أتل
أ - ت - ل
جذر- لا يرد هذا الجذر في القرآن.
- المعاجم: ٦
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: أَتل
ملاحظاتي
المعاجم(٦)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬١٣١باب التاء واللام ووءي معهما
ت ل و، ت و ل، ل ي ت، ت أ ل، أ ت ل، أ ل ت، ت ل أ مستعملات
تلو:
تَلاَ فلانٌ القرآن يتلُو تِلاوةٌ.
وتَلاَ الشيءَ: تَبِعَه تُلُوّاً.
والأمَّهاتُ هُنَّ المَتالي، تلاهُنَّ أولادُهنَّ: الواحدُ مُتْلٍ.
والتلوُ: وَلَدُ الحمار، وكلُّ شيءٍ تَلاَ يتلُو شيئاً فهو تِلْوُه. والتّليّة الحاجة. وأَتْلَيْتُ فلاناً على فلانً، أي: أَحَلْته.
تول:
التِّوَلةُ، ويقال: التُّوَلة: التعاويذ،
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٥٧أَتَلَ الرجلُ يَأْتِلُ أَتلاناً، إذا مشى وقاربَ خَطْوَهُ كأنّه غضبانُ، وأنشد الفرّاء:
أَرانَي لا آتيكَ إلاَّ كَـأَنَّـمـاأَسأْتُ وإلاَّ أنت غَضْبانُ تَأْتِلُ
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٩٬٣٤٠المدخل: أَتلت ل ( وايء )
تلا ، تول ، ليت ، لتى ، لتا ، ولت ، أَلت ، أَتل ، وتل .
( تلا ) : قال الليث : يقال : تَلا يَتْلُو تِلاوة يعني قَرأَ قِراءة ، وتَلاَ إذا تَبِع فهو تالٍ أي تابعٌ ، والمَتَالِي الأُمهاتُ إذا تلاها الأوْلاد الواحدةُ مُتْلٍ ومُتْلِية .
وقال الباهلي : المتالي الإبلُ التي نُتجَ بعضُها ولم يُنتَجْ بعضٌ وأنشد :
وكُلُّ سِمَارَكيًّ كَأَنَّ رَبَابَهُ
مَتَالِي مُهِيبٍ من بني السِّيد أَوْرَدَا
قال
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٬٦٧٠(باب الهمزة والتاء وما يثلثهما)
(أتل) الهمزة والتاء واللام يدلّ على أصل واحد، وهو البطءُ والتّثاقل. قال أبو عبيد: الأَتَلانُ تقارب الخَطْو في غَضَبٍ، يقال: أَتَلَ يَأْتِلُ، وأَتَنَ يَأْتِنُ: وأنشد:
أرانِيَ لا آتيكَ إلاّ كأنّما *** أَسَأْتُ وإلاّ أنتَ غضبانُ تَأتِلُ([1])وهو أيضاً مشيٌ بتثاقل. وأنشد:
مَالكِ يا ناقة تَأْتِلِينا *** عليَّ بالدَّهناءِ تَأْرَخِينا([2])قال أبو علي الأصفهانيّ: أَتَلَ
(باب الهمزة والتاء وما يثلثهما) (أتل) الهمزة والتاء واللام يدلّ على أصل واحد، وهو البطءُ والتّثاقل. قال أبو عبيد: الأَتَلانُ تقارب الخَطْو في غَضَبٍ، يقال: أَتَلَ يَأْتِلُ، وأَتَنَ يَأْتِنُ: وأنشد: أرانِيَ لا آتيكَ إلاّ كأنّما *** أَسَأْتُ وإلاّ أنتَ غضبانُ تَأتِلُ([1])وهو أيضاً مشيٌ بتثاقل. وأنشد: مَالكِ يا ناقة تَأْتِلِينا *** عليَّ بالدَّهناءِ تَأْرَخِينا([2])قال أبو علي الأصفهانيّ: أَتَلَ الرجل يَأتِل أُتُولاً، إذا تأخر وتخلّفَ. قال: * وقد ملأت بطنَه حَتى أَتَلْ([3]) * (أتم) الهمزة والتاء والميم يدلُّ على انضمام الشيء بعضِه إلى بعض، الأتَم في الخُرَزِ أن تتفتق خُرْزتان فتصيرا واحدةً. ومنه المرأَة الأَتُوم وهي المُفْضاةُ التي صار مَسْلكاها واحداً، قال أبو عمرو: الأُتُم لغة في العُتُم، وهو شجر الزّيتون. ويقال: أَتَم بالمكان، إذا ثوى، ويقال الأتَم الثواءُ([4])، والمأْتَم: النِّساءُ يجتمعن في الخير والشرّ، كذا قال القُتَبيّ، وأنشد: رَمَتْهُ أَنَاةٌ مِنْ رَبيعةِ عَامِرٍ *** نَؤُومُ الضُّحَى في مأتَم أيِّ مَأْتَمِ([5])يريد في نساءٍ أيّ نساءٍ. وقال رؤبةُ: إذا تَدَاعَى في الصِّمادِ مأتمُهْ *** أَحَنَّ غِيراناً تنادى زُجَّمُه([6])شبّه البُوم بنساءٍ يَنُحْنَ. وقوله: أحنَّ غيراناً، يريدُ أن البُوم إذا صوّتَتْ أحنّتْ الغِيرانَ بمجاوَبَة الصدى، وهو الصَّوت الذي تسمعه من الجبل أو الغارِ بَعْدَ صوتِك. (أتن) الهمزة والتاء والنون أصل واحد، وهو الأنثى من الحُمُر، أو شيءٌ استعير لـه هذا الاسم. قال الخليل: الأتان معروفة، والجمع الأتُن. قال ابن السكّيت: هذه أتانٌ وثلاثُ آتُنٍ، والجمع أُتُن وأُتْن بالتخفيف ولا يجوز أتانة، لأنّه اسم خصّ به المؤنّث. قال أبو عبيد: استأتن فلانٌ أتاناً أي اتّخذها. واستأتن الحمارُ: صار أتاناً بعد أن كان حماراً. والمأتُوناء: الأُتُن. وأَتَانُ الضَّحْلِ: صخرةٌ كبيرةٌ تكون في الماء القليلِ يَركبُها الطُّحْلُبُ. قال أوس: بِجَسْرَةٍ كَأَتانِ الضَّحْلِ صَلَّبَها *** أكْلُ السّوَادِيِّ رَضُّوهُ بـمِرْضاحِ([7])قال يونس: الأتان مَقامُ المستَقِي على فم الرّكيّة. قال النَّضْر: الأتان: قاعدة الهودج([8])، والجمع الأتُن، قال أبو عُبيد: الأَتَنَانُ تقارُب الخطو في غَضَب، يقال أَتَنَ يَأْتِن. وهذا ليس من الباب، لأنّ النون مبدلةٌ من اللام، والأصل الأتَلان. وقد مضى ذِكره([9]). (أته) الهمزة والتاء والهاء، يقال إنّ التأتُّه الكِبْر والخيَلاء. (أتو) الهمزة والتاء والواو والألف والياء يدلُّ على مجيء الشيء وإصحابِه وطاعَتِه. الأَتْو الاستقامة في السّير، يقال أتَا البعيرُ يأْتُو. قال: توكَّلْنَ واستَدْبَرْنَه كيف أَتْوُه *** بها رَبِذاً سَهْوَ الأراجيح مِرْجَما([10])ويقال ما أحسن أَتْوَ يدَيْها في السير. وقال مزاحم: فلا سَدْوَ إلا سَدْوُهُ وهو مدبرٌ *** ولا أَتْوَ إلا أَتْوُهُ وهو مقبلُ وتقول العرب: أتَوْتُ فلانا بمعنى أتيته. قال([11]): يا قَوم مَالِي وأبَا ذُؤيبِ *** كُنْتُ إذَا أتَوْتُهُ مِنْ غَيْبِ قال الضّبيّ: يقال للسِّقاء إذا تمخّض قد جاء أتْوُهُ. الخليل: الإتاوة الخَراج، والرِّشوة، والجَعالة، وكلُّ قسمةٍ تقسم على قوم فُتجْبَى كذلك. قال: * يُؤَدُّون الإتاوةَ صاغرينا * وأنشد: وفي كلِّ أسْواقِ العِراقِ إتاوَةٌ *** وفي كل ما باع امرؤٌ مَكْسُ درْهَمِ([12]) قال الأصمعيّ: يقال أتوْته أتْواً: أعطيتُه الإتاوة. (أتي) تقول: أتاني فلانٌ إتْياناً وأَتْياً وأَتْيَةً وأَتْوَةً واحدة، ولا يقال إتيانةً واحدة إلا في اضطرارِ شاعر، وهو قبيح لأنّ المصادر كلها إذا جعلت واحدةً رُدّت إلى بناءِ فعلِها، وذلك إذا كان الفِعْل على فعل، فإذا دخلت في الفعل زياداتٌ فوقَ ذلك أُدخِلت فيها زياداتُها في الواحدة، كقولنا إقبالةً واحدة. قال شاعرٌ في الأتْيِ: إنّي وأَتْيَ ابنِ غَلاَّقٍ ليَقْريَنِي *** كغابِطِ الكَلْبِ يَرْجُو الطِّرْقَ في الذَّنَبِ([13])وحكى اللِّحيانيّ إتْيَانَة. قال أبو زيد: يقال تِني بفلان: أئتني، وللاثنين تِياني به، وللجمع تُوني به، وللمرأة تيني به، وللجمع تِينَني. وأتيت الأمرَ منْ مأتاهُ ومأْتاتهِ. قال: وحاجةٍ بتُّ على صِماتِها([14]) *** أتيتُها وَحْدِيَ مِنْ مأتاتها([15])قال الخليل: آتَيت فلاناً* على أمره مؤاتاةً، وهو حُسْن المطاوعة. ولا يقال واتَيْتَهُ إلا في لغة قبيحةٍ في اليمن. وما جاء من نحو آسيت وآكلت وآمرت وآخيت، إنما يجعلونها واواً على تخفيف الهمزة في يُوَاكل ويُوَامر ونحو ذلك. قال اللِّحيانيّ: ما أتيتَنا حَتّى استأتيناك، أي استبْطَأناك وسألناكَ الإتيان. ويقال تأتَّ لهذا الأمر، أي ترفَّقْ له. والإيتاء الإعطاء، تقول آتى يؤتي إيتاء. وتقول هاتِ بمعنى آتِ أي فاعِلْ، فدخلت الهاء على الألف. وتقول تأتىّ لفلانٍ أمرُه، وقد أتّاه الله تأْتيةً. ومنه قوله: * وتأتى له الدَّهْرُ حَتّى جَبَرْ * وهو مخفف من تأتّى. قال لَبيد: * بمؤتَّرٍ تَأْتَى لَهُ إبهامُها([16]) * قال الخليل: الأتيّ ما وقع في النّهر من خشبٍ أوْ وَرَق ممّا يَحبِس الماء. تقول أَتِّ لهذا الماء أي سهّل جَرْيَهُ. والأتِيّ عند العامة: النهر الذي يجري فيه الماء إلى الحوض، والجمع الأُتِيُّ والآتاءُ. والأَتِيُّ أيضاً: السَّيل الذي يأتي من بلدٍ غيرِ بلدك. قال النابغة: خَلَّتْ سَبيلَ أتِيٍّ كانَ يحبِسُه *** وَرَفّعَته إلى السَّجْفَينِ فالنَّضَدِ قال بعضهم: أراد أتِيّ النُّؤى، وهو مَجراهُ، ويقال عَنَى به ما يحبِس المجرى من ورقٍ أو حشيش. وأتْيت للماء تأتيةً إذا وجَّهت له مَجْرىً. اللِّحيانيّ: رجل أَتِيٌّ إذا كان نافذاً. قال الخليل: رجلٌ أتيٌّ، أي غريبٌ في قومٍ ليس منهم. وأَتاوِيٌّ كذلك. وأنشد الأصمعي: لا تَعدِلَنَّ أتاويِّينَ تضرِبُهُمْ *** نكْباءُ صِرٌّ بأصحَاب المُحِلاّتِ([17])وفي حديث ثابت بن الدّحْدَاح([18]): "إنما هو أتِيٌّ فينا". والإتاء: نَماء الزّرع والنخل. يقال نخلٌ ذو إتاءٍ أي نماء. قال الفرّاء: أتَتِ الأرضُ والنخلُ أتْواً، وأتى الماءُ إتاءً، أي كثُر. قال: وبعضُ القول ليس لـه عِناجٌ *** كسَيْل الماء ليس لـه إتاءُ([19])وقال آخر: هنالك لا أبالي نَخْلَ سَقْيٍ *** ولا بَعْلٍ وإنْ عظُمَ الإتاءُ([20])(أتب) الهمزة والتاء والباء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يشتمل به الإبط، قميصٌ غير مَخِيط الجانبين. قال امرؤ القيس: مِنَ القاصِرات الطّرف لو دَبَّ مُحْوِلٌ *** من الذَّرِّ فوقَ الإتْبِ منها لأَثّرَا قال الأصمعيّ: هو البقيرة، وهو أنْ يُؤخَذ بُردٌ فيشقّ، ثم تُلقيه المرأةُ في عُنُقها من غير كُمَّينِ ولا جَيْب. قال أبو زيد: أتَّبْت المرأةُ أُؤَتِّبُها إذا ألبستَها الإتْب. قال الشيبانيّ: التأتُّبُ أن يجعل الرّجلُ حِمالةَ القَوس في صدره ويُخرِجَ مَنكِبيه منها فتصيرَ القوسُ على كَتفيه. قال النُّميريّ: المِئْتَبُ المِشْمَل وقد تأتّبَه إذا ألقاه تحت إبطه ثم اشتمل. ورجل مُؤَتَّب الظهر، ويقال مُؤْتَبٌ، أي أجنَؤُهُ. قال: * على حَجَليٍّ راضعٍ مُؤْتَبِ الظَّهْرِ * --------------ــــ ([1]) البيث لثروان العكلي، كما في اللسان (أتل). ([2]) أرخ إلى مكانة يأرخ أروخا: حن إليه، وفي الأصل: "تادخينا" محرف. ([3]) الرجز في نوادر أبي زيد 49 واللسان (أتل). ([4]) في الأصل "التوى" بالتاء المثناة. ([5]) انظر أدب الكاتب 22. والبيت لأبي حية النميري كما في الاقتضاب 293 واللسان (أتم). ([6]) الصماد: جمع صمد، وهو ما غلظ من الأرض. والغيران: جمع غار. وزجم: جمع زاجم، وهو الذي يصوت صوتاً لا تفهمه. وفي الأصل: "تنازجمه" صوابه من الديوان ص151. ([7]) البيت مع نظائره في اللسان (16: 144). ([8]) الذي في اللسان: "قاعدة الفودج" بالفاء. والفودج: الهودج، وقيل أصغر من الهودج. ([9]) انظر ما مضى ص47 س3. ([10]) السهو: اللين. والأراجيح: اهتزاز الإبل في رتكانها. وفي الأصل: "المراجيح" صوابه في اللسان (3: 271). ورواية عجزه فيه: * على ربذ سهو الأراجيح مرجم * ([11]) هو خالد بن زهير الهذلي، كما في اللسان (18: 18) يقوله لأبي ذؤيب الهذلي، كما في ديوان الهذليين ص(1: 165) من القسم الأول طبع دار الكتب. ([12]) هو البيت 17 من المفضلية 42. ([13]) البيت لرجل من بني عمرو بن عامر يهجو قوماً من بني سليم، كما في اللسان (غبط) وانظر الحيوان (2: 169) والميداني (2: 20) ([14]) في الأصل: "مؤتاتها" صوابه ما أثبت من اللسان (18: 15). ([15]) على صماتها، بالكسر: أي على شرف قضائها. والبيت في اللسان (2: 361/18: 15). ([16]) ويروى: "تأتاله" من قولك ألت الأمر أصلحته. وصدره في المعلقة: * بصبوح صافية وجذب كرينة * ([17]) روايات البيت وتخريجاته في حواشي الحيوان (5: 97) وسيأتي في (نكب). ([18]) في اللسان: "وروي أن النبي صلى الله عليه وسلم سأل عاصم بن عدي عن ثابت بن الدحداح وتُوُفِّي: هل تعلمون له نسباً فيكم؟ فقال: لا، إنما هو أتيّ فينا. قال: فقضى رسول الله صلى الله عليه وسلم بميراثه لابن أخته". ([19]) رواية اللسان: (عنج، أني) "كمخض الماء". ([20]) السقي: ما شرب بماء الأنهار والعيون الجارية. والبعل، ما رسخت عروقه في الماء فاستغنى عن أن يسقي. والبيت لعبد الله بن رواحة الأنصاري كما في اللسان (بعل، أتى، سقى). قال ابن منظور: "عنى بهنالك موضع الجهاد. أي أستشهد فأرزق عند الله فلا أبالي نخلاً ولا زرعا".
ـ
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٥٧٥الفراء: أَتَلَ الرجلُ يَأُتِلُ أُتُولاً، وفي الصحاح: أَتْلاً، وأَتَنَ يَأْتِنُ أُتُوناً إِذا قارب الخَطْوَ في غضب؛ وأَنشد لثَرْوانَ العُكْلي:
أَرانِيَ لا آتيك إِلا كأَنَّما
أَسَأْتُ، وإِلا أَنت غَضْبانُ تَأْتِلُ
أَردتَ لِكَيْما لا تَرَى لِيَ عَثْرَةً،
ومَنْ ذا الذي يُعْطَى الكَمال فيَكْمُلُ؟
وقال في مصدره: الأَتَلان والأَتَنان؛ قال ابن بري: وأَنشد أَبو زيد في ماضيه:
وقد مَلأْتُ بطنَه حتى أَتَل
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٬٠٨٢أتل يأتل من حد ضرب أتلا بالفتح وأتلانا وأتلالا، محركتين: إذا مشى وقارب الخطو في غضب، وفي العباب: كأنه غضبان، قال عفير ابن المتمرس العكلي يعاتب أخاه:
أرانـي لا آتـيك إلا كـأنـمـا أسأت وإلا أنت غضبان تـأتـل
أردت لكيما لا تـرى لـي زلة ومن ذا الذي يعلى الكمال فيكمل وقيل: هو مشي بتثاقل، قال:
مالك يا ناقة تأتلينا ويقال: ملأت بطنه من
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أتل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ألت, بطأ, ثقل, تأخر |
| Zıt Kök | سرع |
| Çekirdek Özet 1 | Öfke, tokluk veya ağırlıktan ötürü adımları kısaltarak yavaş ve hantal yürümek |
| Çekirdek Özet 2 | İçsel bir hoşnutsuzluk veya ağırlık sebebiyle geride kalma ve eylemi ağırdan alma eğilimi |
| Çekirdek Özet 3 | Birikmiş bir direnç veya yük neticesinde hareketin ritminin bozulması ve ataletin ortaya çıkması |
| Kritik Hata Riski | Kökün taşıdığı öfkeli veya yüklü yavaşlama karakterinin mutlak hareketsizlik ya da sıradan tembellik sanılması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أت | Adım atarak yönelme, gelme ve bir noktaya doğru harekete geçme; nitekim أتي kökünde serbestçe gelme ve yönelme esastır | ل | Hareketi bir engele bağlayıp ağırlaştırmış, adımları kısaltarak öfke veya hantallıkla gecikmeli ilerleme nüansı katmıştır |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Hareketi başlatan ilk iradeyi, gücü ve yönelimi simgeler. |
| ت | işaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Harekete sınır koyan, adımı daraltan ve eşik oluşturan direnci temsil eder. |
| ل | çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Hareketi geriye çeken, askıda tutan ve ağırlık vererek bağlayan unsurdur. |
| أتل | Başlatılan adım atma iradesinin bir sınır ve bağlayıcı ağırlıkla daraltılması, adımların kısılarak gecikmeli ve hantal bir yürüyüşe dönüşmesi hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Karın tokluğundan ya da öfkeden dolayı adımları birbirine yaklaştırıp kısaltarak ağır ve hantal yürümek; geride kalıp gecikmek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Servân el-Uklî beytinde öfkeli ve ağır adımlarla gelme anlamında kullanılmıştır: أَرانيَ لا آتيكَ إلاّ كـأنَّـمـا / أسَأّتُ، وإلاّ أنتَ غَضبانُ تَأْتِلُ |
| Erken Arapça kullanım | Ebû Zeyd'in naklettiği beyitte karnın doyması veya öfkeyle dolup hantallaşması anlamında yer alır: وقد مَلأْتُ بطنَه حتى أَتَل / غَيْظاً، فأَمْسَى ضِغْنُه قد اعْتَدَل |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Kök Sami dilleri zemininde incelendiğinde, أتل yapısının Afro-Asyatik ana gövdeden ziyade Batı Sami dillerindeki adım atma ve yaklaşma bildiren أت / *ʔ-t tabanına (İbranice אָתָה ve Aramice אֲתָא "gelmek" fiilleriyle akraba hareket çekirdeğine) yönelme ve sınırlama bildiren bir son konsonun eklenmesiyle teşekkül ettiği görülür. Arapçada fâü'l-fiili hemze olan bu türev, çöl hayatında canlının tokluk, öfke veya yorgunluk sebebiyle adımlarını sıklaştırarak hızını kaybetmesi durumunu niteleyen özgül bir morfolojik özelleşmedir. Klasik İbranice ve Süryanicede birebir aynı ses dizilişiyle müstakil bir yavaş yürüyüş fiili tespit edilmemekle birlikte, hareketin daraltılması ve ağırlaşması semantik matrisi Arap dilinin yürüyüş biçimlerini detaylandırma gücünü yansıtır.
درجة الثقة Muhtemel
المصدر David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أت kökünden türeyen adım ve yönelme tabanı | Son konsonun katılmasıyla adımın boyu kısalmış, öfke ve tokluk kaynaklı hantal yürüyüşe tahsis edilmiştir. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami *ʔ-t (adım atmak, gelmek) kök ailesi | Adım atma ve intikal eyleminin sınırlayıcı bir harfle ağırlaşması ilişkisi muhtemeldir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Sami dışı soydaşlık veya doğrudan ödünçleme tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أتل | Anlamlı | Ağır ve hantal yürümek | Öfke veya ağırlıkla adımları kısaltarak geride kalmak | Hedef köktür; Kitābü'l-ʿAyn'da müsta'meldir. |
| ألت | Anlamlı | Eksiltmek ve alıkoymak | Bir haktan veya amelden pay eksiltmek, kısmak | Kur'an'da geçer; payı ve hareketi daraltma yönüyle ortak çekirdeği paylaşır. |
| تأل | Anlamlı | Biriktirmek ve hazırlamak | Bir şeyi toplayıp düzene koymak veya hazırlık yapmak | Kur'an'da geçmez; Arapçada müsta'meldir. |
| تلأ | Anlamlı | Pay ve işaret koymak | Ok üzerine ortaklık veya aidiyet işareti yazmak, borcu ertelemek | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn'da müsta'meldir. |
| لات | Anlamlı | Yokluk ve men etme | Bir şeyin olumsuzlanması veya yönünden çevrilmesi | Kur'an'da edat formunda geçer. |
| لتأ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أتل | Merkez | Ağırlaşarak ilerleme | İçsel öfke veya toklukla adımları kısaltıp hantallaşma | Duygusal ya da fiziksel ağırlığın adım boyunu daraltmasıdır. |
| ألت | Komşu | Eksiltme ve alıkoyma | İlerlemeden veya karşılıktan kesinti yaparak geri bırakma | Hareketi yavaşlatmaktan ziyade hakkı ve payı kısmaktır. |
| بطأ | Komşu | Yavaşlık ve gecikme | Eylemin genel süratinin düşmesi ve ağırdan alınması | Öfke veya adım sıklığı şartı olmaksızın hızın zıddıdır. |
| ثقل | Komşu | Ağırlık ve yük taşıma | Maddi veya manevi yükün çekimiyle hareket etmekte zorlanma | Yükün doğrudan oluşturduğu kütlesel baskıdır. |
| تأخر | Komşu | Geri kalma ve sonraya kalma | Zaman veya mekân bakımından öndekinin gerisine düşme | Adım ritminden ziyade göreli konumu ve zamanı niteler. |
| سرع | Zıt | Hız ve çabukluk | Bir yöne doğru adımları açarak ivedilikle ilerleme | Gecikmenin ve hantallığın tamamen ortadan kalkmasıdır. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أتل | Ağır adımlarla yürümek | Öfke veya ağırlıkla adımları kısaltarak gecikmeli ilerlemeyi ifade eder. | Kesin |
| Latince | tardare, cunctari | Yavaşlatmak, oyalanmak | Eylemin hızını düşürmeyi karşılar; öfkeden kaynaklanan adım kısalığını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | to plod, to trudge, to lag | Hantal yürümek, geride kalmak | Yük ve ağırlıkla sürüklenerek yürüme yönünü verir; öfkeli iç hali tam yansıtmaz. | Güçlü |
| Almanca | trotten, zögern | Ağır adımlarla gitmek, duraksamak | Fiziksel hantallığı ve gecikmeyi karşılar; duygusal direnç boyutunu eksik bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | traîner les pas, lambiner | Adımlarını sürümek, ağırdan almak | İlerlemedeki gecikme ve sürtünmeyi içerir; adım sıklaştırma nüansını karşılamaz. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أتل | Belirgin anlam ayrışması tespit edilmedi | Kök Kur'an metninde doğrudan yalın üçlü formlarıyla yer almamaktadır; müstakil Kur'an içi vücûh farkı oluşmamıştır (Veri bulunamadı). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Veri bulunamadı | Doğrudan bir itikadî terim oluşturmamış; irade zayıflığı ve atalet bahsinde dolaylı kalmıştır. | Veri bulunamadı |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Hukuki mükellefiyetler alanında teknik bir terimleşme tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Lügavî tahliller ve kardeş kök karşılaştırmaları | Kardeş kök ألت lafzının geçtiği ayetlerde (Tûr 52:21) eksiltme ve geciktirme anlamlarının tahlili. | Ameli eksiltme ve geride bırakma |
| Hadis | Yürüyüş tarzı ve edep tavsifleri | Vakarlı ve akıcı yürüyüşün teşvik edilmesi; öfke, kibir veya toklukla adımları kısaltarak hantallaşmanın yerilmesi. | Öfke ve ağırlığa bağlı kusurlu yürüyüş |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve salih ameller | Atalet ve isteksizlik | Taatte yavaşlama ve gecikme | Kalpteki bir hoşnutsuzluk veya ağırlık sebebiyle hayırda yarışmaktan geri kalma halidir. | Güçlü |
| İlmi | Bilgi üretimi ve düşünce | Düşünsel duraksama | Fikrî hareketin daralması | Önyargı veya taassup sebebiyle araştırmada adımların küçülmesi ve ilerlemenin aksamasıdır. | Muhtemel |
| Siyasi | Yönetim ve bürokrasi | Bürokratik hantallık | Kararların icrasında gecikme | Kurum içi gizli dirençler sebebiyle siyasal eylemin ve kamu hizmetinin yavaşlamasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve piyasa | Durgunluk ve sürtünme | İktisadi tedavülün yavaşlaması | Güvensizlik ve iç tıkanıklıklar sebebiyle mal ve sermaye dolaşımının ağırlaşmasıdır. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünme direnci ve viskozite | Bir akışkanın veya cismin iç sürtünme katsayısı sebebiyle ivmesini kaybetmesi ve adım aralığının daralması olgusuyla yapısal olarak örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pasif agresif direnç ve örgütsel atalet | Bireyin veya grubun açık isyan yerine içsel öfkesini işi yavaşlatıp adımları küçülterek eyleme yansıtması durumudur. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece bedensel bir yorgunluktan ötürü yavaş yürüme şeklinde anlaşılıp içsel öfke ve yük boyutunun dışlanması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Eylemin yavaşlamasının arkasında yatan ruhsal hoşnutsuzluk, öfke veya ağırlık kaynaklı gizli direnç hali. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bir süreçteki yavaşlamanın sadece teknik veya fiziki yetersizlikten kaynaklandığının sanılması; niyet ve öfkeden doğan ataletin ıskalanması. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın amellerde hız, gayret ve samimiyet talebinin karşıtını kavramaya yardımcı olur; eylemin ritmi ile kalpteki rıza ve öfke durumu arasındaki ilişkiyi aydınlatır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların namaza veya cihada yönelirken sergiledikleri hantal ve isteksiz tavırları niteleyen bağlamlarda ve amellerin eksiltilmeyeceğini bildiren ayet tahlillerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Eylemsizliğin ve gecikmenin sadece irade dışı engellerden doğduğu fikrini tashih eder; adımların küçülmesinin çoğu zaman içsel bir öfke ve ağırlıktan beslendiğini gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamTokluk, ağırlık veya öfke sebebiyle adımları birbirine yaklaştırarak ağır, hantal ve gecikmeli yürümek.
- Soyut anlamİçsel bir hoşnutsuzluk, gizli öfke veya taşınan yük yüzünden eylemin ritmini kaybetmesi, adımların kısılarak sürecin atalete uğraması.
- Sistematik karşılıkSistemin ilerlemesini sekteye uğratan iç sürtünme, pasif agresif direnç ve kurumsal/bireysel yavaşlama dinamiği.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde eylemin net ilerleme hızını, birim zamandaki potansiyel adım genişliğini ve yönelim hızını, içsel öfke ve hoşnutsuzluk katsayısını, ise sisteme binen dışsal ve fiziksel ağırlık yükünü temsil eder. Paydadaki iç direnç unsurları arttıkça net adım genişliği ve hız sıfıra yaklaşarak hareket hantal bir gecikmeye dönüşür.