أتي
أ - ت - ي
جذر- الورود: ٥٤٩
- الآيات: ٤٨٦
- الصيغ: ٢٢٦
- المعاجم: ١٢
Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır. Tek yönden gelmeyi ifade eder. (EaTY) Su kanalı demektir. Suyun akıp gelmesine “eta“ mastar olmuştur. Bir yönden gelişi ifade eder. “Ciet“ ise yönsüz gelişi ifade eder.المزيد ›
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: ءتي · أتى
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır. Tek yönden gelmeyi ifade eder. (EaTY) Su kanalı demektir. Suyun akıp gelmesine “eta“ mastar olmuştur. Bir yönden gelişi ifade eder. “Ciet“ ise yönsüz gelişi ifade eder.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٥٬٣٤١باب اللفيف من التاء
التاء: حَرْفٌ من حُرُوف المعجم لا يُعْرَب.
وتاوتِهْ لغتان كقولك: ذا وذِهْ، وتقول: هذي فلانةٌ، كقولك: هذهِ، وفي لغة: هاتا فلانةٌ، وهي بغير هاء أحسنُ كقول الشاعر:
ها إنّ تا عِذرةٌ إلاّ تكنْ نَفَعَتْ فإِنَّ صاحبَها قد تاهَ في البَلَدِ
وعلى هاتَيْن اللغتَينِ قالوا: تيكَ وتلكَ وتالِكَ كما قالوا: ذلكَ، وهي أقبَح اللغاتِ، فإذا ثَنَّيْتَ لم تقل: الاِّتانِ، وتانِكَ، وتَينِ، وتَينِكَ،
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬٠١٣الإتْيانُ: المجيء. وقد أَتَيْتهُ أَتْياً وأَتَوْتهُ أَتْوَةً لغة فيه. وتقول: أَتَيْتُ الأمر من مَأْتاتِهِ، أي من مَأتاه، أي من وجهه الذي يُؤتَى منه. وتقول: آتَيْتُتُه على ذلك الأمر مواتاهَ، إذا وافقتَه وطاوعته. والعامَة تقول: واتَيْتُهُ. وآتاه إيتاء، أي أعطاه. وآتاهُ أيضاً، أي أتى به. ومنه قوله تعالى: "آتِنا غَداءَنا" أي ائْتنا به. وتَأتْى له الشيء، أي تَهيَّأ، وتأَتى له، أي تَرَفّقَ وأَتاهُ من
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٣٬٢٦٠المدخل: أتىباب اللفيف من حرف التَّاء
تاء ، توو ، تأتأ ، أتى ، وت ، وتى ، توى ، تيتا ، تأى .
التاء : قال الليث : تا حرف من حروف المعجم لا يُعْرَبُ .
وقال غيره : إذا جعلتَه اسماً أعربتَ .
وقال اللحياني : تيَّتُ تَاءً حسنةً . وهذه قصيدة تائية ، ويقال : تَاوِيَّةٌ . وكان أبو جعفر الرُّؤَاسيّ يقول : يَتَوِيّة وتَيَوِيّة .
وقال الليث : تَا وذِي ، لُغَتَان في مَوضع ذه ، تقول : هاتا فلانةُ في موضع هذه ، وفي لغة ،
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٬٦٧٠(باب الهمزة والتاء وما يثلثهما)
(أتل) الهمزة والتاء واللام يدلّ على أصل واحد، وهو البطءُ والتّثاقل. قال أبو عبيد: الأَتَلانُ تقارب الخَطْو في غَضَبٍ، يقال: أَتَلَ يَأْتِلُ، وأَتَنَ يَأْتِنُ: وأنشد:
أرانِيَ لا آتيكَ إلاّ كأنّما *** أَسَأْتُ وإلاّ أنتَ غضبانُ تَأتِلُ([1])وهو أيضاً مشيٌ بتثاقل. وأنشد:
مَالكِ يا ناقة تَأْتِلِينا *** عليَّ بالدَّهناءِ تَأْرَخِينا([2])قال أبو علي الأصفهانيّ: أَتَلَ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٬٥١٩المدخل: أتى- الإتيان: مجيء بسهولة، ومنه قيل للسيل المار على وجهه: أتي وأتاوي (قال ابن منظور: والأتي: النهر يسوقه الرجل إلى أرضه. وسيل أتي وأتاوي: لا يدرى من أين أتى، وقال اللحياني: أي: أتى ولبس مطره علينا)، وبه شبه الغريب فقيل: أتاوي (وقال في اللسان: بل السيل مشبه بالرجل لأنه غريب مثله، راجع 14/15).
والإتيان يقال للمجيء بالذات وبالأمر وبالتدبير، ويقال في الخير وفي الشر وفي الأعيان والأعراض، نحو قوله تعالى:
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٠٣٤أ ت ي
أتى إليه إحساناً إذا فعله.
ووعد الله مأتي.
وأتيت الأمر من مأتاه ومأتاته أي من وجهه.
قال: وحاجة بت على صماتها أتيتها وحدي من مأتاتها وأتـى عليهـم الدهـر: أفناهم.
وأتى امرأته.
واستأتت الناقة: اغتلمت وطلبت أن تؤتى.
ويقال: ما أتيتنا حتى استأتيناك إذا استبطئوه.
وطريق ميتاءٌ مفعالٌ من الإتيان كقولهم دارٌ محلـال.
تقول: الموت طريق ميتاء وهو لكل حيّ ميداء أي
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٣٬٨٨٧الإِتْيان: المَجيء. أَتَيْته أَتْياً وأُتِيّاً وإِتِيّاً وإِتْياناً وإِتْيانةً ومَأْتاةً: جِئْته؛ قال الشاعر:
فاحْتَلْ لنفسِك قبل أَتْيِ العَسْكَرِ
وفي الحديث: خَيْرُ النِّساء المُواتِيةُ لِزَوْجها؛ المُواتاةُ: حُسْنُ المُطاوعةِ والمُوافقةِ، وأَصلُها الهمزُ فخفِّف وكثُر حتى صار يقال بالواو الخالِصة؛ قال: وليس بالوجه. وقال الليث: يقال أَتاني فلان أَتْياً وأَتْيةً واحدة وإِتْياناً، قال: ولا تَقُلْ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٦٩٨* أ ت ي * * الإتيانُ * المجيء وقد أتاه من باب رمى و * إتْيانا * أيضا و * أتاهُ * يأتوه أتوة لغة فيه وقوله تعالى ﴿إنه كان وعده مأتيا﴾ أي * آتِيا * كما قال تعالى ﴿حجابا مستورا﴾ أي ساترا وقد يكون مفعولا لأن ما أتاك من أمر الله تعالى فقد أتيته وتقول * أَتَيْتُ * الأمر من * مَأتاهُ * يعني من وجهه الذي يؤتى منه كما تقول ما أحسن معناه هذا الكلام تريد معناه وقرئ ﴿يوم يأت﴾ بحذف الياء كما قالوا لا
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٢٬٠٥٩المدخل: أتى: ي ( *!أَتَيْتُه *!أَتْياً *!وإِتْياناً *!وإتْيانَةً ، بكسرِهِما ، *!ومَأْتاةً *!وأُتِيّاً ، بالضَّمِّ ( كعُتِيَ ويُكْسَرُ ؛ اقْتَصَر الجَوْهرِيُّ على الأُولى والثَّانِيَةِ والرَّابِعَةِ ، وما عَداهُنَّ عنِ ابنِ سِيدَه ؛ ( جِئْتُه .
وقالَ الرَّاغِبُ : حَقيقَةُ *!الإتْيانِ المَجِيءُ بسُهُولةٍ .
قالَ السَّمين : الإتْيانُ يقالُ للمَجِيءِ ، بالذَّاتِ وبالأَمْرِ والتَّدْبيرِ ، وفي الخَيْرِ
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٥٥٦المدخل: ءتيأَتَى
أَتَى I ( n. ac. اِتْيَاْن 34 ),
a. Came; came to; entered into, did ( thing ).
b. [ Bi ], Came with, brought.
c. [ 'Ala ], Came upon, fell upon; overtook, came up with; reached.
آتَيَ
آتَيَ III ,
a. Requited, compensated.
b. Drove along.
آتَيَ
آتَيَ IV ,
a. Made to come, brought.
تَأَتَّيَ
تَأَتَّيَ V
a. [ La ], Was well-disposed to.
b. [ La ], Prepared for.
c. [ 'Ala ],
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٩٩٬٦٠١المدخل: ءتيءتي
أَتَى - يَأْتِي ، أُتِيَ - يُؤْتى - آتي - مَأتِي - آتى - يُؤتي - أوتي - يُؤْتى
أَتَى - يَأْتِي ، أُتِيَ - يُؤْتى - آتي - مَأتِي
آتى - يُؤتي - أوتي - يُؤْتى
أتى - يَأتي + كائن أو أمر + كائتاً أو شيئاًً أو أمراً: قدم ووصل وصار عنده وفي نطاق تعامله معه: يغير موقعه من مكانه السابق إلى موقع جديد قريب بشدة من متلقي الكلام، فيمكنه التفاعل معه في
الصيغ(٢٢٦)
- أُوتُواOnlara verildi(أُفْعِلُوا)×٣٢
- آتَيْنَاVerdik(أَفْعَلْنَا)×١٩
- أُوتِيَOna verildi(أُفْعِلَ)×١٤
- يَأْتِيَGelirمعانٍ أخرى: ١(يَفْعِلَ)×١٤
- وَآتُواVe verin(وَأَفْعِلُوا)×١١
- يَأْتِGelirمعانٍ أخرى: ١(يَفْعِلْ)×١٠
- فَأْتُواÖyleyse getirinمعانٍ أخرى: ٢(فَفْعِلُوا)×٩
- وَآتَيْنَاهُVe verdikمعانٍ أخرى: ١(وَأَفْعَلْنَاهُ)×٩
- آتَيْنَاهُمُOnlara verdik(أَفْعَلْنَاهُمُ)×٨
- آتَيْنَاهُمْOnlara verdik(أَفْعَلْنَاهُمْ)×٨
الجذور المجاورةالمجاورة: ٣٨٧ (الإجمالي: ٧٩٠)
- كتب
الآيات المشتركة: ٧٨ · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
- زكو
الآيات المشتركة: ٢٩ · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
- قبل
الآيات المشتركة: ٦٤ · Önce
- بغت
الآيات المشتركة: ١١ · Baas aniden ortaya çıkıp saldıran hayvan demektir
- صلو
الآيات المشتركة: ٢٧ · Namaz
- صدق
الآيات المشتركة: ٣٥ · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
- نبأ
الآيات المشتركة: ٣٤ · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
- موسى
الآيات المشتركة: ٣١ · Musa
- قوم
الآيات المشتركة: ٨٣ · Hayvanların ön ayaklarına denir
- فضل
الآيات المشتركة: ٢٤ · Fadl Deriden yapılan gömlektir
- أله
الآيات المشتركة: ١٩٨ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- قول
الآيات المشتركة: ١٥٤ · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
الآيات التي ورد فيها(٤٨٦)
عدد الآيات التي يرد فيها هذا الجذر: ٤٨٦؛ ضيّق النطاق من شريط السور.
وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ
Onlara verildi
… وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ …
Onlara verildi
وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَمَا أَنْتَ …
Onlara verildi
إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا …
Onlara verildi
… فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ …
Onlara verildi
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ
Onlara verildi
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ
Onlara verildi
لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا …
Onlara verildi
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ
Onlara verildi
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يَشْتَرُونَ الضَّلَالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ
Onlara verildi
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أتي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mehmûzü'l-fâ ve nâkıs (hemzeli ve sonu illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جيء, حضر, قدم, ورد |
| Zıt Kök | ذهب |
| Çekirdek Özet 1 | Belirli bir mecrada, yönde ve akışta kolaylıkla ilerleyerek bir hedefe yönelme ve ulaşma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi emrin, vaktin, vahyin veya takdir edilen sonucun kaçınılmaz bir mecrada hedefine varması |
| Çekirdek Özet 3 | Varoluşsal süreçlerin ve mükellefiyetlerin kendi tabii yatağında gayesine kavuşması, teslimiyet ve ifa |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt fiziksel bir mekân değiştirme (gelmek) sayılarak جيء kökündeki zorluk, ansızın geliş ve ağırlık vurgusundan ya da nedensel mecra boyutundan koparılması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أت | Bir yöne doğru yönelme, seyre başlama, adımlama ve bir hedefe doğru akma | ي | İki harfli çekirdeğin taşıdığı yönelme ve adım atma eylemine süreklilik, akıcılık, hedefe mutlak erişim ve suhulet (kolaylık) boyutu kazandırmıştır; nitekim aynı çekirdeği paylaşan أتل kökünde adımların ağırlığı ve sertliği öne çıkarken أتي kökünde mecra boyunca pürüzsüzce varış belirginleşir |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Eylemin ilk itici gücünü, kararlılığını ve bir kaynaktan harekete geçiş iradesini temsil eder |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Hareketin rastgele olmadığını, muayyen bir hedefe, sınıra, menzile veya randevuya doğru olduğunu gösterir |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Ulaşmayı, fiil haline gelmeyi, hedefe temas etmeyi ve eylemin somutlaşmasını tamamlar |
| أتي | Güçle başlayıp belirlenmiş menzile el uzatarak pürüzsüzce vasıl olma | Bir kaynaktan çıkan kuvvetin işaretlenmiş ve takdir edilmiş hedefe doğru akıp oraya doğrudan temas etmesi hareketidir |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun tabii veya açılmış bir yatak boyunca engelsizce akıp gelmesi; sel suyunun belirli bir mecra bularak bir vadiye girmesi (el-atiyy ve el-etv) ve devenin yürüyüşünde adımlarını düzgün ve pürüzsüz atması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinin dizelerinde kök, bir kimsenin vaat ettiği yere veya bir konuğun ziyafete doğrudan yönelip gelmesi anlamında geçmektedir. Sözlüklerde aktarılan beyitte şair şöyle der: إِنّي، وأَتْيَ ابنِ غَلاّقٍ لِيَقْرِيَني، / كغابِطِ الكَلْبِ يَبْغي الطِّرْقَ في الذنَبِ |
| Erken Arapça kullanım | İşin gerektirdiği tabii ve meşru yoldan ele alınması manasında bir deyim olarak kullanımı yaygındır: أتيت الأمر من مأتاه ومأتاته (İşi tam usulünden, tabii kapısından ve yöntemince yaptım). Ayrıca sel suyunun yabancı bir yerden akıp gelmesi için seylün atiyyün denilmiştir |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça أتي kökü, Kuzeybatı ve Güney Sami dillerinde çok köklü bir geçmişe sahip ortak bir fiil köküdür. İbranicede aynı harf ve ses denkliğiyle 'ātāh (אָתָה) biçiminde "gelmek, varmak, yaklaşmak" anlamında özellikle şiirsel ve arkaik metinlerde yer alır. Aramice ve Süryanicede 'tâ (ܐܬܐ) formu genel "gelmek, ulaşmak, vâki olmak" fiilinin birincil karşılığıdır. Ugarit dilinde de 'ty / 'tw kökü benzer şekilde "gelmek, yürümek" anlamında belgelenmiştir. Bu geniş Sami yayılımı, kökün Afro-Asyatik katmandaki çekirdeğinin "bir noktadan diğerine belirli bir amaç veya mecra dahilinde yönelip varmak" olduğuna işaret eder. Arapçada bu kök, hem nâkıs-yâî (أتي) hem de nâkıs-vâvî (أتو) varyantlarıyla hem düzgün ve engelsiz yürüyüşü hem de tabii su kanalından akışı içerecek biçimde özelleşmiştir.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أتي / أتو | Suyun kanalda akması, yolun düzgünlüğü, işe uygun kapısından ve kolaylıkla varılması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice 'ātāh, Aramice/Süryanice 'tâ, Ugaritçe 'ty | "Gelmek, varmak, gerçekleşmek" temel anlamında ortak Kuzeybatı Sami mirası | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ortak hareket kökü | Bazı Berberi ve Çad dillerinde yönelme ve intikal bildiren tek/iki konsonantlı morfemlerle fonetik benzerlik | Muhtemel |
المصدر Payne Smith, Brown-Driver-Briggs, Cohen.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أتي | Anlamlı | Gelmek, varmak, getirmek | Bir mecrada ilerleyip hedefe suhuletle ulaşmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| أيت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu diziliş müstakil üçlü fiil kökü olarak kullanılmaz |
| تأي | Anlamlı | Duraksamak, yavaşlamak, beklemek | Bir işi yaparken temkinli davranmak veya ağır adımlarla ilerlemek | Kur'an'da geçmez; أتي kökünün sürat ve suhuletine zıt bir yavaşlık içerir |
| تيأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| يأت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| يتأ | Anlamlı | Ayak basmak, ezmek, çiğnemek | Yere basarak iz bırakmak veya nesneyi ezmek | Nadir kullanım; Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أتي | Merkez | Gelmek ve ulaştırmak | Süreçsel bir mecrada, suhuletle, tabii akışıyla ve uygun kapısından gelmek | Eylemin kolaylığı, tabii yatağında akması ve vaktinde erişmesi esastır |
| جيء | Komşu | Gelmek | Ansızın, bir zorluğu aşarak veya bizzat ağırlık ve heybetle gelmek | أتي tabii ve akıcı varışı anlatırken, جيء meşakkat, ani karşılaşma veya failin bizzat gelişiyle oluşan durumu vurgular |
| حضر | Komşu | Hazır bulunmak | Bir mekânda veya tanıklık alanında mevcut olmak | Geliş sürecinden ziyade gelinen yerde fiilen bulunma durumunu belirtir |
| قدم | Komşu | Öne geçmek, yönelmek | Bir amaçla öne doğru adım atmak ve cesaretle yönelmek | Zaman veya mekân bakımından öncelik ve kastî yöneliş öne çıkar |
| ورد | Komşu | Suya varmak | Belirli bir kaynağa susuzluğu gidermek üzere vasıl olmak | Hedefin doğrudan su kaynağı veya ihtiyaç mahalli olması esastır |
| ذهب | Zıt | Gitmek, ayrılmak | Bulunulan yerden başka bir yöne doğru uzaklaşmak, kaybolmak | Varlığın veya kişinin muhatabın alanından bütünüyle çıkıp gitmesidir |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أتي | Gelmek, varmak, ifa etmek, getirmek | Mecrasında akıp hedefine kolaylıkla ve usulünce ulaşma | Kesin |
| Latince | venire, advenire | Gelmek, varmak | Venire genel intikali verir; ancak kökün su kanalı veya uygun kapıdan giriş nüansını tam karşılamaz | Güçlü |
| İngilizce | to come, to arrive, to bring (harf-i cer ile) | Gelmek, ulaşmak, getirmek | Genel intikal eylemini karşılar; kökün tabii akış, suhulet ve mecra derinliğini dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | kommen, eintreffen | Gelmek, vasıl olmak | Eintreffen belirli bir vaktin veya vaadin gerçekleşmesi boyutunu kısmen verir | Güçlü |
| Fransızca | venir, parvenir | Gelmek, erişmek | Parvenir nihai sınıra ve hedefe ulaşma vurgusunu taşır, suhulet nüansı eksik kalır | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins Robert French Dictionary.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَعَلَ (أتى) | Vaktin, emrin veya azabın gelip çatması | Kıyamet, ilahi hüküm veya helak vaktinin kaçınılmaz tahakkuku (örnek: Nahl 16:1, Enbiyâ 21:1) |
| أتى أمر الله / أتى بـ | İrade edilen bir nesneyi veya hükmü ortaya koymak, getirmek | Mucize getirme, delil sunma veya ilahi bir fiili var etme bağlamı (örnek: Bakara 2:24, Ra'd 13:38) |
| أتى الأمر من مأتاه | Bir işe meşru ve tabii kapısından girmek | Evlere kapılarından girilmesi, meşruiyet ve hikmete uygun hareket (örnek: Bakara 2:189) |
| أتى الفاحشة / أتى الذكران | Gayrimeşru ve çirkin bir fiile yönelip onu işlemek | Tabii mecrada olmaması gereken saptırılmış cinsel eylemler ve günahlar (örnek: Nisâ 4:15, Şuarâ 26:165) |
| أَفْعَلَ (آتى / يؤتي) | Vermek, ihsan etmek, bahşetmek | Mülk, hikmet, kitap ve zekatın layık olana akıtılması, teslim edilmesi (örnek: Bakara 2:269, Nur 24:37) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfât-ı İlâhiyye (İtyân ve Mecî') | İtyân ve mecî' lafızlarının zât-ı ilahiyeye isnadı; cismaniyetten tenzih ve emrin/hükmün gelişi tevili | Mekânsal yer değiştirme değil, ilahi kudret ve hükmün zuhuru |
| Fıkıh | Zekatın ifası (Îtâü'z-zekât) ve nikah hukuku | Zekatın hak sahiplerine doğrudan ve usulünce ulaştırılması; cinsel yakınlığın meşru mecrada olması | Mülkiyetin hak sahibine akıtılması ve ilişkide fıtri yolun izlenmesi |
| Tefsir | أتي ile جيء arasındaki lafız farkları | İlahi azabın veya lütfun sevkinde suhulet, kaçınılmazlık ve uygun kanaldan akış nüansının tefsiri | Her iki fiilin birbirinin yerine rastgele kullanılmadığı, her birinin farklı bir psikolojik ve ontolojik ağırlık taşıdığı |
| Hadis | Peygamberî ahlak ve muaşeret | Müvâtât kavramı ekseninde geçimlilik, kolaylaştırma ve hakka boyun eğme fazileti | Çatışmasız uyum, emre teslimiyet ve işleri kolaylaştırma |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve mükellefiyet | İlahi emrin tebliği ve kabulü | Hidayetin ve vahyin kalbe tabii bir nehir gibi akması | Hakikat insana yabancı bir baskı olarak değil, fıtrat mecrasından akar | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve usul (Mü’tâ) | Olguyu kendi meşru kapısından araştırma | Bilgiye metodolojik ve doğru araçlarla erişme | Evlere kapılarından girilmesi gibi, bilginin de kendi tabii yönteminden elde edilmesi | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki meşruiyet ve itaat | Otoritenin emrine suhuletle boyun eğme ve uyum (Müvâtât) | Toplumsal barışın ve hukuki düzenin pürüzsüz işlemesi | Keyfiliğe değil, belirlenmiş anayasal kanallara dayalı yönetim ve riayet | Güçlü |
| İktisadi | Servetin dolaşımı (Îtâ) | Zekat ve infak mekanizması | Zenginlik fazlasının ihtiyaç sahiplerine mecra bularak akıtılması | Servetin tek elde birikmeyip toplumun alt katmanlarına tabii bir su kanalı gibi ulaştırılması | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Laminer akış ve gradyan doğrultusunda transfer | Bir akışkanın engelsiz bir kanalda türbülanssız akması veya bir potansiyel farkı boyunca (gradyan) parçacıkların en az dirençli yoldan hedefe ilerlemesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal meşruiyet ve usul hukuku | Toplumsal taleplerin ve hukuki hakların kestirme yollardan değil, anayasal ve teamüli süreçlerin tayin ettiği kanallardan geçerek sonuca bağlanması | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün salt Türkçedeki nötr "gelmek" veya if'al kalıbında "vermek" fiillerine indirgenerek, içerdiği kanal, mecra, suhulet ve usulüne uygunluk boyutlarının göz ardı edilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | أتي fiili yalnızca bir şahsın intikali değil; ilahi emrin, ecelin, vaktin ve nimetin fıtrata yerleştirilmiş kanallardan hedefe suhuletle ve kaçınılmaz biçimde erişmesini kuşatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | جيء ile arasındaki nüans silinir; ilahi fiillerin rastgele birer intikal olduğu zannedilir; zekatın sıradan bir mali yardım sanılmasına yol açar; oysa zekat servetin tabii mecrasına akıtılmasıdır |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da 549 defa geçerek ilahi iradenin, vaadin, azabın ve teklifin insana ve kâinata nasıl ulaştığını açıklar; varlığın tesadüfi savrulmalarla değil, takdir edilmiş mecralar boyunca hedefine doğru aktığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kıyametin kopuşunu bildiren eskatolojik ayetlerde (Nahl 16:1), zekat ve infak emirlerinde (Bakara 2:43), usul ve fıtrata uygunluğu bildiren ahlaki/hukuki pasajlarda (Bakara 2:189) ve vahyin iniş süreçlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Olayların ve ilahi müdahalelerin kör bir zorlamayla gerçekleştiği algısını kırar; her varoluşsal tecellinin belirlenmiş bir "me'tâ"sı (giriş kapısı ve tabii yatağı) olduğunu, hedefe varmanın bu kanalı izlemekle mümkün kılındığını fark ettirir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir sıvının veya hareketlinin açılmış bir mecra ve kanal boyunca pürüzsüzce, engelle karşılaşmadan hedefine doğru akıp vasıl olması.
- Soyut anlamİlahi takdirin, vaktin, bilginin veya ahlaki mükellefiyetin kendi fıtri yatağında gayesine doğru kolaylıkla ve kaçınılmaz biçimde ilerleyip gerçekleşmesi.
- Sistematik karşılıkBir sistemdeki potansiyel enerjinin veya emrin belirlenmiş kanallar aracılığıyla dirençsizce kinetik neticeye dönüşmesi, ifası ve teslimiyeti.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde başlangıç durumunu veya kaynağı, ise tayin edilmiş menzili ve varış noktasını gösterir. simgesi, hareketin rastgele bir boşlukta değil, önceden belirlenmiş belirli bir yörünge, kanal ve mecra üzerinde cereyan ettiğini simgeler. Denklemin sağındaki gradyan ifadesinde ise , akışın ve varışın harici bir zorlama ile değil, sistemin kendi tabii potansiyel meyli doğrultusunda en pürüzsüz ve suhuletli yoldan hedefe aktığını matematiksel olarak ifade eder.