionaries.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
أَيْقَاظًا (Çoğul isim)Zahirî uyanıklık ve aldatıcı canlılık görünümüMağara ehlinin derin uykuda olmalarına rağmen gözlerinin açık veya bedenlerinin hareketli olması sebebiyle dışarıdan bakan tarafından uyanık sanılmaları bağlamı (Kehf 18:18)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamRüyetullah ve nübüvvet algısıPeygamberlerin vahyi veya gaybı uykuda mı yoksa uyanıklık (yakaza) halinde mi tecrübe ettiği tartışmasıBilincin ve duyuların fiziki alemde tam olarak faal olması durumu
FıkıhEhliyet ve mükellefiyet şartlarıKişinin ibadet ve hukuki işlemlerden sorumlu tutulması için uykuda değil yakaza halinde olmasının şart koşulmasıMükellefiyetin ancak idrak ve iradenin uyanık olduğu anda geçerli sayılması
TefsirAshâb-ı Kehf kıssasıMağarada uyuyan gençlerin uyanık sanılmasının hikmeti; gözlerinin açık kalması ve bedenlerinin çürümemesiHakikat ile zahir arasındaki tezadın duyusal olarak teyakkuz şeklinde yansıması
HadisPeygamberi rüyada ve yakazada görmekRüyada Peygamberi gören kimsenin onu uyanıkken de göreceği rivayetindeki yakaza hali tartışmasıGafletten arınmış, fiziki veya kalbî teyakkuz hali

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniKulun Rabbi karşısındaki kalbî durumuYakaza makamıGaflet perdesini yırtarak ilahi hakikatlerin farkına varmaTasavvufi ve ahlaki literatürde manevi uyanışın ve tövbenin ilk adımı olan bilinç sıçramasıKesin
İlmiBilimsel gözlem ve veri analiziZihinsel teyakkuz ve eleştirel dikkatGözlemcinin yanılgıya düşmemek için duyularını ve aklını sürekli açık tutmasıAraştırmacının pasif kabullerden sıyrılarak delilleri tetikte bir dikkatle incelemesiGüçlü
SiyasiToplum ve devlet güvenliğiİstihbarat ve sınır nöbeti (ribât)Olası iç ve dış tehditlere karşı siyasi yapının uyanık bulunmasıKurumsal mekanizmaların gevşemeden ve atalete düşmeden toplumsal düzeni teyakkuzda korumasıGüçlü
İktisadiPiyasa takibi ve risk yönetimiPiyasa duyarlılığıİktisadi aktörlerin dalgalanmaları ve fırsatları anlık izlemesiSermayenin ve üreticinin piyasa değişimlerini uykuda gibi kaçırmayıp zamanında hamle yapmasıMuhtemel

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerBilişimde kesme (interrupt) ve bekleme durumundan aktif duruma geçiş (wake-up signal)Bir sistemin düşük enerji veya uyku modundan harici bir sinyal ile tüm işlem birimlerini faal hale getirmesi yapısıGüçlü
Beşeri bilimlerPsikolojide uyarılma düzeyi (arousal) ve algısal teyakkuzBireyin çevreden gelen uyaranları almak üzere sinir sisteminin uyanık ve hazır olma derecesiGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKavramı yalnızca gece uyumamak veya biyolojik olarak gözlerin açık olması haline indirgemek
Kur'an içi daha geniş anlamBedensel olarak uykuda olunsa dahi dışarıya yansıyan görünümün yanıltıcılığı ve derin bir koruma planı çerçevesinde zahir ile hakikatin farklılaşabilmesi
Yanlış anlamanın doğuracağı hataKehf 18:18 ayetinde mağara ehlinin durumunu sıradan bir uykusuzluk sanmak; ilahi kudretin onları dışarıdan korku verici ve diri gösterecek bir teyakkuz suretinde tuttuğu mucizevi boyutu kavrayamamak

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Varlığın dış görünüşü (zahir) ile hakikati (batın) arasındaki mesafeyi anlamayı sağlar; duyuların uyanık görünmesinin her zaman hakiki bir şuura delalet etmeyebileceğini gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Ashâb-ı Kehf kıssasının anlatıldığı ve ilahi korumanın zahirî algılar üzerinden nasıl şekillendirildiğini bildiren Kehf suresinde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Duyusal verilerin her zaman mutlak hakikati yansıttığı zannını yıkar; insanın dışarıdan «uyanık» (أَيْقَاظًا) gördüğü şeyin gerçekte derin bir ilahi uyku ve koruma altında olabileceğini bildirerek algıya mutlak güveni sorgulatır.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamHareketsizliğin ve uykunun kırılarak duyuların dışa açılması, tozun ve toprağın devindirilmesi.
  • Soyut anlamŞuurun atalet perdesini yırtması, algısal teyakkuz ve dışarıdan diri/tetikte görünme hali.
  • Sistematik karşılıkBilgi ve idrak sisteminde pasif durumdan aktif gözlem durumuna geçiş, algının nesneyle temas halinde bulunması.
  • LaTeX modeliSt+1=Φ(St,U)⋅I(A>θ)
  • LaTeX açıklamasıModelde St canlının veya sistemin başlangıçtaki durağan/uyku halini, U dış uyaran veya içsel iradi etkiyi, Φ durum dönüşüm fonksiyonunu temsil eder. I gösterge fonksiyonu olup, algı ve uyarılma düzeyi olan A değerinin eşik değer θ üzerine çıkmasıyla sistemin St+1 uyanıklık ve teyakkuz fazına sıçradığını ifade eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ي