دري

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: د-ر-ي8 sîga, 17 mücavir kök, 28 ayet, 21 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.نفسدينأَدْرِينسووحيكتبأَدْرَاكُمْدريأَدْرِسوعأمرقربأَدْرَاكَعندتَدْرِيوعدجعلبعديوم

KökSîga 8Ayet 28Sure 21Mücavir 17

▶ Ağı aç (3B)

دري

د - ر - ي

KÖK
  • 29 geçiş
  • 28 ayet
  • 8 sîga
  • 13 sözlük

Dery : Diraye saç tarağı veya baştaki saç demektir. Başa düşmek yani anlamak demektir. Kur’an’da zikretmek ve akletmek gibi pek çok kelime bu anlamda kullanılmaktadır. Psikolojik olarak bunlar farklı anlamlardadır. Dirayet “kavramak” kelimesi ile çevrilebilir.devamı ›

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: درى

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Dery : Diraye saç tarağı veya baştaki saç demektir. Başa düşmek yani anlamak demektir. Kur’an’da zikretmek ve akletmek gibi pek çok kelime bu anlamda kullanılmaktadır. Psikolojik olarak bunlar farklı anlamlardadır. Dirayet “kavramak” kelimesi ile çevrilebilir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR9.717 harf
باب الدال والراء و و ا ي معهما د و ر، د ي ر، د ر ي، د ر أ، ر أ د، ر ي د، أ ر د، ر و د، و ر د، ر د أ، ر د ي مستعملات دور: الدَوّاريُّ: الدهرُ الدَوّار بالناس، قال العجاج: والدهر بالاِنسانِ دَواريُّ ويقال: دارَ دَورةً واحدة، وهي المرَّةُ الواحدة يَدورُها. والدَّور قد يكون مصدراً في الشعر، ويكون لوثاً واحداً من دَوْر العِمامة، ودَوْرُ الحَبْلِ بالشيء، ويكون لوثاً واحداً من والدُوارُ: أن يأخُذَ
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.257 harf
Madde başı: درىدَرَيْتُهُ ودَرَيْتُ به دَرْياً ودُرْيَةً ودِرْيَةً ودِرايَةً، أي علمت به. وينشد: لاَ هُمَّ لا أَدْري وأنتَ الداري وأدْرَيْتُهُ، أي أعلمته. ومُداراةُ الناس تهمز ولا تهمز، وهي المداجاة والملاينة. قال الأًصمعي: الدَرِيَّةُ غير مهموز، وهي دابَّةٌ يستتر بها الصائد فإذا أمكنَه رَمى. وقال أبو زيد: هو مهموز، لأنَّها تُدْرأ نحو الصيد، أي تُدفع. قال الإخطل: فإن كنتِ قد أقْصَدْتِني إذ رَمَيْتِني
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR yok25.668 harf
Madde başı: درىد ر ( وايء ) دور ، دير ، درى ، أدر ، درأ ، ردى ، ورد ، ودر ، ردأ ، رود ، ريد ، رأد : ( مستعملة ) . ( دور دير ) : قال الليث : الدَوَّارِيُّ : الدَّهر الدَّوَّارُ بالإنسان . قال العجاج : والدهرُ بالإنسان دَوّارِيُّ . ويقال : دَارَ دَوْرَةً واحدة ، وهي المرَّة الواحدةُ يَدُورها ، والدَّوْرُ قد يكون مَصدراً في الشعر ، ويكون دَوْراً واحداً من دَوْرِ العمامة . ودَوْرِ الخَيْل وغيره ، عامٌ في الأشياء
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR11.465 harf
(باب الدال والراء وما يثلثهما) (درز) الدال والراء والزاء ليس بشيء، ولا أحسب العربَ قالت فيه. إلاّ أنَّ ابنَ الأعرابيّ حُكِي أنه قال: يقول العرب للسِّفْلة: هم أولادُ دَرْزَة، كما تقول للُّصوص وأشباهِهم: بنو غَبْرَاء. وأنشد: * أولادُ دَرْزَةَ أسلموكَ وطارُوا([1]) * (درس) الدال والراء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خَفاء وخفضٍ وعَفَاءٍ. فالدَّرْس: الطَّريق الخفيّ. يقال دَرَسَ المنزلُ: عفا. ومن
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.636 harf
Madde başı: درى- الدراية: المعرفة المدركة بضرب من الحيل، يقال: دريته، ودريت به، درية، نحو: فطنة، وشعرة، وادريت قال الشاعر: *وماذا يدري الشعراء مني**وقد جاوزت رأس الأربعين* (البيت لسحيم بن وثيل الرياحي. وهو في البصائر 2/597؛ والمجمل 2/354؛ واللسان (درى) ) والدرية: لما يتعلم عليه الطعن، وللناقة التي ينصبها الصائد ليأنس بها الصيد، فيستتر من ورائها فيرميه، والمدرى: لقرن الشاة؛ لكونها دافعة به عن نفسها، وعنه استعير
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR475 harf
د ر ي دريت الشيء دراية ودرية‏.‏ وما أدراك بكذا وما يدريك ودريته وادّريتـه‏:‏ ختلتـه وداريتـه‏:‏ خاتلته وعليك بالمداراة وهي الملاطفة كأنك تخاتله‏.‏ وادّريت غفلته‏:‏ بمعنى تحينتها‏.‏ قال‏:‏ أمـا تراني أذّري وأدّري غـرات جمل وتدرّى غرري وهو يعقص شعره بالمدري وهو السرخارة‏.‏ قال امرؤ القيس‏:‏ تضل المداري في مثنى ومرسل ومـن المجـاز‏:‏ نطحـه الثـور بالمدري وهو القرن شبه بمدري الشعر في حدة طرفه‏.‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR6.141 harf
دَرَى الشيءَ دَرْباً ودِرْباً؛ عن اللحياني، ودِرْيَةً ودِرْياناً ودِرايَةً: عَلِمَهُ. قال سيبويه: الدَّرْيَةُ كالدِّرْيَةِ لا يُذْهَبُ به إلى المَرَّةِ الواحدة ولكنه على معنى الحال. ويقال: أَتى هذا الأَمْرَ من غير دِرْية أَي من غير عِلْمٍ. ويقال: دَرَيْت الشيءَ أَدْرِيهِ عَرَفْته، وأَدْرَيْتُه غيري إذا أَعْلَمْته. الجوهري: دَرَيْته ودَرَيْت به دَرْياً ودَرْية ودِرْيةً ودِراية أَي علمت له؛ وأَنشد:
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR309 harf
Madde başı: درى* د ر ى * * دارهُ * و * دَرَى * به أي علم من باب رمى و * دِرَايَةً * و * ِدُرْيَةً * أيضا بضم الدال وكسرها ويقولون لا * أدْرِ * بحذف الياء تخفيفا لكثرة الإستعمال كما قالوا لم أبل ولم يك و * أدْرَاهُ * أعلمه وقرئ ﴿ولا أدْرَأكم به﴾ والوجه فيه ترك الهمز و * مُدَارَاةُ * الناس يهمز ويلين وهي المداجاة والملاينة
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR4.370 harf
: ( ى ( *!دَرَيْتُه و ) *!دَرَيْتُ ( به أَدْرِي *!دَرْياً *!ودَرْيَةً ) ، بفتْحِهما ( ويُكْسَرانِ ) ، الكَسْرُ في دِرْيٍ عن اللّحْيانيّ ، ووَقَعَ في نسخِ الصِّحاحِ : *!دُرْيَة بالضمِّ بضَبْطِ القَلَم . وحكَى ابنُ الأعرابيِّ : ما تَدْرِي ما *!دِرْيَتُها أَي ما تَعْلَمُ ما علْمُها . ( *!ودِرْياناً ، بالكسْرِ ويُحَرَّكُ ، *!ودِرايَةً ، بالكسْرِ ، *!ودُرِيّاً ، كحُلِيَ : عَلِمْتُه ) ؛ الأَخيرَةُ
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR8.232 harf
Madde başı: درىدَرَى الشَّىْءَ 1 دَرَى الشَّىْءَ ذ He knew the thing; syn. عَلِمَهُ; (M;) [and so دَرَى بِالشَّىْءِ; for] you say, دَرَيْتُهُ (S, Msb, K) and دَرَيْتُ بِهِ, (S, K,) aor. أَدْرِى, (Msb, K,) inf. n. دَرْىٌ (S, M, Msb, K) and دِرْىٌ (Lh, M, K) and دِرْيَةٌ (S, M, Msb, K) and دَرْيَةٌ, (M, * K,) which last is said by Sb to be not used as an inf. n. of un., but as denoting a state, or condition, (M,)
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR874 harf
دَرَى دَرَى I ( n. ac. دَرْي 1 , دَرْيَة 1t , دِرْي 2 , دِرْيَة 2t , دِرَاْيَة 23t , دِرْيَاْن 34 , دَرَيَاْن 36 ) a. [ acc. or Bi ], Knew; understood; learnt, comprehended. b. ( n. ac. دَرْي 1 ), Watched, lay in wait for. c. Disentangled, combed ( hair ). دَاْرَيَ دَاْرَيَ III , a. Flattered, cajoled; coaxed. b. Dealt with cautiously, warily; watched over. أَدْرَيَ أَدْرَيَ IV ,
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok18.920 harf
دري دَرَى - يَدْرِي - أَدْرَى - يُدْرِي دَرَى - يَدْرِيْ + كائن + أمراً: عَلِمَ وعرف بعد جهل: يصله خبر فيعلم ويعرف معلومة لم يكن يعلمها: كان لا يعلم عن قضية شيئاً ثم علم بشكل لاحق لا يَدْرِي: لا يعلم سابقاً ولا زال لا يعلم حتى هذه اللحظة، وهو قد يعلم ويعرف فيما بعد أَدْرَى - يُدْرِيْ: على وزن " أفعلَ" من " دَرَى - يَدْرِيْ ": جعله "
Tamamını oku

Sîgalar(8)

Mücavir kökler17 mücavir (138 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. سوع

    4 ortak ayet · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir

  2. قرب

    5 ortak ayet · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir

  3. دين

    3 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir

  4. وعد

    3 ortak ayet · “Va’id” yağmur bulutu demektir

  5. نسو

    2 ortak ayet · Kadınlar

  6. وحي

    2 ortak ayet · İşaretleşmek için yakılan ateştir

  7. بعد

    3 ortak ayet · Baid uzak demektir

  8. حقق

    3 ortak ayet · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır

  9. عند

    2 ortak ayet · “Anid“ yulara gelmeyen devedir

  10. أمر

    2 ortak ayet · Murar acı bir ağacın adıdır

  11. نزل

    2 ortak ayet · “Nezle” konaklama yeri demektir

  12. يوم

    3 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir

Geçtiği ayetler(28)

  1. وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْحَاقَّةُ

    Sana kavrattıHangi şey bildirdi sana, gerçekleşecek olanın ne olduğunu?

  2. وَمَا أَدْرَاكَ مَا سَقَرُ

    Sana kavrattıSekar’ın ne olduğunu bilir misin sen?

  3. وَمَا أَدْرَاكَ مَا يَوْمُ الْفَصْلِ

    Sana kavrattıHüküm gününü hangi şey bildirdi sana?

  4. وَمَا أَدْرَاكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ

    Sana kavrattıDin gününün ne olduğunu sen nereden bileceksin.

  5. ثُمَّ مَا أَدْرَاكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ

    Sana kavrattıYine sen nereden bileceksin, din gününün ne olduğunu?

  6. وَمَا أَدْرَاكَ مَا سِجِّينٌ

    Sana kavrattıSiccin’in ne olduğunu sen nereden bileceksin?

  7. وَمَا أَدْرَاكَ مَا عِلِّيُّونَ

    Sana kavrattıİlliyyin’in ne olduğunu sen nereden bileceksin?

  8. وَمَا أَدْرَاكَ مَا الطَّارِقُ

    Sana kavrattıNereden bileceksin sen Tarık’ın ne olduğunu?

  9. وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْعَقَبَةُ

    Sana kavrattıSarp yokuşun ne olduğunu sen nereden bileceksin?

  10. وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ

    Sana kavrattıKadr gecesinin ne olduğunu bilir misin sen?

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökدري
YapıÜçlü
Özel Durumİlletli (nâkıs yâ'î)
Bağlamsal Yakın Köklerعلم, عرف, شعر, فقه
Zıt Kökجهل
Çekirdek Özet 1Bir hedefe gizlice ve dikkatle yönelerek iz sürmek; dolaşık bir yapıyı sivri uçlu bir aletle (midrâ) ayırıp çözmek
Çekirdek Özet 2İnsanın kendi çabasıyla veya olağan duyularıyla erişemeyeceği aşkın, gaybî ve örtülü hakikatleri kavrama
Çekirdek Özet 3Çaba, araştırma ve sezgisel takip yoluyla elde edilen, aşkın bildirim olmadan ulaşılamayan derin kavrayış (dirâyet)
Kritik Hata RiskiKökü yalın ve sıradan bir bilgi (علم) gibi görerek «mâ edrâke» ve «mâ yüdrîke» gibi Kur’anî formüllerdeki erişilmezlik, dehşet ve gayb vurgusunu gözden kaçırma riski

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
درSürekli akış, ileri doğru fışkırma, sertçe yönelme ve belirme hareketi. Bu çekirdek درأ (defetmek, sertçe savmak), درج (adım adım ilerlemek), درر (sütün veya yağmurun bolca akması), درس (sürekli üzerinden geçerek iz bırakmak, silmek) ve درك (peşine düşüp yetişmek) köklerinde ortak bir akış, yönelim ve nüfuz etme dinamiği taşır.يİllet harfi olan ي, çekirdekteki sert ve mekanik yönelim hareketini zihinsel, gizil ve örtülü bir hedefin peşine düşme, iz sürme ve incelikle kavrama (dirâyet) alanına taşımıştır.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
دKapı; giriş, geçiş, hareketKapalı bir alana girme, eşikten geçerek gizli veya mahrem olan tarafa yönelme adımı
رİnsan başı; baş, ilk, üstZihinsel merkez, düşünme, yön belirleme ve odaklanma noktası
يEl ve kol; iş, yapma, uzanmaBir hedefe doğru dikkatle uzanma, yakalama ve kavramaya yönelik somut eylem
دريKapalı bir eşikten zihinsel bir odaklanmayla geçerek hedefe doğru uzanıp onu dikkatle yakalama hareketiBilinmeyenin, örtülü veya dolaşık olanın sınırından içeriye bilinçli bir arayışla uzanarak onu zihnen ele geçirme eylemini betimler.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamAvcının, avına görünmeden yaklaşmak için arkasına gizlendiği binek hayvanı veya örtü (ed-deriyye); avın izini ve yerini sezdirmeden arama eylemi (taderri); dolaşık saçları tarayıp ayırmaya yarayan sivri uçlu boynuz veya tarak (el-midrâ).
Cahiliye şiiri kullanımıİmruü’l-Kays, sevgilisinin gür ve dolaşık saçlarının taranıp örülmesini tasvir ederken saç tarağını (el-midrâ) anar: تَضِلُّ المَدَارِي فِي مُثَنًّى وَمُرْسَلِ
Erken Arapça kullanımAhtal’ın şiirinde avcının farkında olmadan veya hedefi kestiremeden atış yapması bağlamında kök yer alır: وَإِنْ كُنْتِ قَدْ أَقْصَدْتِنِي إِذْ رَمَيْتِنِي / بِسَهْمِكِ وَالرَّامِي يَصِيدُ وَلا يَدْرِي

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab ve Kitābü’l-ʿAyn.

Sami etimolojik katman

Arapça دري kökü, merkezi Sami gövdesinde avı sezdirmeden izleme, bir şeyi dikkatle arama, hile veya tertiple hedefe ulaşma ve bu zihinsel çabadan doğan bilme/kavrama hattını temsil eder. İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan bu fonetik dizilişle soydaş bir "bilme" fiili zayıf kalmakla birlikte, benzer konsonant dizilimleri yol arama, takip etme ve bir iz üzerinden hedefe yönelme anlam alanlarıyla örtüşür. Arapçada kökün somut katmanı olan «ed-deriyye» (avcının ardına saklandığı deve veya siper) ve «el-midrâ» (dolaşık şeyleri ayıran sivri alet), anlamın fiziksel dünyadan zihinsel düzleme geçişindeki kilit basamaklardır. Bir avı tuzağa düşürmek için yapılan hesaplama, örtülü bir nesneyi açığa çıkarma ve dolaşık saçı çözme eylemi, Arapçada zihinsel bir çaba ve ince bir araştırma ile ulaşılan bilgi (ed-dirâye) kavramına dönüşmüştür.

Güven Güçlü

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs ve David Cohen kök sözlükleri.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönGizlenerek av izleme (taderri) ve saç ayırma aleti (midrâ)Somut çöl hayatındaki avcılık ve kuafür aletinden soyut zihinsel kavrayışa doğru anlam genişlemesiKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiGüney ve Kuzeybatı Sami iz sürme ve hedef yönelimiArapçadaki zihinsel anlam özelleşmesi, örtülü veya gizlenen hedefe ulaşma çabasının semantik evrimidirMuhtemel
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıSami ailesi dışında güvenilir ve spekülasyondan uzak bir soydaşlık bağı tespit edilmemiştirVeri bulunamadı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
دريAnlamlıGizlice araştırıp kavrama, sezmeAvı izleme ve dolaşığı çözme yoluyla elde edilen derin zihinsel bilgiHedef kök; Kur'an'da geçer
ديرAnlamlıDönme, manastır, yurtBir merkez etrafında dönme, hayatın ve zamanın devran etmesi; din adamlarının kapandığı yerKur'an'da geçmez; ortak در çekirdeğiyle hareket ve döngü bağı vardır
رديAnlamlıDüşme, helak olma, yuvarlanmaUçuruma yuvarlanma, helake sürüklenme; giysiyi omuza atma (ridâ)Kur'an'da geçer; zıt ve kalb ilişkili yönelim
ريدAnlamlıArama, isteme, gidip gelmeBir şeyi aramak üzere önden gitme, irade etme (r-w-d köküyle eşdeğer kullanım)Kur'an'da geçmez; arayış anlamı bakımından hedef kökle paraleldir
يدرKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıArap dilinde bu harf dizilimi mühmeldir
يردKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıArap dilinde bu harf dizilimi mühmeldir

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
دريMerkezİnce araştırma, sezgi ve iz sürme ile kavramaYalın bilgi değil; ancak özel bir araştırma, dikkat veya ilahi bildirimle ulaşılan örtülü hakikati bilmektirZihnin gayret veya bildirimle hedefe nüfuz etmesi
علمKomşuBir şeyin künhüne, hakikatine ve alametine vakıf olmaNesnel, kuşatıcı ve genel bilgi; hem açık hem kapalı gerçekler için kullanılır, Allah’a mutlak olarak izafe edilirKapsayıcı ve nesnel bilgi alanı
عرفKomşuTanıma, izlerden hareketle farkına varmaDaha önce bilinen veya izleri bulunan bir şeyi diğerlerinden ayırt ederek teşhis etmeİdrak ve ayırt etme süreci
شعرKomşuDuyumsama, hissetme, en ince ayrıntıyı sezmeKıl kadar ince duyusal ve içsel algılarla hissetme; rasyonel değil duyusal farkındalıkİçsel ve hassas algı boyutu
فقهKomşuDerinlemesine anlama, sözün ve amacın arkasını kavramaBir hükmün veya sözün gayesini, inceliğini ve muradını zihnen çözmeHüküm ve gaye odaklı kavrayış
جهلZıtBilgisizlik, idrak yoksunluğu, fevrîlikGerçeğin bilgisine sahip olmama veya bilginin gereğine aykırı davranarak karanlıkta kalmaBilgi ve kavrayışın tam yokluğu

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaدريDerin kavrayış, sezgisel ve araştırma temelli bilgiZahiri bilginin ötesinde bir gayret veya ilahi açılım gerektiren kavrama boyutuKesin
LatinceDignoscere, PerpendereAyırt ederek bilmek, dikkatle tartıp kavramakYalın bilmeyi (scire) aşan, araştırma ve tartma sürecini içeren anlama karşılık gelirGüçlü
İngilizceTo comprehend, to fathom, to discernDerinlemesine kavramak, künhüne varmakSıradan bilmenin (to know) ötesinde, derinliği ölçme ve gizil olanı anlama yönünü karşılarGüçlü
AlmancaBegreifen, ergründenKavramak, derinlemesine araştırıp dibine inmekZihnin bir meseleyi yakalaması ve kökenine kadar inerek kavraması vurgulanırGüçlü
FransızcaAppréhender, discernerİdrak etmek, derinlemesine kavramakBir gerçeği bütün boyutlarıyla zihne alma ve örtülü olanı ayırt etme nüansını verirGüçlü

Kaynak Lane's Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
أَدْرَاكَ (Mâ edrâke kalıbı)İnsan aklının tek başına kavrayamayacağı kıyamet, ahiret halleri ve aşkın olayların büyüklüğü ve dehşetiSoru formunda gelip peşinden cevabı açıklanan, hakikati peygambere ve insana kavratılan gaybî sahneler (Hâkka 69:3, İnfitâr 82:18, Beled 90:12, Hümeze 104:5)
يُدْرِيكَ (Mâ yüdrîke kalıbı)Vakti veya hakikati yalnızca Allah'a ait olup peygambere ve insanlara bildirilmemiş gizli zamanlarCevabı bildirilmeyen, insanın erişimine kapalı tutulan kıyamet saati veya hidayet ihtimalleri (Ahzâb 33:63, Şûrâ 42:17, Abese 80:3)
أَدْرِي / لا أَدْرِيPeygamberin veya insanın gaybı, geleceği ve akıbeti bilmedeki acziyeti ve bilgi sınırlarıResûlullah'ın kendi geleceğini veya azabın geliş vaktini bilmediğini ilan ettiği tevazu ve sınır beyanları (Enbiyâ 21:109, Ahkâf 46:9, Cinn 72:25)
تَدْرِي / مَا تَدْرِيİnsanoğlunun yarın ne kazanacağını, nerede öleceğini ve vahiy öncesi kitabın ne olduğunu bilememesiİnsanın ontolojik bilgi yetersizliği ve vahiy olmadan kitabın mahiyetine ulaşamayacağı bağlamı (Lokmân 31:34, Şûrâ 42:52)
أَدْرَاكُمْVahyin Allah'ın bildirmesi olmaksızın beşer tarafından bilinemeyeceğiKur'an'ın beşeri bir kurgu olmadığını, ancak Allah'ın kavratmasıyla kavranabileceğini ifade eden bağlam (Yûnus 10:16)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamGayb bilgisi, nübüvvet delilleri ve insanın bilgi sınırlarıResûlullah'ın gaybı kendiliğinden bilemeyeceği (Ahkâf 46:9) ve Allah'ın bildirmesiyle kavranan bilginin (idrâ) vahiy temelli oluşuBeşerî aklın aşkın alandaki mutlak yetersizliği
FıkıhHüküm istinbatında dirâyet ve rivâyet ayrımıFıkhî meselelerde salt nakille (rivâyet) yetinmeyip aklî muhakeme, maslahat ve illet analizi (dirâyet) yapma zorunluluğuZihinsel tahlil, delillendirme ve kavrayış derinliği
Tefsir"Mâ edrâke" ve "Mâ yüdrîke" üslup farkıMüfessirlerin (Süfyân b. Uyeyne geleneği) tespitine göre: Kur'an'da «mâ edrâke» denilen şeylerin peygambere bildirildiği, «mâ yüdrîke» denilenlerin ise bildirilmediği kuralıBildirilen aşkın hakikat ile gizli tutulan sır ayrımı
HadisHadis tenkidinde rivâyetü'l-hadîs ve dirâyetü'l-hadîs metodolojisiBir rivayetin metin tenkidine tabi tutularak Kur'an'a, akla ve tarihi gerçekliğe uygunluğunun tahlil edilmesiMetin tenkidi ve akli-mantıki süzgeç

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVahiy ve gayb tasavvuruAşkın kavratmaİnsana sınırını bildirmeİnsan zihninin tek başına ulaşamayacağı hakikatlerin ancak Allah'ın kavratmasıyla idrak edilebileceğini belirlerKesin
İlmiMetodoloji ve epistemolojiDerin kavrayış ve metodik araştırmaYüzeysel bilgiyi aşmaOlayların ve metinlerin arka planındaki mantıki ve illetsel bağlantıları kurarak dirayet sahibi olmayı sağlarGüçlü
SiyasiYönetim ve stratejik idrakBasiret ve öngörüKrizleri ve gizil niyetleri sezmeYönetimde sadece görünen duruma göre değil, gizli tehlikeleri ve stratejik eğilimleri sezerek basiretle karar alma mekanizmasıdırGüçlü
İktisadiPiyasa ve risk yönetimiBelirsizlik (garar) ve geleceği öngörmeRiski ve bilinmezliği tahlilİnsanın yarın ne kazanacağını bilemeyeceği (Lokmân 31:34) ilkesinden hareketle spekülatif belirsizlikleri yönetme esasıdırMuhtemel

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerTers problem (inverse problem) ve gizil değişkenlerin (latent variables) tahminiDoğrudan gözlemlenemeyen bir sistemin iç yapısını, dışa vuran dolaylı izlerden ve matematiksel modellerden hareketle çözme ve kavrama süreciGüçlü
Beşeri bilimlerYorumbilimsel döngü (hermeneutik daire) ve derin sezgiBir metnin veya sosyal davranışın sadece yüzeydeki lafzını değil, arkasındaki niyet, bağlam ve örtülü anlam dünyasını katman katman açığa çıkarma eylemiKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü sadece modern Türkçedeki «bilmek» eylemine indirgeyerek «mâ edrâke» ifadelerini sıradan bir "nereden bileceksin" sorusuna dönüştürmek
Kur'an içi daha geniş anlamKök, insanın kendi araçlarıyla asla ulaşamayacağı bir hakikatin azametini, dehşetini ve ancak ilahi bir lütufla kavratılabileceğini bildiren aşkın bir idrak kapısıdır
Yanlış anlamanın doğuracağı hataKur'an'daki retorik soruların ardındaki pedagojik ve sarsıcı dehşet havası kaybolur; insanın epistemolojik sınırları ve vahyin bildirme tekelindeki konular sıradanlaşır

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın muhatabını sarsmak, zihnini aşkın hakikatlere hazırlamak ve insanın bilgi sınırlarını çizmek için kullandığı en dinamik epistemolojik kavramlardan biri olduğu için hayatidir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Özellikle Mekkî surelerdeki kıyamet, ahiret, azap ve hesap sahnelerini haber veren soru kalıplarında ve peygamberin dahi gayb karşısındaki acziyetini vurgulayan ayet gruplarında belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?İnsanın her şeyi kendi rasyonel veya ampirik aklıyla çözebileceği vehmini yıkar; insanın geleceğe ve gayba dair mutlak bilgisizliğini hatırlatarak bilginin nihai kaynağının Allah olduğunu gösterir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamGizlenerek bir avın peşine düşüp onu izlemek, örtülü hedefe dikkatle yaklaşmak ve dolaşık saç tellerini sivri uçlu bir aletle birbirinden ayırıp çözmek.
  • Soyut anlamSıradan ve yüzeysel duyularla ulaşılamayan örtülü, karmaşık ve aşkın bir hakikati derin bir zihinsel çaba veya ilahi bir bildirim neticesinde kavrama durumu.
  • Sistematik karşılıkİnsan aklının sınırını ilan eden ve aşkın bilginin (vahyin) devreye girmesiyle kapalı olanın kavranmasını sağlayan epistemolojik eşik.
  • LaTeX modeliK=f(H0∖Eb)→  D  I(H0)
  • LaTeX açıklaması

Modelde H0, insan zihnine başlangıçta kapalı ve örtülü olan aşkın hakikati; Eb, insanın kendi başına erişebildiği sınırlı bilişsel kümeyi temsil eder. Dolayısıyla H0∖Eb, insanın kendi araçlarıyla ulaşamadığı aşkın bilgi boşluğudur. D ilahi bildirim veya derin kavrayış aktarımını simgeler. Bu aktarım sonucunda örtülü hakikat, kavranan ve idrak edilen bir forma (I(H0)) dönüşür.

Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: د