دري
د - ر - ي
KÖK- 29 geçiş
- 28 ayet
- 8 sîga
- 13 sözlük
Dery : Diraye saç tarağı veya baştaki saç demektir. Başa düşmek yani anlamak demektir. Kur’an’da zikretmek ve akletmek gibi pek çok kelime bu anlamda kullanılmaktadır. Psikolojik olarak bunlar farklı anlamlardadır. Dirayet “kavramak” kelimesi ile çevrilebilir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: درى
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Dery : Diraye saç tarağı veya baştaki saç demektir. Başa düşmek yani anlamak demektir. Kur’an’da zikretmek ve akletmek gibi pek çok kelime bu anlamda kullanılmaktadır. Psikolojik olarak bunlar farklı anlamlardadır. Dirayet “kavramak” kelimesi ile çevrilebilir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR9.717 harfباب الدال والراء و و ا ي معهما
د و ر، د ي ر، د ر ي، د ر أ، ر أ د، ر ي د، أ ر د، ر و د، و ر د، ر د أ، ر د ي مستعملات
دور:
الدَوّاريُّ: الدهرُ الدَوّار بالناس، قال العجاج:
والدهر بالاِنسانِ دَواريُّ
ويقال: دارَ دَورةً واحدة، وهي المرَّةُ الواحدة يَدورُها.
والدَّور قد يكون مصدراً في الشعر، ويكون لوثاً واحداً من دَوْر العِمامة، ودَوْرُ الحَبْلِ بالشيء، ويكون لوثاً واحداً من والدُوارُ: أن يأخُذَ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.257 harfMadde başı: درىدَرَيْتُهُ ودَرَيْتُ به دَرْياً ودُرْيَةً ودِرْيَةً ودِرايَةً، أي علمت به. وينشد:
لاَ هُمَّ لا أَدْري وأنتَ الداري
وأدْرَيْتُهُ، أي أعلمته. ومُداراةُ الناس تهمز ولا تهمز، وهي المداجاة والملاينة. قال الأًصمعي: الدَرِيَّةُ غير مهموز، وهي دابَّةٌ يستتر بها الصائد فإذا أمكنَه رَمى. وقال أبو زيد: هو مهموز، لأنَّها تُدْرأ نحو الصيد، أي تُدفع. قال الإخطل:
فإن كنتِ قد أقْصَدْتِني إذ رَمَيْتِني
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok25.668 harfMadde başı: درىد ر ( وايء )
دور ، دير ، درى ، أدر ، درأ ، ردى ، ورد ، ودر ، ردأ ، رود ، ريد ، رأد : ( مستعملة ) .
( دور دير ) : قال الليث : الدَوَّارِيُّ : الدَّهر الدَّوَّارُ بالإنسان .
قال العجاج : والدهرُ بالإنسان دَوّارِيُّ .
ويقال : دَارَ دَوْرَةً واحدة ، وهي المرَّة الواحدةُ يَدُورها ، والدَّوْرُ قد يكون مَصدراً في الشعر ، ويكون دَوْراً واحداً من دَوْرِ العمامة . ودَوْرِ الخَيْل وغيره ، عامٌ في الأشياء
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR11.465 harf(باب الدال والراء وما يثلثهما)
(درز) الدال والراء والزاء ليس بشيء، ولا أحسب العربَ قالت فيه. إلاّ أنَّ ابنَ الأعرابيّ حُكِي أنه قال: يقول العرب للسِّفْلة: هم أولادُ دَرْزَة، كما تقول للُّصوص وأشباهِهم: بنو غَبْرَاء. وأنشد:
* أولادُ دَرْزَةَ أسلموكَ وطارُوا([1]) *
(درس) الدال والراء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خَفاء وخفضٍ وعَفَاءٍ. فالدَّرْس: الطَّريق الخفيّ. يقال دَرَسَ المنزلُ: عفا. ومن
(باب الدال والراء وما يثلثهما) (درز) الدال والراء والزاء ليس بشيء، ولا أحسب العربَ قالت فيه. إلاّ أنَّ ابنَ الأعرابيّ حُكِي أنه قال: يقول العرب للسِّفْلة: هم أولادُ دَرْزَة، كما تقول للُّصوص وأشباهِهم: بنو غَبْرَاء. وأنشد: * أولادُ دَرْزَةَ أسلموكَ وطارُوا([1]) * (درس) الدال والراء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خَفاء وخفضٍ وعَفَاءٍ. فالدَّرْس: الطَّريق الخفيّ. يقال دَرَسَ المنزلُ: عفا. ومن الباب الدَّرِيس: الثّوب الخَلَق. ومنه دَرَسَتِ المرأةُ: حاضَت. ويقال إنَّ فرجَها يكنّى أبا أَدْرَاس([2]) وهو من الحَيْض. ودَرَسْتُ الحَنْطَة وغيرَها في سُنْبُلها. إذا دُسْتَها. فهذا محمولُ على أنّها جُعِلت تحتَ الأقدام، كالطَّريق الذي يُدرْس ويُمشَى فيه. قال: * سَمْرَاءَ مما دَرَسَ ابنُ مِخْرَاقْ([3]) * والدَّرْس: الجَرَب القليل يكون بالبَعير. ومن الباب دَرَسْتُ القُرآنَ وغيرَه. وذلك أنّ الدّارِسَ يتتبَّع ما كان قرأ، كالسَّالك للطريق يتَتبَّعُه. ومما شذَّ عن الباب الدِّرْوَاس: الغليظ العُنق من النّاسِ والدّوابّ. (درص) الدار والراء والصاد ليس أصلاً يُقاس عليه ولا يفرَّع منه، لكنّهم يقولون الدِّرص ولدُ الفأرة، وجمعهُ دِرَصَةٌ. ويقولون: وقع القوم في أُمِّ أدْرَاصٍ، إذا وقعوا في مَهْلَََُِكَة. وهو ذاك الأوّل؛ لأنّ الأرض الفارغَة يكون فيها أدراص. قال: وما أمُّ أدراصٍ بأرضٍ مَضَلَّةٍ *** بأغْدَرَ مِن قيسٍ إذا اللَّيلُ أَظلما([4])ويقولون للرّجُل إذا عَيَّ بأمرِه: "ضَلَّ دُرَيْصٌ نَفَقَهُ". (درع) الدال والراء والعين أصلٌ واحد، وهو شيءٌ [من اللِّباس] ثم يُحمَل عليه تشبيهاً. فالدِّرع دِرْعُ الحديد مؤنثة، والجمع دُروع وأدراع. ودِرْع المرأة: قميصُها، مذكّر. وهذا هو الأصل. ثمَّ يقال: شاةٌ دَرْعاء، وهي التي اسوَدَّ رأسُها وابيضَّ سائرُها. وهو القياس؛ لأنَّ بياضَ سائِر بدنِها كدرعٍ لها قد لبِسَتْهُ. ومنه الليالي الدُّرَْع، وهي ثلاثٌ تسودّ أوائلُها ويبيضُّ سائرُها، شُبِّهت بالشَّاة الدَّرْعاء. فهذا مشبَّهٌ بمشبَّهٍ بغيره. ومما شذَّ عن الباب الاندراعُ: التقدُّمُ في السير. قال: * أَمامَ الخَيْل تَنْدَرِعُ اندرَاعا([5]) * (درق) الدال والراء والقاف ليس هو عندي أصلاً يُقاس عليه. لكن الدَّرَقَة معروفة، والجمع دَرَق وأدْراق. قال رؤبة: * لو صَفَّ أدْرَاقاً مَضَى من الدّرَقْ([6]) * والدَّرْدَق: صِغار الإِبل، وأطفالُ الوِلْدان. (درك) الدال والراء والكاف أصلٌ واحد، وهو لُحوق الشَّيء بالشّيء ووُصوله إليه. يقال أدْرَكْتُ *الشّيءَ أُدْرِكُه إدراكاً. ويقال فرس دَرَكُ الطريدةِ، إذا كانت لا تَفوتُه طريدة. ويقال أدرك الغلامُ والجارية، إذا بلَغَا. وتدارَكَ القومُ: لَحِق آخرُهم أوّلَهم. وتدارَكَ الثَّرَيَانِ، إذا أدرك الثَّرَى الثاني المَطَرَ الأوّل. فأمَّا قوله تعالى: ﴿بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الآخِرَة﴾ [النمل 66]، فهو من هذا؛ لأنَّ عِلْمَهم أدركَهم في الآخرة حين لم ينفَعْهم. والدَّرَك: القطعة من الحَبْل تُشَدُّ في طَرَف الرِّشاء إلى عَرْقُوَة الدَّلو؛ لئلاَّ يأكلَ الماءُ الرِّشاء. وهو وإن كان لهذا فبِهِ تُدرَك الدَّلْو([7]). ومن ذلك الدَّرَك، وهي منازِل أهل النار. وذلك أن الجنّة [درجاتٌ، والنَّار([8])] دركات. قال الله تعالى: ﴿إنَّ المُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ﴾ [النساء 145]، وهي منازلُهم التي يُدْرِكونها ويَلْحَقُون بها. نعوذُ بالله منها! (درم) الدار والراء والميم أصلٌ يدلُّ على مقاربةٍ ولِين. يقال دِرْعٌ درِمَةٌ، أي ليِّنة مُتَّسقة. والدَّرَمان: تقارُبُ الخَطْو. وبذلك سمِّي الرَّجُل دارماً. ومن الباب الدَّرَم، وهو استواءٌ في الكَعْب تحت اللَّحم حتَّى لا يكونُ له حَجْم. يقال له كَعْبٌ أدْرَمُ. قال: قامتْ تُرِيكَ خَشْيةً أن تَصْرِما *** سَاقاً بخَنْدَاةً وكَعْباً أدْرَما([9])ويقال دَرِمَتْ أسنانُه؛ وذلك إذا انسحَجَتْ ولانت غُرُوبُها. ومن هذا قولُهم أدْرَمَ الفَرَسُ، إذا سقَطَتْ سِنُّه فخرَجَ من الإثْناء إلى الإرباع. والدَّرَّامة: المرأة القصيرة. وهو عندنا مُقارَبَة الخطْو؛ لأنَّ القصيرة كذا تكون. قال: مِن البِيض لا دَرَّامةٌ قَمَلِيَّةٌ *** تبُذُّ نِساءَ الحيِّ دَلاًّ وَمِيسَمَا([10])ثم يشتقّ من هذا الذي ذكرناه ما بَعدَه. فبَنُو الأدرَم: قَبيلة. قال: * إنَّ بَنِي الأَدْرَمِ لَيْسُوا مِنْ أحَدْ * ودَرِمٌ: اسمُ رجلٍ في قول الأعشى: * كما قِيل في الحيِّ أوْدَى دَرِمْ([11]) * وهو رجلٌ من شيبان قُتِل ولم يُدرَكْ بثأرِه. (درن) الدال والراء والنون أصلٌ صحيح، وهو تقادُمٌ في الشَّيء مع تغيُّرِ لَون. فالدَّرِين: اليَبِيسُ الحَوْليّ. ويقال للأرض المجْدبة: أمُّ دَرِينٍ. قال: تَعَالَيْ نُسَمِّطْ حُبَّ دعْدٍ ونَغْتَدِي *** سواءَيْنِ والمرعَى بأُمِّ دَرِينِ([12]) يقول: تعالَيْ نلزَمْ حُبَّنَا وأرضَنا وعَيْشَنَا. ومن الباب الدَّرَن، وهو الوسَخ. ومنه دُرَيْنَةُ، وهو نعتٌ للأحمق([13]). فأمّا قولُهم إنَّ الإدْرَوْنَ الأصلُ فكلامٌ قد قِيل، وما ندري ما هُو([14]). (دره) الدال والراء والهاء ليس أصلاً؛ لأن الهاء مبدلة من همزة. يقال: دَرَأ أي طلع، ثم يقلب هاءً؛ فيقال دَرَهَ. والمِدْرَه: لسان القوم والمتكلِّم عنهم. (دري) الدال والراء والحرف المعتلّ والمهموز. أمّا الذي ليس بمهموزٍ فأصلان: أحدهما قَصْد الشيء واعتمادُهُ طلَباً، والآخَر حِدَّةٌ تكون في الشَّيء. وأمّا المهموز فأصلٌ واحد، وهو دَفْع الشَّيء. فالأول قولُهم: ادّرَى بنُو فلانٍ مكانَ كذا، أي اعتمدوه بغَزْوٍ أو غارة قال: أتتنا عامرٌ من أرض رَامٍ *** مُعَلَّقةَ الكنائنِ تَدَّرِينا([15]) والدّرِيَّة: الدّابّة التي يَستَتِرُ بها الذي يَرمِي الصَّيدَ ليصيده. يقال منه دَرَيت وادَّرَيْت. قال الأخطل: وإنْ كُنْتِ قد أقصَدْتِنِي إذ رميِتِني *** بسَهمِكِ والرَّامي يَصِيدُ ولا يَدْرِي([16]) قال ابنُ الأعرابيّ: تدرَّيت الصّيدَ، إذا نظرْتَ أين هُوَ ولم تَرَهُ بَعدُ([17]). ودريتُه: ختَلْتُه. فأمّا قوله تدرَّيت أي تعلَّمت لدريته([18]) أين هو، والقياسُ واحد. يقال دَرَيتُ الشَّيءَ، والله تعالى أدرانيهِ. قال الله تعالى: ﴿قُلْ لَوْ شَاءَ اللهُ ما تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلاَ أَدْرَاكُمْ بِهِ﴾ [يونس 16]، وفلانٌ حَسَنُ الدِّرْيَة، كقولك حسن الفِطْنة. والأصل الآخَر قولهم للذي يُسَرَّحُ به الشَّعَْر ويُدْرَى: مِدْرىً؛ لأنّه محدَّد. ويقال شاةٌ مُدْرَاةٌ([19]): حديدة القَرْنَين. ويقال تَدَرَّت المرأةُ، إذا سرَّحَتْ شعرَها. ويقال إنّ المِدْرَيَيْنِ طُِبْيَا الشَّاةِ([20]). و*قد يُستعمل في أخلاف النّاقة. قال حُميدٌ: * تجودُ بِمدْرَيَيْنِ([21]) * وإنّما صارا مدْرَيَيْنِ لأنّهما إذا امتَلأَا تحدّدَ طَرَفاهما. وأما المهموز قولهم دَرَأْتُ الشَّيءَ: دفعتُه. قال الله تعالى: ﴿وَيَدْرَأُ عَنْها الْعَذَابَ﴾ [النور 8]. قال: تقولُ إذا دَرَأْتُ لها وَضِِيني *** أهذا دينُهُ أبداً ودِيني([22]) ومن الباب الدَّرِيئة: الحلقة التي يُتعلَّم عليها الطَّعْن. قال عمرو([23]): ظلِلْتُ كَأنِّي للرِّماحِ دَرِيئَةٌ *** أُقاتِلُ عن أبناء جَرْمٍ وفَرَّتِ يقال: جاء السَّيل دَرْءًا، إذا جاءَ من بلدٍ بعيد. وفلان ذُو تُدْرَأٍ، أي قويٌّ على دفْع أعدائه عن نفْسه. قال: وقد كنتُ في الحربِِ ذا تُدْرَأٍٍ *** فلم أُعْطَ شيئاً ولم أُمْنَعِِ([24]) ودَرَأَ فلانٌ، إذا طَلَع مفاجَأةً، وهو من الباب، كأنّه اندرَأ بنفسه، أي اندفع([25]). ومنه دارأْتُ فلاناً، إذا دافَعْتَه. وإذا ليّنْت الهمزة كان بمعنى الخَتْل والخِداع، ويرجعُ إلى الأصل الأوَّل الذي ذكرناه في دَرَيت وادَّريت. قال: فماذا يَدّرِي الشُّعَراءُ منِّي *** وقد جاوزتُ حَدَّ الأربعينِ([26]) فأما الدّرْءُ، الذي هو الاعوجاج؛ فمن قياسِ الدّفْع؛ لأنّه إذا اعوجَّ اندفَعَ من حدّ الاستواء إلى الاعوجاج. وطريق ذو دَرْءٍ، أي كُسور وجِرَفَةٍ([27])، وهو من ذلك. ويقال: أقَمْت من دَرْئهِ، إذا قوَّمْتَه. قال: وكنّا إِذا الجَبَّار صعَّرَ خدَّه *** أَقَمنا لـه مِن دَرْئِه فتقوَّما([28]) ويقولون: دَرَأَ البَعيرُ، إذا وَرِم ظَهْره. فإن كان صحيحاً فهو من الباب؛ لأنّه يندفعُ إذا وَرِم. ومن الباب: أدرأَتِ النّاقةُ فهي مُدْرِئٌ، وذلك إذا أرخَتْ ضَرْعَها عند النِّتاج. (درب) الدار والراء والباء الصّحيح منه أصلٌ واحد، وهو أن يُغْرَى بالشّيءِ ويلزمه. يقال دَرِبَ بالشّيء، إذا لزِمَه ولصق به. ومن هذا الباب تسميتُهم العادةَ والتّجرِبة دُرْبَة. ويقال طَيْرٌ دَوَارِبُ بالدِّماء، إذا أُغْرِيَت. قال الشاعر([29]): يصاحِبْنَهم حتَّى يُغِرْنَ مُغارَهم *** مِن الضّاريات بالدّماءِ الدّوارِب وَدَرْبُ المدينة معروف، فإنْ كان صحيحاً عربيّاً فهو قياسُ الباب؛ لأنّ النّاسَ يَدْرَبُون به قصداً لـه. فأما تَدَرْبَى الشّيءُ، إذا تَدَهْدَى، فقد قيل([30]). والدّرْبانِيّة: جنسٌ من البقر. والدّردابُ: صوت الطَّبل. فكلُّ هذا كلامٌ ما يُدْرَى ما هو. (درج) الدار والراء والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على مُضِيِّ الشّيءِ والمُضيِّ في الشّيء. من ذلك قولُهم دَرَجَ الشّيءُ، إذا مَضَى لسبيله. ورجَع فُلانٌ أدراجَه، إذا رَجع في الطّريق الذي جاء منه. ودَرَج الصَّبيُّ، إذا مَشَى مِشْيته. قال الأصمعيّ: دَرَجَ الرجُلُ، إذا مَضَى ولم يُخْلِفْ نَسْلاً. ومَدَارج الأكمَة: الطُّرق المعترِضة فيها. قال: تَعَرّضي مَدَارِجاً وسُومِي *** تعرُّضَ الجَوْزاءِ للنُّجوم([31]) فأمّا الدُّرج لبعض الأصوِنة والآلات، فإن كان صحيحاً فهو أصلٌ آخَرُ يدلُّ على سَترٍ وتَغْطية. من ذلك أدْرَجْتُ الكتابَ، وأدْرَجْتُ الحَبْل. قال: * مُحَمْلَجٌ أُدْرِجَ إدْراجَ الطّلَقْ([32]) * ومن هذا الباب الثاني الدُّرْجة، وهي خِرَقٌ تُجعَل في حياء النّاقة ثم تُسَلُّ، فإذا شمّتْها الناقةُ حسِبتْها ولدَها فعطفَتْ عليه. قال: * ولم تُجعَلْ لها دُرَجُ الظِّئارِ([33]) * (درد) الدال والراء والدال أُصَيْلٌ فيه كلامٌ يسير. فالدَّرَدُ من الأسنان: لصوقُها بالأسناخ وتأكُلُ ما فَضَل منها. وقد دَرِدَتْ وهي دُرْدٌ. ورجلٌ أدْرَدُ وامرأةٌ درداء. (درح) الدال والراء والحاء أُصَيلٌ أيضاً. يقولون للرجل القصير: دِرْحايَة، ويكون مع ذلك ضَخْماً. قال: * عَكَوَّكاً إذا مَشَى دِرحايَهْ([34]) * والله أعلم. ----------------------------------------------------------------------------- ([1]) البيت لبعض الشراة، وهو حبيب بن خدرة الهلالي، يخاطب زيد بن علي، وكان خرج معه خياطون من أهل الكوفة فتركوه وانهزموا. انظر ثمار القلوب 215 والكامل 709-710. قال: يابا حسين لو شراة عصابة *** صبحوك كان لوردهم إصداريابا حسين والجديد إلى بلى *** أولاد درزة أسلموك وطاروا([2]) يقال أبو أدراس، وأبو دراس أيضاً، بالدال المكسورة. ([3]) الرجز لابن ميادة؛ كما في اللسان (درس). وقبل البيت: * هلا اشتريت حنطة بالرستاق * ([4]) ينسب البيت إلى طفيل الغنوي، ولقيس بن زهير، ولشريح بن الأحوص. انظر اللسان (درص) وملحقات ديوان طفيل ص64. ([5]) للقطامي في ديوانه 42 برواية: "أمام الركب". وصدره: * قطعت بذات ألواح تراها * ([6]) ديوان رؤبة 108. ([7]) في الأصل: "فيه تدرك الدلو". ([8]) تكملة ضرورية. وفي المجمل: "والنار دركات والجنة درجات". ([9]) للعجاج في ديوانه 57 واللسان (درم، بخند) وفي الديوان: "رهبة أن تصرما". ([10]) في الأصل والمجمل: "ومبسما"، صوابه من اللسان (درم، قمل). ([11]) صدره كما في ديوان الأعشى 31 واللسان (درم): * ولم يود من كنت تسعى له * ([12]) البيت في اللسان (درن، سمط). ([13]) ذكر في اللسان أنه لغة أهل الكوفة. ([14]) أورد له صاحب اللسان قول القلاخ: ومثل عتاب رددناه إلى *** إدرونه ولؤم أصه على([15]) لسحيم بن وثيل الرياحي، كما في اللسان (دري). في الأصل: "يدرينا"، تحريف. ([16]) ديوان الأخطل 128 واللسان (دري). وقبله، وهو مطلع القصيدة: ألا يا اسلمي يا هند هند بني بدروإن كان حيانا عدىً آخر الدهر([17]) في الأصل: "ولم يره بعده". ([18]) كذا. ولعله: "دريت الشيء أي علمت بدريته". ([19]) هذا اللفظ ومعناه لم يرد في المعاجم المتداولة سوى المجمل. ([20]) وهذا اللفظ بمعناه لم يرد أيضاً في المعاجم المتداولة سوى المجمل. ([21]) لم أجد هذه القطعة في ديوان حميد بن ثور الذي أعده العلامة الميمني للنشر، وهو محفوظ بالقسم الأدبي بدار الكتب المصرية، ولعله من شعر حميد الأرقط. ([22]) البيت للمثقب العبدي، كما في اللسان (درأ، وضن)، وقصيدته في المفضليات (2: 87-92). ([23]) عمرو بن معد يكرب. وقصيدة البيت الآتي في الأصمعيات 17-18 منسوبة إلى دريد بن الصمة. ونسبتها إلى عمرو بن معد يكرب في الحماسة (1: 44-45). وانظر اللسان (درأ). ([24]) البيت للعباس بن مرداس كما في اللسان (درأ) والخزانة (1: 73) حيث أنشد في الأخيرة قصيدة البيت. ([25]) في الأصل: "إذا اندفع". ([26]) لسحيم بن وثيل الرياحي، من أبيات في الأصمعيات 73. والبيت في اللسان (دري). ([27]) الجرفة، كعنبة: جمع جرف، بالضم وبضمتين، وهو ما تجرفته السيول وأكلته من الأرض. وفي الأصل: "حرفة"، تحريف. ([28]) البيت للمتلمس في ديوانه ص1 مخطوطة الشنقيطي واللسان (درأ). ([29]) هو النابغة الذبياني، والبيت التالي من القصيدة الأولى في ديوانه ص4. ([30]) لم يذكر في اللسان والجمهرة، وذكر في القاموس مع المهموز"تدربأ". ([31]) الرجز لعبد الله ذي البجادين، دليل النبي صلى الله عليه وسلم كما في اللسان (درج). ([32]) لرؤبة بن العجاج في ديوانه 104 واللسان (حملج)، وقد سبق في ص146. ([33]) لعمران بن حطان. وصدره: * جماد لا يراد الرسل منها * ([34]) الرجز لدلم أبي زعيب العبشمي، كما في اللسان (عكك). وقبله في اللسان (درج، دعك): * إما تريني رجلاً دعكايه * ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.636 harfMadde başı: درى- الدراية: المعرفة المدركة بضرب من الحيل، يقال: دريته، ودريت به، درية، نحو: فطنة، وشعرة، وادريت قال الشاعر:
*وماذا يدري الشعراء مني**وقد جاوزت رأس الأربعين*
(البيت لسحيم بن وثيل الرياحي. وهو في البصائر 2/597؛ والمجمل 2/354؛ واللسان (درى) )
والدرية: لما يتعلم عليه الطعن، وللناقة التي ينصبها الصائد ليأنس بها الصيد، فيستتر من ورائها فيرميه، والمدرى: لقرن الشاة؛ لكونها دافعة به عن نفسها، وعنه استعير
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR475 harfد ر ي
دريت الشيء دراية ودرية.
وما أدراك بكذا وما يدريك ودريته وادّريتـه: ختلتـه وداريتـه: خاتلته وعليك بالمداراة وهي الملاطفة كأنك تخاتله.
وادّريت غفلته: بمعنى تحينتها.
قال: أمـا تراني أذّري وأدّري غـرات جمل وتدرّى غرري وهو يعقص شعره بالمدري وهو السرخارة.
قال امرؤ القيس: تضل المداري في مثنى ومرسل ومـن المجـاز: نطحـه الثـور بالمدري وهو القرن شبه بمدري الشعر في حدة طرفه.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.141 harfدَرَى الشيءَ دَرْباً ودِرْباً؛ عن اللحياني، ودِرْيَةً ودِرْياناً ودِرايَةً: عَلِمَهُ. قال سيبويه: الدَّرْيَةُ كالدِّرْيَةِ لا يُذْهَبُ به إلى المَرَّةِ الواحدة ولكنه على معنى الحال. ويقال: أَتى هذا الأَمْرَ من غير دِرْية أَي من غير عِلْمٍ. ويقال: دَرَيْت الشيءَ أَدْرِيهِ عَرَفْته، وأَدْرَيْتُه غيري إذا أَعْلَمْته. الجوهري: دَرَيْته ودَرَيْت به دَرْياً ودَرْية ودِرْيةً ودِراية أَي علمت له؛ وأَنشد:
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR309 harfMadde başı: درى* د ر ى * * دارهُ * و * دَرَى * به أي علم من باب رمى و * دِرَايَةً * و * ِدُرْيَةً * أيضا بضم الدال وكسرها ويقولون لا * أدْرِ * بحذف الياء تخفيفا لكثرة الإستعمال كما قالوا لم أبل ولم يك و * أدْرَاهُ * أعلمه وقرئ ﴿ولا أدْرَأكم به﴾ والوجه فيه ترك الهمز و * مُدَارَاةُ * الناس يهمز ويلين وهي المداجاة والملاينة
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.370 harf: ( ى ( *!دَرَيْتُه و ) *!دَرَيْتُ ( به أَدْرِي *!دَرْياً *!ودَرْيَةً ) ، بفتْحِهما ( ويُكْسَرانِ ) ،
الكَسْرُ في دِرْيٍ عن اللّحْيانيّ ،
ووَقَعَ في نسخِ الصِّحاحِ : *!دُرْيَة بالضمِّ بضَبْطِ القَلَم .
وحكَى ابنُ الأعرابيِّ : ما تَدْرِي ما *!دِرْيَتُها أَي ما تَعْلَمُ ما علْمُها .
( *!ودِرْياناً ، بالكسْرِ ويُحَرَّكُ ، *!ودِرايَةً ، بالكسْرِ ، *!ودُرِيّاً ، كحُلِيَ : عَلِمْتُه ) ؛
الأَخيرَةُ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR8.232 harfMadde başı: درىدَرَى الشَّىْءَ
1 دَرَى الشَّىْءَ ذ He knew the thing; syn. عَلِمَهُ; (M;) [and so دَرَى بِالشَّىْءِ; for] you say, دَرَيْتُهُ (S, Msb, K) and دَرَيْتُ بِهِ, (S, K,) aor. أَدْرِى, (Msb, K,) inf. n. دَرْىٌ (S, M, Msb, K) and دِرْىٌ (Lh, M, K) and دِرْيَةٌ (S, M, Msb, K) and دَرْيَةٌ, (M, * K,) which last is said by Sb to be not used as an inf. n. of un., but as denoting a state, or condition, (M,)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR874 harfدَرَى
دَرَى I ( n. ac. دَرْي 1 , دَرْيَة 1t , دِرْي 2 , دِرْيَة 2t , دِرَاْيَة 23t , دِرْيَاْن 34 , دَرَيَاْن 36 )
a. [ acc. or Bi ], Knew; understood; learnt, comprehended.
b. ( n. ac. دَرْي 1 ), Watched, lay in wait for.
c. Disentangled, combed ( hair ).
دَاْرَيَ
دَاْرَيَ III ,
a. Flattered, cajoled; coaxed.
b. Dealt with cautiously, warily; watched over.
أَدْرَيَ
أَدْرَيَ IV ,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok18.920 harfدري
دَرَى - يَدْرِي - أَدْرَى - يُدْرِي
دَرَى - يَدْرِيْ + كائن + أمراً: عَلِمَ وعرف بعد جهل: يصله خبر فيعلم ويعرف معلومة لم يكن يعلمها: كان لا يعلم عن قضية شيئاً ثم علم بشكل لاحق
لا يَدْرِي: لا يعلم سابقاً ولا زال لا يعلم حتى هذه اللحظة، وهو قد يعلم ويعرف فيما بعد
أَدْرَى - يُدْرِيْ: على وزن " أفعلَ" من " دَرَى - يَدْرِيْ ": جعله "
Mücavir kökler17 mücavir (138 toplam)
- سوع
4 ortak ayet · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
- قرب
5 ortak ayet · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
- دين
3 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir
- وعد
3 ortak ayet · “Va’id” yağmur bulutu demektir
- نسو
2 ortak ayet · Kadınlar
- وحي
2 ortak ayet · İşaretleşmek için yakılan ateştir
- بعد
3 ortak ayet · Baid uzak demektir
- حقق
3 ortak ayet · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
- عند
2 ortak ayet · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
- أمر
2 ortak ayet · Murar acı bir ağacın adıdır
- نزل
2 ortak ayet · “Nezle” konaklama yeri demektir
- يوم
3 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir
Geçtiği ayetler(28)
وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْحَاقَّةُ
Sana kavrattıHangi şey bildirdi sana, gerçekleşecek olanın ne olduğunu?
وَمَا أَدْرَاكَ مَا سَقَرُ
Sana kavrattıSekar’ın ne olduğunu bilir misin sen?
وَمَا أَدْرَاكَ مَا يَوْمُ الْفَصْلِ
Sana kavrattıHüküm gününü hangi şey bildirdi sana?
وَمَا أَدْرَاكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ
Sana kavrattıDin gününün ne olduğunu sen nereden bileceksin.
ثُمَّ مَا أَدْرَاكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ
Sana kavrattıYine sen nereden bileceksin, din gününün ne olduğunu?
وَمَا أَدْرَاكَ مَا سِجِّينٌ
Sana kavrattıSiccin’in ne olduğunu sen nereden bileceksin?
وَمَا أَدْرَاكَ مَا عِلِّيُّونَ
Sana kavrattıİlliyyin’in ne olduğunu sen nereden bileceksin?
وَمَا أَدْرَاكَ مَا الطَّارِقُ
Sana kavrattıNereden bileceksin sen Tarık’ın ne olduğunu?
وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْعَقَبَةُ
Sana kavrattıSarp yokuşun ne olduğunu sen nereden bileceksin?
وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ
Sana kavrattıKadr gecesinin ne olduğunu bilir misin sen?
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دري |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (nâkıs yâ'î) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | علم, عرف, شعر, فقه |
| Zıt Kök | جهل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir hedefe gizlice ve dikkatle yönelerek iz sürmek; dolaşık bir yapıyı sivri uçlu bir aletle (midrâ) ayırıp çözmek |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın kendi çabasıyla veya olağan duyularıyla erişemeyeceği aşkın, gaybî ve örtülü hakikatleri kavrama |
| Çekirdek Özet 3 | Çaba, araştırma ve sezgisel takip yoluyla elde edilen, aşkın bildirim olmadan ulaşılamayan derin kavrayış (dirâyet) |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalın ve sıradan bir bilgi (علم) gibi görerek «mâ edrâke» ve «mâ yüdrîke» gibi Kur’anî formüllerdeki erişilmezlik, dehşet ve gayb vurgusunu gözden kaçırma riski |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| در | Sürekli akış, ileri doğru fışkırma, sertçe yönelme ve belirme hareketi. Bu çekirdek درأ (defetmek, sertçe savmak), درج (adım adım ilerlemek), درر (sütün veya yağmurun bolca akması), درس (sürekli üzerinden geçerek iz bırakmak, silmek) ve درك (peşine düşüp yetişmek) köklerinde ortak bir akış, yönelim ve nüfuz etme dinamiği taşır. | ي | İllet harfi olan ي, çekirdekteki sert ve mekanik yönelim hareketini zihinsel, gizil ve örtülü bir hedefin peşine düşme, iz sürme ve incelikle kavrama (dirâyet) alanına taşımıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Kapalı bir alana girme, eşikten geçerek gizli veya mahrem olan tarafa yönelme adımı |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Zihinsel merkez, düşünme, yön belirleme ve odaklanma noktası |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Bir hedefe doğru dikkatle uzanma, yakalama ve kavramaya yönelik somut eylem |
| دري | Kapalı bir eşikten zihinsel bir odaklanmayla geçerek hedefe doğru uzanıp onu dikkatle yakalama hareketi | Bilinmeyenin, örtülü veya dolaşık olanın sınırından içeriye bilinçli bir arayışla uzanarak onu zihnen ele geçirme eylemini betimler. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Avcının, avına görünmeden yaklaşmak için arkasına gizlendiği binek hayvanı veya örtü (ed-deriyye); avın izini ve yerini sezdirmeden arama eylemi (taderri); dolaşık saçları tarayıp ayırmaya yarayan sivri uçlu boynuz veya tarak (el-midrâ). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays, sevgilisinin gür ve dolaşık saçlarının taranıp örülmesini tasvir ederken saç tarağını (el-midrâ) anar: تَضِلُّ المَدَارِي فِي مُثَنًّى وَمُرْسَلِ |
| Erken Arapça kullanım | Ahtal’ın şiirinde avcının farkında olmadan veya hedefi kestiremeden atış yapması bağlamında kök yer alır: وَإِنْ كُنْتِ قَدْ أَقْصَدْتِنِي إِذْ رَمَيْتِنِي / بِسَهْمِكِ وَالرَّامِي يَصِيدُ وَلا يَدْرِي |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça دري kökü, merkezi Sami gövdesinde avı sezdirmeden izleme, bir şeyi dikkatle arama, hile veya tertiple hedefe ulaşma ve bu zihinsel çabadan doğan bilme/kavrama hattını temsil eder. İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan bu fonetik dizilişle soydaş bir "bilme" fiili zayıf kalmakla birlikte, benzer konsonant dizilimleri yol arama, takip etme ve bir iz üzerinden hedefe yönelme anlam alanlarıyla örtüşür. Arapçada kökün somut katmanı olan «ed-deriyye» (avcının ardına saklandığı deve veya siper) ve «el-midrâ» (dolaşık şeyleri ayıran sivri alet), anlamın fiziksel dünyadan zihinsel düzleme geçişindeki kilit basamaklardır. Bir avı tuzağa düşürmek için yapılan hesaplama, örtülü bir nesneyi açığa çıkarma ve dolaşık saçı çözme eylemi, Arapçada zihinsel bir çaba ve ince bir araştırma ile ulaşılan bilgi (ed-dirâye) kavramına dönüşmüştür.
Güven Güçlü
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs ve David Cohen kök sözlükleri.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Gizlenerek av izleme (taderri) ve saç ayırma aleti (midrâ) | Somut çöl hayatındaki avcılık ve kuafür aletinden soyut zihinsel kavrayışa doğru anlam genişlemesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Kuzeybatı Sami iz sürme ve hedef yönelimi | Arapçadaki zihinsel anlam özelleşmesi, örtülü veya gizlenen hedefe ulaşma çabasının semantik evrimidir | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ve spekülasyondan uzak bir soydaşlık bağı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دري | Anlamlı | Gizlice araştırıp kavrama, sezme | Avı izleme ve dolaşığı çözme yoluyla elde edilen derin zihinsel bilgi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| دير | Anlamlı | Dönme, manastır, yurt | Bir merkez etrafında dönme, hayatın ve zamanın devran etmesi; din adamlarının kapandığı yer | Kur'an'da geçmez; ortak در çekirdeğiyle hareket ve döngü bağı vardır |
| ردي | Anlamlı | Düşme, helak olma, yuvarlanma | Uçuruma yuvarlanma, helake sürüklenme; giysiyi omuza atma (ridâ) | Kur'an'da geçer; zıt ve kalb ilişkili yönelim |
| ريد | Anlamlı | Arama, isteme, gidip gelme | Bir şeyi aramak üzere önden gitme, irade etme (r-w-d köküyle eşdeğer kullanım) | Kur'an'da geçmez; arayış anlamı bakımından hedef kökle paraleldir |
| يدر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu harf dizilimi mühmeldir |
| يرد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu harf dizilimi mühmeldir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دري | Merkez | İnce araştırma, sezgi ve iz sürme ile kavrama | Yalın bilgi değil; ancak özel bir araştırma, dikkat veya ilahi bildirimle ulaşılan örtülü hakikati bilmektir | Zihnin gayret veya bildirimle hedefe nüfuz etmesi |
| علم | Komşu | Bir şeyin künhüne, hakikatine ve alametine vakıf olma | Nesnel, kuşatıcı ve genel bilgi; hem açık hem kapalı gerçekler için kullanılır, Allah’a mutlak olarak izafe edilir | Kapsayıcı ve nesnel bilgi alanı |
| عرف | Komşu | Tanıma, izlerden hareketle farkına varma | Daha önce bilinen veya izleri bulunan bir şeyi diğerlerinden ayırt ederek teşhis etme | İdrak ve ayırt etme süreci |
| شعر | Komşu | Duyumsama, hissetme, en ince ayrıntıyı sezme | Kıl kadar ince duyusal ve içsel algılarla hissetme; rasyonel değil duyusal farkındalık | İçsel ve hassas algı boyutu |
| فقه | Komşu | Derinlemesine anlama, sözün ve amacın arkasını kavrama | Bir hükmün veya sözün gayesini, inceliğini ve muradını zihnen çözme | Hüküm ve gaye odaklı kavrayış |
| جهل | Zıt | Bilgisizlik, idrak yoksunluğu, fevrîlik | Gerçeğin bilgisine sahip olmama veya bilginin gereğine aykırı davranarak karanlıkta kalma | Bilgi ve kavrayışın tam yokluğu |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دري | Derin kavrayış, sezgisel ve araştırma temelli bilgi | Zahiri bilginin ötesinde bir gayret veya ilahi açılım gerektiren kavrama boyutu | Kesin |
| Latince | Dignoscere, Perpendere | Ayırt ederek bilmek, dikkatle tartıp kavramak | Yalın bilmeyi (scire) aşan, araştırma ve tartma sürecini içeren anlama karşılık gelir | Güçlü |
| İngilizce | To comprehend, to fathom, to discern | Derinlemesine kavramak, künhüne varmak | Sıradan bilmenin (to know) ötesinde, derinliği ölçme ve gizil olanı anlama yönünü karşılar | Güçlü |
| Almanca | Begreifen, ergründen | Kavramak, derinlemesine araştırıp dibine inmek | Zihnin bir meseleyi yakalaması ve kökenine kadar inerek kavraması vurgulanır | Güçlü |
| Fransızca | Appréhender, discerner | İdrak etmek, derinlemesine kavramak | Bir gerçeği bütün boyutlarıyla zihne alma ve örtülü olanı ayırt etme nüansını verir | Güçlü |
Kaynak Lane's Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَدْرَاكَ (Mâ edrâke kalıbı) | İnsan aklının tek başına kavrayamayacağı kıyamet, ahiret halleri ve aşkın olayların büyüklüğü ve dehşeti | Soru formunda gelip peşinden cevabı açıklanan, hakikati peygambere ve insana kavratılan gaybî sahneler (Hâkka 69:3, İnfitâr 82:18, Beled 90:12, Hümeze 104:5) |
| يُدْرِيكَ (Mâ yüdrîke kalıbı) | Vakti veya hakikati yalnızca Allah'a ait olup peygambere ve insanlara bildirilmemiş gizli zamanlar | Cevabı bildirilmeyen, insanın erişimine kapalı tutulan kıyamet saati veya hidayet ihtimalleri (Ahzâb 33:63, Şûrâ 42:17, Abese 80:3) |
| أَدْرِي / لا أَدْرِي | Peygamberin veya insanın gaybı, geleceği ve akıbeti bilmedeki acziyeti ve bilgi sınırları | Resûlullah'ın kendi geleceğini veya azabın geliş vaktini bilmediğini ilan ettiği tevazu ve sınır beyanları (Enbiyâ 21:109, Ahkâf 46:9, Cinn 72:25) |
| تَدْرِي / مَا تَدْرِي | İnsanoğlunun yarın ne kazanacağını, nerede öleceğini ve vahiy öncesi kitabın ne olduğunu bilememesi | İnsanın ontolojik bilgi yetersizliği ve vahiy olmadan kitabın mahiyetine ulaşamayacağı bağlamı (Lokmân 31:34, Şûrâ 42:52) |
| أَدْرَاكُمْ | Vahyin Allah'ın bildirmesi olmaksızın beşer tarafından bilinemeyeceği | Kur'an'ın beşeri bir kurgu olmadığını, ancak Allah'ın kavratmasıyla kavranabileceğini ifade eden bağlam (Yûnus 10:16) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Gayb bilgisi, nübüvvet delilleri ve insanın bilgi sınırları | Resûlullah'ın gaybı kendiliğinden bilemeyeceği (Ahkâf 46:9) ve Allah'ın bildirmesiyle kavranan bilginin (idrâ) vahiy temelli oluşu | Beşerî aklın aşkın alandaki mutlak yetersizliği |
| Fıkıh | Hüküm istinbatında dirâyet ve rivâyet ayrımı | Fıkhî meselelerde salt nakille (rivâyet) yetinmeyip aklî muhakeme, maslahat ve illet analizi (dirâyet) yapma zorunluluğu | Zihinsel tahlil, delillendirme ve kavrayış derinliği |
| Tefsir | "Mâ edrâke" ve "Mâ yüdrîke" üslup farkı | Müfessirlerin (Süfyân b. Uyeyne geleneği) tespitine göre: Kur'an'da «mâ edrâke» denilen şeylerin peygambere bildirildiği, «mâ yüdrîke» denilenlerin ise bildirilmediği kuralı | Bildirilen aşkın hakikat ile gizli tutulan sır ayrımı |
| Hadis | Hadis tenkidinde rivâyetü'l-hadîs ve dirâyetü'l-hadîs metodolojisi | Bir rivayetin metin tenkidine tabi tutularak Kur'an'a, akla ve tarihi gerçekliğe uygunluğunun tahlil edilmesi | Metin tenkidi ve akli-mantıki süzgeç |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve gayb tasavvuru | Aşkın kavratma | İnsana sınırını bildirme | İnsan zihninin tek başına ulaşamayacağı hakikatlerin ancak Allah'ın kavratmasıyla idrak edilebileceğini belirler | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Derin kavrayış ve metodik araştırma | Yüzeysel bilgiyi aşma | Olayların ve metinlerin arka planındaki mantıki ve illetsel bağlantıları kurarak dirayet sahibi olmayı sağlar | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve stratejik idrak | Basiret ve öngörü | Krizleri ve gizil niyetleri sezme | Yönetimde sadece görünen duruma göre değil, gizli tehlikeleri ve stratejik eğilimleri sezerek basiretle karar alma mekanizmasıdır | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve risk yönetimi | Belirsizlik (garar) ve geleceği öngörme | Riski ve bilinmezliği tahlil | İnsanın yarın ne kazanacağını bilemeyeceği (Lokmân 31:34) ilkesinden hareketle spekülatif belirsizlikleri yönetme esasıdır | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ters problem (inverse problem) ve gizil değişkenlerin (latent variables) tahmini | Doğrudan gözlemlenemeyen bir sistemin iç yapısını, dışa vuran dolaylı izlerden ve matematiksel modellerden hareketle çözme ve kavrama süreci | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yorumbilimsel döngü (hermeneutik daire) ve derin sezgi | Bir metnin veya sosyal davranışın sadece yüzeydeki lafzını değil, arkasındaki niyet, bağlam ve örtülü anlam dünyasını katman katman açığa çıkarma eylemi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece modern Türkçedeki «bilmek» eylemine indirgeyerek «mâ edrâke» ifadelerini sıradan bir "nereden bileceksin" sorusuna dönüştürmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, insanın kendi araçlarıyla asla ulaşamayacağı bir hakikatin azametini, dehşetini ve ancak ilahi bir lütufla kavratılabileceğini bildiren aşkın bir idrak kapısıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'daki retorik soruların ardındaki pedagojik ve sarsıcı dehşet havası kaybolur; insanın epistemolojik sınırları ve vahyin bildirme tekelindeki konular sıradanlaşır |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın muhatabını sarsmak, zihnini aşkın hakikatlere hazırlamak ve insanın bilgi sınırlarını çizmek için kullandığı en dinamik epistemolojik kavramlardan biri olduğu için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Özellikle Mekkî surelerdeki kıyamet, ahiret, azap ve hesap sahnelerini haber veren soru kalıplarında ve peygamberin dahi gayb karşısındaki acziyetini vurgulayan ayet gruplarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın her şeyi kendi rasyonel veya ampirik aklıyla çözebileceği vehmini yıkar; insanın geleceğe ve gayba dair mutlak bilgisizliğini hatırlatarak bilginin nihai kaynağının Allah olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamGizlenerek bir avın peşine düşüp onu izlemek, örtülü hedefe dikkatle yaklaşmak ve dolaşık saç tellerini sivri uçlu bir aletle birbirinden ayırıp çözmek.
- Soyut anlamSıradan ve yüzeysel duyularla ulaşılamayan örtülü, karmaşık ve aşkın bir hakikati derin bir zihinsel çaba veya ilahi bir bildirim neticesinde kavrama durumu.
- Sistematik karşılıkİnsan aklının sınırını ilan eden ve aşkın bilginin (vahyin) devreye girmesiyle kapalı olanın kavranmasını sağlayan epistemolojik eşik.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde , insan zihnine başlangıçta kapalı ve örtülü olan aşkın hakikati; , insanın kendi başına erişebildiği sınırlı bilişsel kümeyi temsil eder. Dolayısıyla , insanın kendi araçlarıyla ulaşamadığı aşkın bilgi boşluğudur. ilahi bildirim veya derin kavrayış aktarımını simgeler. Bu aktarım sonucunda örtülü hakikat, kavranan ve idrak edilen bir forma () dönüşür.