يقن
ي - ق - ن
KÖK- 28 geçiş
- 28 ayet
- 13 sîga
- 13 sözlük
“U’kne” dağların başında bulunan çukur, krater; “kayene” doldurmak anlamındadır. “Eykane” bir kabı doldurmak demektir. “İ’kan” kanaat getirmek, yani mutmain olmak, içini doldurmak anlamlarına gelir. Sorunu çözmek anlamına da gelir. Kanaa’t, su kanalı demektir. Susuzluğu gidermek, suya kanmak kelimesi ile ifade edilir. Bir insanın şüphe ve tereddütlerini gidermek ve kişiye kanmak olarak Türkçe’de kullanılmaktadır. Bu kelime Arapça’da kenea’ ve yakin olarak geçmektedir. Tereddütlü ve şüpheli bilgilerin kesinleşmesi anlamına gelir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“U’kne” dağların başında bulunan çukur, krater; “kayene” doldurmak anlamındadır. “Eykane” bir kabı doldurmak demektir. “İ’kan” kanaat getirmek, yani mutmain olmak, içini doldurmak anlamlarına gelir. Sorunu çözmek anlamına da gelir. Kanaa’t, su kanalı demektir. Susuzluğu gidermek, suya kanmak kelimesi ile ifade edilir. Bir insanın şüphe ve tereddütlerini gidermek ve kişiye kanmak olarak Türkçe’de kullanılmaktadır. Bu kelime Arapça’da kenea’ ve yakin olarak geçmektedir. Tereddütlü ve şüpheli bilgilerin kesinleşmesi anlamına gelir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.641 harfالقاف والنون و"وأيء" معهما
ق ن و، ق و ن، ق ي ن، ن و ق، ن ي ق، ي ق ن، ق ن أ، أ ن ق، أ ق ن مستعملات قنو:
قنا فلان غنما يقنو ويَقْنَى قُنُوّاً وقُنواناً وقُنْياناً. واقْتَنَى يَقْتَنِي اقتناءً، أي: اتخذه لنفسه، لاللبيع.
وهذه قِنْيةٌ، واتخذها قِنْيةً: اتخذها للنسل لا للتجارة.
وغنم قِنْية، ومال قِنْية وقِنْيان ويقال: غنم قِنْيَةٌ ومال قِنْيَةٌ بغير إضافة، أي: اتخذه لنفسه.
ومنه: قَنِيتُ حيائي، أي:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR295 harfاليَقينُ: العلم وزوالُ الشك. يقال منه: يَقِنْتُ الأمر يَقْناً، وأيْقَنْتُ، واسْتَيْقَنْتُ، وتَيَقَّنْتُ، كلُّه، بمعنًى. وأنا على يَقين منه. وإنَّما صارت الياء واواً في قولك موقِنٌ للضمة قبلها. وإذا صغّرته رددتَه إلى الأصل وقلت مُيَيْقِنٌ. وربَّما عبَّروا عن الظنّ باليَقينِ، وباليَقينِ عن الظنّ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok15.857 harfباب القاف والنون
قنا ، قين ، وقن ، نوق ، نيق ، نقا ، أنق ، أقن ، قنأ ، يقن .
قنا : قال الله جل وعز : ( قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ ) ( الأنعام : 99 ) .
أبو عبيدٍ عن الأصمعيّ : القِنْو : الذي يقال له الكِباسة وهو القَنا أيضاً مقصور .
قال : ومَن قال قِنْو فإنّه يقول للاثنين قِنوانِ بالكسر ، وللجميع قُنْوانٌ بالضم والتنوين ، ومِثْله صنوٌ وصِنْوانِ وصنوانٌ للجميع . قال : ومَن قال هذا قَناً جَمعَه أقناءً .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.246 harf(باب الياء وما بعدها مما جاء على ثلاثة أحرف وكتبت ذلك كلّه باباً واحداً لقلّته([1]))
(يأس) الياء والهمزة والسين. كلمتان: إحداهما اليأس: قَطْعُ الرَّجاء. ويقال إنَّه ليست ياء في صَدرِ كلمةٍ بعدها همزة إلاّ هذه. يقال منه: يَئِس يَيْأَس ويَيْئِس، على يَفْعَل ويَفْعِل.
والكلمة الأخرى: ألم تَيْأَس، أي ألم تَعْلَم. وقالوا في قوله تعالى: ﴿أفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا﴾ [الرعد 31]، أي أفلم يَعلَمْ.
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR679 harf- اليقين من صفة العلم فوق المعرفة والدراية وأخواتها، يقال: علم يقين، ولا يقال: معرفة يقين، وهو سكون الفهم مع ثبات الحكم، وقال: ﴿علم اليقين﴾ [التكاثر/5] (الآية: ﴿لو تعلمون علم اليقين﴾ )، و ﴿عين اليقين﴾ [التكاثر/7] (الآية: ﴿ثم لترونها عين اليقين﴾ ) و ﴿حق اليقين﴾ [الواقعة/95] (الآية: ﴿إن هذا لهو حق اليقين﴾. فعلم اليقين كعلمنا بدخول الجنة، فإذا رأيناها فهو عين اليقين، فإذا دخلناها فهو حق اليقين)
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR146 harfي ق ن
يقن الأمر يقناً وهو يقين.
قال الأعشى: وما بالذي أبصرته العيو - ن من قط يأسٍ ولا من يقن ويقال يقنت اعلأمر وأيقنته وتيقّنته واستيقنته.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.993 harfاليَقِينُ: العِلْم وإزاحة الشك وتحقيقُ الأَمر، وقد أَيْقَنَ يُوقِنُ إيقاناً، فهو مُوقِنٌ، ويَقِنَ يَيْقَن يَقَناً، فهو يَقنٌ. واليَقِين: نَقيض الشك، والعلم نقيضُ الجهل، تقول عَلِمْتُه يَقيناً. وفي التنزيل العزيز: وإنَّه لَحَقُّ اليَقِين؛ أَضاف الحق إلى اليقين وليس هو من إضافة الشيء إلى نفسه، لأَن الحق هو غير اليقين، إنما هو خالصُه وأَصَحُّه، فجرى مجرى إضافة البعض إلى الكل. وقوله تعالى: واعْبُدْ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR218 harf* ي ق ن * * اليَقِينُ * العلم وزوال الشك يُقال منه * يَقِنْتُ * الأمر من باب طرِب و * أَيْقَنْتُ * و * اسْتَيْقَنْتُ * و * تَيَقَّنْتُ * كله بمعنى وأنا على * يَثِينٍ * منه وربما عبَّروا عن الظن باليقين وعن اليقين بالظن
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.529 harf: ( *!يَقِنَ الأَمْرَ ، كفَرِحَ ، *!يَقْناً ) ، بالفتْحِ ( ويُحرَّكُ ، *!وأَيْقَنَه و ) *!أَيْقَنَ ( به *!وتَيَقَّنَه *!واسْتَيْقَنَهُ و ) *!اسْتَيْقَنَ ( به ) : ) أَي ( عَلِمَهُ وتَحَقَّقَهُ ) كُلّه ، بمعْنًى واحِدٍ ، وكَذلِكَ *!تَيَقَّنَ بالأَمْرِ وإنَّما صارَتِ الواوُ ياءً في قَوْلِكَ *!مُوقِنٌ للضمَّةِ قَبْلَها ، وإذا صَغَّرْتَه رَدَدْتَه إلى الأصْلِ وقُلْتَ مُيَيْقِنٌ .
( وهو *!يَقِنٌ ،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR955 harf1 يَقِنَهُ ذ , (S, Msb, K,) and يَقِنَ بِهِ; (Msb;) and ↓ أَيْقَنَهُ , (S, K,) and بِهِ ↓ ايقن ; (K;) and ↓ تَيَقَّنَهُ ; and ↓ اِسْتَيْقَنَهُ , (S, Msb, K,) and ↓ استيقن بِهِ; (K;) all signify the same; (S;) He knew it; he was, or became, certain, or sure, or he made sure, of it; syn. عَلِمَهُ; (Msb, K;) intuitively, and inferentially; (Msb;) [see 1 in art. علم;] and تَحَقَقَّهُ. (K.) 4 أَيْقَنَ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.319 harfيَقِنَ
يَقِنَ A ( n. ac. يَقْن 1 , يَقَن 4 ),
a. Was certain, positive about; knew; assured himself of.
b. Was certain, sure, evident.
c. [ Bi ], Was confused, ashamed at.
أَيْقَنَ
أَيْقَنَ IV
a. [ acc. or Bi ], see I (a) .
b. Was convinced of; believed.
تَيَقَّنَ
تَيَقَّنَ V ,
a. see I (a) .
اِيْتَقَنَ
اِيْتَقَنَ VIII ( t ),
a. X [ acc. or Bi ], see I (a) & IV ( b ).
يَقَن
يَقَن
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR10.333 harfيقن
يَقِنَ - يَيْقَنُ - يَقِيْن - يَقِيْنَاً - أَيْقَنَ - يُوقِنُ - مُوْقِن - مُوْقِنُوْن - لا- مُسْتَيْقِن- مُسْتَيْقِنِيْن
يَقِنَ - يَيْقَنُ + الأمر + لِكائن: يعلمه من غير شك أو لبس: الدرجة العليا من الحكم الصواب: يجرى عمليات الحساب لتقرير صحة شيء (انتماء أو عدم انتماء ) أو قضية (مخطط عمل ينجح أو لا ينجح)، وتكون المعلومات اللازمة كافية،
Sîgalar(13)
- يُوقِنُونَKesin olarak inanırlar(يُفْعِلُونَ)×11
- الْيَقِينِKesin bilgi(الْفَعِيلِ)×4
- الْيَقِينُKesin bilgi(الْفَعِيلُ)×2
- مُوقِنِينَKesin olarak inananlar(مُفْعِلِينَ)×2
- الْمُوقِنِينَKesin olarak inananlar(الْمُفْعِلِينَ)×1
- بِمُسْتَيْقِنِينَKesin inanır hale gelenler(بِمُسْتَفْعِلِينَ)×1
- تُوقِنُونَKesin olarak inananırsınız(تُفْعِلُونَ)×1
- لِلْمُوقِنِينَKesin olarak inananlar için(لِلْمُفْعِلِينَ)×1
- لِيَسْتَيْقِنَKesin inanır hale gelmesi için(لِيَسْتَفْعِلَ)×1
- مُوقِنُونَKesin olarak inananlar(مُفْعِلُونَ)×1
Mücavir kökler33 mücavir (141 toplam)
- شبه
2 ortak ayet · Benzeşen
- دبب
2 ortak ayet · Böcek demektir
- ريب
2 ortak ayet · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
- سمو
5 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
- أرض
6 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- أتي
6 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- زكو
2 ortak ayet · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
- ظنن
2 ortak ayet · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
- حقق
4 ortak ayet · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
- كلم
2 ortak ayet · Kelime
- رأي
4 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- أيي
6 ortak ayet · Evye kuş yuvası demektir
Geçtiği ayetler(28)
وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ
Kesin olarak inanırlarOnlar ki sana indirilene de, senden önce indirilmiş olanlara da inanırlar. Ve onlar ahireti de yakınen tanırlar.
… مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ
Kesin olarak inanırlarBilmeyenler dediler ki: Allah bizimle konuşmalı veya bize bir ayet gelmeli değil miydi? Onlardan öncekiler de onların dedikleri gibi demişlerdi. Kalbleri birbirine benzemiş. Biz yakınen bilmek isteyen bir kavme ayetlerimizi apaçık bildirdik.
أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ
Kesin olarak inanırlarCahiliyet hükmünü mü istiyorlar? Ama yakın getiren bir kavim için Allah’tan daha iyi hüküm veren kimdir?
الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ
Kesin olarak inanırlarOnlar ki; namazı kılarlar, zekatı verirler ve ahirete de yakınen inanırlar.
وَإِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا بِآيَاتِنَا لَا يُوقِنُونَ
Kesin olarak inanırlarKendilerine söylenmiş olan, başlarına geldiği zaman; yerden bir canlı çıkarılır ki insanların ayetlerimize kesin olarak inanmadıklarını söyleyerek konuşur.
فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ
Kesin olarak inanırlarSabret, şüphesiz ki Allah’ın vaadi haktır. Yakınen inanmayanlar seni hafifliğe itmesinler.
الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ
Kesin olarak inanırlarOnlar ki; namaz kılarlar, zekat verirler ve onlar ahirete de yakınen inanırlar.
وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ
Kesin olarak inanırlarİçlerinden de sabrettikleri zaman emrimizle doğru yola götürecek kılavuzlar tayin ettik. Ve onlar ayetlerimizi çok iyi biliyorlardı.
وَفِي خَلْقِكُمْ وَمَا يَبُثُّ مِنْ دَابَّةٍ آيَاتٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ
Kesin olarak inanırlarSizin yaratılmanızda ve yeryüzüne yaydığı her canlıda yakinen inanan topluluklar için ayetler vardır.
هَذَا بَصَائِرُ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ
Kesin olarak inanırlarBu; insanlar için açık belgeler, kesin olarak inanan bir kavim için de hidayet ve rahmettir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | يقن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misal (ilk harfi illetli / ي) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | علم, عرف, ثبت, درى |
| Zıt Kök | شك |
| Çekirdek Özet 1 | Suyun kapta veya çukurda durulup dibe çökmesi, tortunun ayrışarak suyun berrak ve hareketsiz hale gelmesi; şüphe ve dalgalanmanın dinmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Bilginin zihinde şüphe, tereddüt ve zandan tamamen arınarak sarsılmaz bir kararlılık ve berraklığa ulaşması hali |
| Çekirdek Özet 3 | Delile dayalı, doğrudan tecrübe ve hakikate temas ile pekişen, amele ve kesin kabule sevk eden nihai bilişsel durağanlık ve kesinlik |
| Kritik Hata Riski | Yakîni sadece zihinsel bir kanaat veya inatçı bir kabulleniş sayarak arkasındaki arınma, tahkik ve sarsılmaz delil zeminini göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| يق | Gafletten, uyuşukluktan ve bulanıklıktan sıyrılarak açık ve tetikte bir algı zeminine çıkma hali; nitekim aynı çekirdeği paylaşan يقظ kökünde uykudan uyanıp bilincin berraklaşması esastır | ن | Nun harfinin kattığı süreklilik, içselleşme ve yerleşiklik etkisiyle, algıdaki bu anlık uyanıklık ve netlik zihinde kalıcı, sabit ve şüpheden arınmış nihai bir sükûnet ve kesinliğe dönüşmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ي | El ve kol | İdrak ve kavrama eylemi; insanın hakikati yakalamak üzere uzanması ve temas kurması |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği | Dağınık unsurların tek bir sınır ve odak noktasında toplanması, netleşme ve aydınlanma |
| ن | Filiz, yılan, balık | Süreklilik, canlılık, kabarma ve kök salarak kalıcı hale gelme |
| يقن | İnsanın idrak eliyle hakikate uzanıp kavraması, dağınık düşünce ve zanların tek bir odak noktasında toplanıp durulması ve bu berraklığın kalpte sürekli, canlı ve sabit bir sükûnet halini alması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun bir kapta veya kayalık oyukta toplanıp çalkantısının durması, dibe çökerek tortusuz ve berrak bir sükûnete kavuşması; nitekim dağ başlarındaki su birikintisi çukuruna bu kökle ilişkili olarak أَقْنَة denilmiştir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A'şâ'nın beytinde kesinlik ve şüpheden arınmışlık anlamında geçmektedir: وما بالذي أبصرتـه العيون / من قطع يأس ولا من يَقَنْ |
| Erken Arapça kullanım | Bir haberin veya izin doğrulanıp üzerindeki belirsizlik perdesinin kalkması, zihnin kararsızlıktan kurtulup tatmin olması bağlamında يَقِنْتُ الأَمْرَ ve اسْتَيْقَنْتُ بِهِ kalıplarıyla kullanılmıştır |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânü’l-Aʿşâ.
Sami etimolojik katman
Arapça kök يقن, genel Sami dilleri ailesinde morfolojik olarak doğrudan her kolda yaygın bir biçimde izlenmeyen, klasik Arapça içerisinde fiziksel durulma ve tortudan arınma tabanından zihinsel berraklık alanına taşınmış özgün bir semantik derinliğe sahiptir. İbranice ve Süryanice/Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğruluk, kesinlik ve güvenilirlik kavramları ağırlıklı olarak أمن ve كون (kûn / sâbit olma) kök aileleri üzerinden şekillenirken; Arapçadaki يقن kökü, çalkantının sönümlenmesi ve tortunun ayrışması şeklindeki ilksel doğa tecrübesini epistemolojik bir kavrama dönüştürmüştür. Güney Sami dillerinde ve kadim epigrafik metinlerde kökün sabitlik, sarsılmazlık ve bir durumun tahakkuk etmesi yönündeki izleri tespit edilmekle birlikte, şüphenin zıddı olan mutlak zihni ve kalbi durulma anlamı Arap dilinin iç gelişiminde kemale ermiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Suyun durulması ve dinlenmesinden bilginin zihinde şüpheden arınıp durulmasına geçiş | Fiziksel tortusuzluk ve sakinleşme tecrübesinden zihinsel netlik ve sarsılmaz inanca doğru semantik soyutlama | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuzeybatı Sami kolunda doğrudan paraleli sınırlıdır; kesinlik alanı daha çok diğer köklerle karşılanır | Arapçada özgünleşerek şüphenin giderilmesi ve kesin bilgi alanını tek başına karşılayan bir terime dönüşmüştür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu ses dizilimiyle doğrulanmış ortak bir kök tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, David Cohen, Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| يقن | Anlamlı | Kesin bilgi, şüphenin zail olması | Suyun durulup berraklaşması gibi bilginin zihinde sükûnete ermesi | Merkez kök; Kur'an'da geçer |
| ينق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| قين | Anlamlı | Metali dövmek, işlemek, demircilik | Madeni ateşte ıslah edip sağlam bir forma sokma, şekil verme eylemi | Kur'an'da geçmez; sağlamlaştırma boyutuyla kök anlamıyla dolaylı temas taşır |
| قني | Anlamlı | Edinmek, sahip olmak, mülk tutmak | Bir şeyi kalıcı mülk edinerek el altında tutma, kanaat etme | Kur'an'da geçer; elde edilen şeyin sabitlenmesi bakımından anlam akrabalığı vardır |
| نيق | Anlamlı | Dağın en yüksek doruğu, zirve | Dağın en uç ve sivri tepesi; bir şeyde aşırı titizlik ve seçicilik | Kur'an'da geçmez; doruk ve netlik boyutu taşır |
| نقي | Anlamlı | Arı olmak, temizlenmek, tortusuzluk | Her türlü kirden, kusurdan ve yabancı maddeden bütünüyle temizlenme | Kur'an'da geçer; يقن kökünün tortulardan arınma esasıyla çok güçlü anlam akrabalığına sahiptir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| يقن | Merkez | Bilişsel ve varoluşsal kesinlik | Şüphenin tamamen kalkması, bilginin sarsılmaz biçimde kalpte sükûnete ermesi | Delilin açıklığıyla nefsin yatıştığı, tereddüdün bütünüyle sıfırlandığı en üst idrak mertebesi |
| علم | Komşu | İdrak ve biliş | Bir şeyi hakikati ve niteliğiyle kavramak; cehaletin zıddı | Genel bilme eylemidir; yakîn ise ilmin şüphe ve dalgalanmadan bütünüyle arınmış en saf halidir |
| عرف | Komşu | Tanıma ve fark etme | Eserden müessire, parçadan bütüne giderek tecrübeyle bilmek | İz sürerek ve tecrübeyle tanımadır; yakîn ise ulaşılan nihai zihni sükûnet ve kararlılıktır |
| ثبت | Komşu | Sabitlik ve dayanıklılık | Bir yerde kalıcı olmak, yerinden oynamamak, sarsılmamak | Fiziksel ve ahlaki kararlılığı anlatır; yakîn ise bu sabitleşmenin doğrudan bilgi ve inançtaki karşılığıdır |
| درى | Komşu | Derin kavrayış ve seziş | Bir düzen, hile veya çaba sonucu ince bilgiye ulaşmak | Araştırma ve çaba sürecine işaret eder; yakîn bu sürecin varıp durulduğu kesin sonuçtur |
| شك | Zıt | Tereddüt ve belirsizlik | İki zıt ihtimal arasında kararsız kalıp bocalamak | Yakînin doğrudan zıddıdır; zihnin birleşip durulması yerine çatallanıp bölünmesi halidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | يقن | Kesin bilgi, şüphenin zail olması | İdrakin tortulardan arınıp tereddütsüz sükûna ermesi | Kesin |
| Latince | certitudo, indubitatio | Kesinlik, şüphesizlik | certitudo sarsılmaz olma durumunu, indubitatio şüphenin yokluğunu karşılar; fakat yakînin kalbi mutmainlik boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | certainty, conviction, certitude | Kesinlik, sarsılmaz kanaat | certainty nesnel kesinliği, conviction öznel ve kalbi inancı verir; yakîn her iki yönü birleştiren bir mahiyete sahiptir | Güçlü |
| Almanca | Gewissheit, Unerschütterlichkeit | Kesinlik, sarsılmazlık hali | Gewissheit bilişsel kesinliği karşılar, ancak Arapçadaki suyun durulup tortunun çökmesi kök imgesini taşımaz | Güçlü |
| Fransızca | certitude, conviction | Kesinlik, tam inanç | certitude mantıksal şüphesizliği, conviction içsel kanaati verir; kökün mertebeli yapısını tam yansıtmaz | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Duden Deutsches Universalwörterbuch, Le Grand Robert.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُوقِنُونَ / الْمُوقِنِينَ | Gayba ve ahirete sarsılmaz iman | Gayb haberlerinin, ayetlerin ve ahiret hayatının kesin bir şuurla tasdik edildiği bağlamlar; Bakara 2:4, Neml 27:3, Secde 32:24, Zâriyât 51:20 |
| عِلْمَ الْيَقِينِ | Aklî ve nazarî delillere dayalı kesin bilgi | Ayetlerin ve açık delillerin zihinde şüphe bırakmayacak şekilde kavranması bağlamı; Tekâsür 102:5 |
| عَيْنَ الْيَقِينِ | Doğrudan görmeye ve müşahedeye dayalı kesinlik | Hakikatin bizzat gözle görülerek ve tecrübe edilerek idrak edilmesi bağlamı; Tekâsür 102:7 |
| حَقُّ الْيَقِينِ | Bizzat yaşanarak ulaşılan mutlak hakikat | Hakikatin bizzat içine girilerek, tadılarak ve onunla bütünleşilerek kavranması bağlamı; Vâkıa 56:95, Hâkka 69:51 |
| الْيَقِينُ | Kaçınılmaz bir gerçek olarak ölüm | Dünyadaki her fert için vuku bulması kesin olan ve tereddüt kabul etmeyen ölüm eşiği bağlamı; Hicr 15:99, Müddessir 74:47 |
| يَقِينًا | Gerçekliği kesinleşmiş, şüpheden uzak hüküm | Zan ve tahmine dayalı iddiaların çürütülüp fiilin kesinliğinin tespiti bağlamı; Nisâ 4:157 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Epistemoloji ve imanın mahiyeti | Zannî bilgi ile kat'î bilgi arasındaki ayrım; yakînin imanın sıhhatindeki ve kalbin itminanındaki kurucu rolü | İmanın taklitten tahkike geçerek şüpheden mutlak arınmışlık seviyesine yükselmesi |
| Fıkıh | Hukuk metodolojisi ve ahkâmın sübutu | "el-Yakînu lâ yezûlu bi'ş-şekk" (Kesin olan husus şüphe ile ortadan kalkmaz) külli kaidesi etrafındaki uygulamalar | Sabit olan bir hukuki durumun sonradan arız olan zayıf ihtimallerle bozulmayacağı ilkesi |
| Tefsir | İdrak mertebeleri ve eskatoloji | İlme'l-yakîn, ayne'l-yakîn ve hakka'l-yakîn terkiplerinin semantik basamakları ile ölümün yakîn olarak adlandırılması | Bilginin nazari delilden doğrudan müşahedeye, oradan da hakikatle bütünüyle kaynaşmaya doğru derinleşmesi |
| Hadis | Ahlak, rıza ve kalbi ameller | Kulun Allah'tan afiyet ve yakîn istemesini öğütleyen nebevi beyanlar; yakînin sabır ve tevekkülle ilişkisi | Kalbin vesvese, endişe ve dünyevi korkulardan kurtularak ilahi takdire mutlak teslim olması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Gayba iman ve ubudiyyet | Tahkiki iman | İbadet ve teslimiyeti tereddütten kurtarma | İmanın taklit düzeyinden çıkarılıp kalbin ilahi vaade ve ahirete şüphesiz teslimiyetini sağlar | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik zemin ve metodoloji | Kat'î delil ve burhan | Zan ile bilgiyi birbirinden ayırma | Bilimsel araştırmada zannî kanaatlerin yerini deney, gözlem ve kesin aklî kanıtların almasını temsil eder | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal meşruiyet ve adalet | Şeffaflık ve adil yargı | Yargılamada şüpheyi bertaraf etme | Suç ve cezanın zanna göre değil, kesin delillere dayandırılmasını ve siyasi sözleşmenin berraklığını sağlar | Güçlü |
| İktisadi | Akitler hukuku ve mülkiyet | Belirlilik ve güven | Garar (belirsizlik) ve aldatmayı önleme | Ticari sözleşmelerde belirsizliğin kaldırılıp tarafların haklarının net ve tartışmasız güvenceye alınmasını ifade eder | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asimptotik yakınsama ve kararlı denge durumu | Dinamik bir sistemdeki dalgalanmaların sönümlenerek sabit bir değere oturması; gürültünün filtrelenip saf sinyalin ortaya çıkması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bilişsel kapanış ve hukuki belirlilik ilkesi | Bireyin veya yargı erkinin çelişkili ihtimalleri eleyerek tereddütsüz bir karara, içsel uzlaşıya ve nihai hükme ulaşması hali | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Yakîni sadece kuru bir zihinsel tasdik, sorgulanmamış bir inanç katılığı veya dogmatik bir inatçılık seviyesine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da yakîn; akıl yürütme, tefekkür, kâinat ayetlerini gözlemleme ve ahlaki tecrübe ile ulaşılan, şüphe tortularının ayıklandığı, kalbi mutmain kılan dinamik ve mertebeli bir hakikat kavrayışıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İmanın zihni bir kabulden ibaret görülerek amel, ahlak ve içsel sükûnet boyutunun koparılması; ayrıca delile dayalı araştırmanın terkedilerek taassubun yakîn zannedilmesi hatasına düşülmesidir |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hedeflediği mümin bilinci, zannın ve hevanın rüzgarıyla savrulan değil, delile dayalı sarsılmaz bir kesinliğe (يقين) ulaşmış akıl ve kalp bütünlüğüdür; hakiki iman bu kökle temellenir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kâinattaki kevnî ayetlerin tefekkürünü emreden ayetlerde, ahiretin gerçekliğini ve gayb tasdikini işleyen yerlerde, bilginin mertebelerini açıklayan surelerde ve ölümün kaçınılmazlığını belirten ayetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinin zanna, tahmine veya körü körüne atalar taklidine dayandığı iddiasını yıkar; zannın hakikat karşısında hiçbir değerinin olmadığını ortaya koyarak hakiki imanın ancak şüpheleri izale eden tahkik ile mümkün olduğunu gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSuyun çukurda veya kapta toplanıp çalkantısının bitmesi, tortularının dibe çökerek berrak, sakin ve hareketsiz hale gelmesi.
- Soyut anlamZihnin ve kalbin tereddüt, vesvese ve zan tortularından arınarak hakikate dair sarsılmaz bir sükûn ve açık bir kesinlik durumuna ulaşması.
- Sistematik karşılıkEpistemolojide kat'î burhan, fıkıhta şüpheyle bozulmayan asıl meşruiyet, inançta ise taklidi aşan tahkik ve ihlas zemini.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde kesinliği (yakîn), zihindeki bilgi ve idrak kümesini, şüphe ve dalgalanma fonksiyonunu, ise önermenin doğruluk olasılığının mutlaklığını temsil eder. İfadenin bütünü, bilgi kümesindeki tüm şüphe ve zan tortularının sıfırlanmasıyla () ulaşılan sarsılmaz, durulmuş ve berrak kesinlik durumunu matematiksel olarak formüle eder.