أثل
أ - ث - ل
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٣
Ilgın ağac demektir. (EaÇL) Ilgın ağacıdır.المزيد ›
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: ءثل · اثل
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Ilgın ağac demektir. (EaÇL) Ilgın ağacıdır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٠٨٤باب الثاء واللام و و ا ي ء معهما
ث و ل، و ث ل، ل و ث، و ل ث، ل ث ي، ث ي ل، ل ي ث، ث أ ل، أ ث ل
ثول:
الثَّوْل: الذَّكَرُ من النَّخل، ويُقال: الثَّوْلُ: جماعة النَّحْل، لا واحِدَ له.
والثَّوَلُ: شِبْه جُنُونٍ في الشّاء، يقال: شاةٌ ثَوْلاء، وقد ثَوِلَتْ تَثْوَلُ ثَوَلاً، والذَّكر: أثول.
وثل:
واثلة كلّ شيءٍ: أصله.. و واثلة: اسمُ رَجُلٍ.
لوث:
اللَّوْثُ: إدارة الإزارِ والعِمامةِ ونحوهما مرّتين،
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦١٠الأَثْلُ: شجرٌ، وهو نوع من الطَرْفاء. ومنه قيل للأصل أثْلَةٌ، يقالك فلان ينِحَتُ أَثْلَتَنا، إذا قال في حسَبه قبيحاً. قال الأعشى:
ألَسْتَ منتهياً عن نَحْتِ أَثْلَتِـنـاولست ضائِرَها ما أَطَّتِ الإِبلُ
والتَأثيلُ: التأصيلُ، يقال: مجدٌ مُؤَثَّلٌ وأَثيلٌ. قال امرؤ القيس:
ولَكِنمّا أسعى لمجـدٍ مُـؤّثّـلٍوقد يُدْرِكُ المجدَ المُؤَثَلَ أَمْثالي
والتَأَثُّلُ: اتِّخاذُ أصلِ مالٍ، وفي الحديث في
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٠٬٢٨٣ث ل ( وايء )
ثول ، ولث ، وثل ، لثى ، أثل ، ليث ، لوث ، ثلا .
ثول : أبو عُبَيد : سَمِعْتُ الأصمعيّ يقول : الجماعةُ من النّحْل يُقال لها : الثَّوْلُ ، والدّبْر ؛ ولا واحد لشيء من هذا ، وكذلك الخَشْرم .
قال : الثَّوَّالةُ : الكثير من الجراد .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الثَّوْل : النَّخْل .
والثَّوْل : الجُنون .
والثوّالة : الجماعةُ من النّاس والجَرَاد .
قال : ويُقال : ثال فلانٌ يَثول ثَوْلاً .
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٩٬٦٠١(باب الهمزة والثاء وما يثلثهما)
(أثر) الهمزة والثاء والراء، لـه ثلاثة أصول: تقديم الشيء، وذكر الشيء، ورسم الشيء الباقي. قال الخليل: لقد أثِرْتُ بأن أفعل كذا، وهو همٌّ في عَزْم. وتقولُ افعل يا فلان هذا آثِراً ما، وآثِرَ [ذي] أثير، أي إنْ اخترتَ([1]) ذلك الفعل فافعلْ هذا إمّا لا. قال ابنُ الأعرابيّ: معناه افعلْه أوّلَ كلِّ شيء. قال عُروة بن الورد:
وقالوا ما تَشاءُ فقلتُ ألهُو *** إلى الإصباح آثِرَ
(باب الهمزة والثاء وما يثلثهما) (أثر) الهمزة والثاء والراء، لـه ثلاثة أصول: تقديم الشيء، وذكر الشيء، ورسم الشيء الباقي. قال الخليل: لقد أثِرْتُ بأن أفعل كذا، وهو همٌّ في عَزْم. وتقولُ افعل يا فلان هذا آثِراً ما، وآثِرَ [ذي] أثير، أي إنْ اخترتَ([1]) ذلك الفعل فافعلْ هذا إمّا لا. قال ابنُ الأعرابيّ: معناه افعلْه أوّلَ كلِّ شيء. قال عُروة بن الورد: وقالوا ما تَشاءُ فقلتُ ألهُو *** إلى الإصباح آثِرَ ذي أثيرِ والآثِر بوزن فاعل. وأمّا حديث عمر: "ما حَلَفتُ بعدها آثِراً ولا ذاكراً" فإنه يعني بقوله آثِراً مُخْبِراً عن غيري أنه حَلَف به. يقول لم أقل إنّ فلاناً قال وأبي لأفعلنّ. من قولك أثَرْتُ الحديثَ، وحديثٌ مأثور. وقوله: "ولا ذاكرا" أي لم أذكُرْ ذلك عن نفسي. قال الخليل: والآثِر الذي يؤثِّرُ خُفّ البعير([2]). والأثير من الدوابّ: العظيم الأثر في الأرض بخُفّهِ أو حافِرِه. قال الخليل: والأثَر بقيّة ما يُرَى من كلّ شيء وما لا يرى بعد أن تبقى فيه علقة . والأَثَار الأثَر، كالفلاح والفَلَح، والسَّداد والسَّدَد. قال الخليل: أثَر السَّيف ضَرْبته. وتقول: "من يشتري سَيْفي وهذا أَثَرُه" يضرب للمُجرَّب المخْتَبَر. قال الخليل: المئثرة مهموز: سكين يؤثَّر بها في باطن فِرْسِنِ البَعير([3])، فحيثما ذهَب عُرِف بها* أثَرُه، والجمع المآثر. قال الخليل: والأثَر الاستقفاء والاتّباع، وفيه لغتان أثَر وإثْر. ولا يشتقّ من حروفه فعلٌ في هذا المعنى، ولكن يقال ذهبت في إثرِه. ويقولون: "تَدَعُ العَيْنَ وتَطْلُبُ الأثَر" يضرب لمن يترك السُّهولة إلى الصُّعوبة. والأثير: الكريم عليك الذي تُؤْثِره بفَضْلك وصِلَتك. والمرأة الأثيرة، والمصدر الأثَرَة، تقول عندنا أَثَرَةٌ. قال أبو زَيد: رجل أثيرٌ على فَعيل، وجماعة أَثِيرُونَ، وهو بيّن الأثَرة، وجمع الأثير أُثَراءُ([4]). قال الخليل: استأثر الله بفلانٍ، إذا مات وهو يُرجى لـه الجنّة([5]) وفي الحديث : "إذا استأثر اللهُ بشيءٍ فَالْهَ عنه" أي إذا نهى عن شيءٍ فاتركْه. أبو عمرو بن العلاء: أخذت ذلك بلا أثَرَهٍ عليك، أي لم أستأثِر عليك. ورجلٌ أثُرٌ على فَعُلٍ([6])، يستأثر على أصحابه. قال اللِّحيانيّ: أخذتُه بِلاَ أُثْرَى عليك. وأنشد: فقلت له يا ذئبُ هل لَكَ في أخٍ *** يُواسي بلا أُثْرَى عَليك ولا بُخْلِ([7])وفي الحديث: "سترون بعدي أَثَرَةً" أي [مَنْ] يستأثرون بالفَيء. قال ابنُ الأعرابيّ: آثرتُه بالشيء إيثاراً، وهي الأَثَرَة والإثْرَة، والجمع الإثَر. قال: لم يُؤْثروكَ بها إذ قدَّمُوكَ لها *** لا بَلْ لأنفُسهم كانت بك الإثَرُ([8])والأَثَارة: البقية من الشيء، والجمع أثارات، ومنه قوله تعالى: ﴿أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ﴾ [الأحقاف 4]. قال الأصمعيّ: الإِبلُ على أَثارةٍ، أي على شحمٍ قديم. قال: وذاتِ أَثَارةٍ أكلَتْ عليها *** نَباتاً في أَكِمَّتِهِ تُؤَامَا([9]) قال الخليل: الأَثْرُ في السيف شبه الذي يقال لـه الفِرنْد، ويسمّى السيفُ مأثوراً لذلك. يقال منه أَثَرْتُ السيف آثُرُهُ أَثْراً إذا جلَوْتَه حتى يبدُوَ فِرِنْدُه. الفرّاء: الأثر مقصور([10]) بالفتح أيضاً. وأنشد: جلاها الصّيْقلونَ فأبْرَزُوها *** فجاءت كلُّها يَتَقِي بأَثْرِ([11])قال: وكان الفرّاء يقول: أَثَرُ السيف محرّكة، وينشد: كأنّهُمْ أسْيُفٌ بِيضٌ يمانِيَةٌ *** صَافٍ مضاربُها باقٍ بها الأَثَرُ([12])قال النَّضر: المأثورة من الآبار التي اخْتُفِيت قَبلَك([13]) ثم اندفَنتْ ثم سَقَطْتَ أنت عليها، فرأيْتَ آثار الأرْشيةِ والحِبال، فتلك المأثورةُ. حكى الكلبيّ أثِرْت بهذا المكان أي ثبتُّ فيه. وأنشد: فإنْ شئتَ كانَتْ ذِمَّةُ الله بيننا *** وأعْظَمُ مِيثاقٍ وعَهْدُ جِوارِ مُوادعةً ثم انصرفْتُ ولم أدَعْ *** قَلُوصِي ولم تَأْثَرْ بسُوءِ قَرَارِ قال أبو عمرو: طريق مأثورٌ، أي حديث الأثَر. قال أبو عُبيد: إذا تخلَّص اللبَن من الزُّبد([14]) وخَلَص فهو الأُثْر. قال الأصمعيّ: هو الأُثْر بالضم. وكسَرَها يعقوبُ. والجمع الأُثُور. قال: وتصدُرُ وهي راضيةٌ جميعاً *** عَنَ امري حين آمُرُ أو أُشِيرُ وأنت مؤخَّرٌ في كلِّ أمرٍ *** تُوَارِبُكَ الجَوازِمُ والأُثُورُ تواربك أي تَهُمُّك، من الأَرَب وهي الحاجة. والجوازم: وِطابُ اللبن المملوّة. (أثف) الهمزة والثاء والفاء يدلّ على التجمُّع والثَّبات. قال الخليل: تقول تأَثَّفت بالمكان تأثُّفاً، أي أقمتُ به، وأَثَفَ القومُ يَأْثِفون أَثْفاً، إذا استأخروا وتخلَّفوا. وتأثَّف القوم اجتمعوا. قال النابغة: * ولو تأثَّفَكَ الأعداءُ بالرِّفَدِ([15]) * أي تكنَّفُوك فصاروا كالأثافيّ. والأثفيّة هي الحجارة تُنصَب عليها القِدْر، وهي أفْعُولة من ثَفّيت، يقال قِدْرٌ مُثَفّاة. ويقولون مؤثَّفة، والمُثَفّاة أعرف وَأعمّ. ومَن العرب من يقول مُؤَثْفَاةٌ بوزن مُفَعْلاة في اللفظ، وَإنما هي مُؤَفْعَلة، لأنّ أَثْفَى يُثْفَى على تقدير أفعل يُفعَل، ولكنّهم ربما تركوا ألف أفعل يُؤَفْعَل، لأنّ أفعل أخرِجت من حدّ الثلاثي بوزن الرباعي. وقد جاء: كِساءٌ مُؤَرْنَبٌ، أثبتوا الألفَ التي كانت في أرنب، وهي أفعل، فتركوا في مُؤفعل همزة. ورجل مُؤَنْمَل للغليظ الأنامل. قال: * وصالياتٍ كَكَما يُؤَثْفيْن([16]) * قال أبو عبيد: يقال الإثفيّة أيضاً بالكسرة. قال أبو حاتم: الأثافيّ كواكبُ بحيال رأس القِدْر([17])، كأثافي القِدْر. والقِدْر أيضاً كواكبُ مستديرة. قال الفرّاء: المثفّاة سِمَةٌ على هيئة الأثافيّ*. ويقال الأثافيّ أيضاً. قال: ويقال امرأةٌ مُثَفّاة أي مات عنها ثلاثة أزواج، ورجل مثَفّىً تزوج ثلاثَ نسوة. أبو عمرو: أثَفَه يأثِفُه طلَبَه. قال:والأثِف الذي يتبع القوم، يقال مرّ يَأثِفُهم ويُثَفِّيهم، أي يتبعهم. قال أبو زيد: أثَفَه يأثِفُهُ طردَه. قال ابنُ الأعرابي: بَقِيَتْ من بني فُلانٍ أُثْفِيّةٌ خَشْناء، إذا بقي منهم عددٌ كثير وجماعة عزيزة. قال أبو عمرو: المؤثَّفُ من الرِّجال القصير العريض الكثير اللحم. وأنشد: ليس من القُرّ بمُسْتَكِينِ *** مؤَثَّفٍ بلَحْمه سَمِينِ (أثل) الهمزة والثاء واللام يدلُّ على أصْلِ الشيءِ وتجَمُّعِه.قال الخليل: الأَثْل شجرٌ يُشبه الطَّرْفاء إلا أنه أعظمُ منه وأجود عُوداً منه، تُصنَع منه الأقداحُ الجِياد. قال أبو زياد: الأثْل من العِضاهِ طُوَالٌ في السماء، لـه هدَب طُوالٌ دُقَاقٌ لا شوكَ له. والعرب تقول: "هو مُولَعٌ بنحْتِ أَثْلَتِه" أي مُولَعٌ بثَلْبِهِ وشَتْمه. قال الأعشى: ألَسْتَ مَنْتَهِياً عن نحتِ أثلتِنا *** وَلَسْتَ ضائِرَها ما أطَّتِ الإبلُ([18]) قال الخليل: تقول أَثَّلَ فلانٌ تأثيلاً، إذا كثر مالُه وحسُنَتْ حالُه. والمتأثِّل: الذي يجمع مالاً إلى مال. وتقول أثَّل الله مُلْكَك أي عظَّمه وكثّره. قال: * أثَّلَ مُلْكاً خِنْدِفيّاً فَدْغَما([19]) * قال أبو عمرو: الأثال المَجْد أو المال. وحكاها الأصمعيّ بكسر الهمزة وضمّها وأثَلَة كلِّ شيءٍ أصلُه. وتأثّلَ فلانٌ اتخّذ أصلَ مالٍ. والمتأثِّل من فروع الشجر الأثيث. وأنشد: والأصلُ ينبُتُ فَرْعُهُ متأثِّلاً *** والكفُّ ليسَ بَنَانُها بسَواءِ قال الأصمعيّ: أثّلْتُ عليه الدُّيونَ تأثيلاً أي جمعتها عليه، وأثّلتْهُ برجال أي كثَّرْتُه بهم. قال الأخطل: أَتَشْتُمُ قوماً أثّلوكَ بنَهْشَلٍ *** ولولا همُ كنتمْ كعُكْلٍ مَوالِيَا([20])ويقال تأثَّلْتُ للشّتاء أي تأهَّبت له. قال أبو عبيدة: أُثال اسم جبل. قال ابنُ الأعرابيّ في قوله: تُؤَثِّلُ كَعبٌ عليّ القضاءَ *** فرَبّي يُغَيِّرُ أعمالَها([21])قال: تؤثِّلُ، أي تلزمنيه. قال ابنُ الأعرابيّ والأصمعيّ: تأثلت البئر حفرتها. قال أبو ذؤيب: وقد أرْسَلُوا فُرَّاطَهُمْ فتأثَّلُوا *** قَلِيباً سَفَاهَا كالإماءِ القَواعِدِ([22])وهذا قياسُ الباب، لأنّ ذلك إخراج ما قد كان فيها مؤثَّلا. (أثم) الهمزة والثاء والميم تدلُّ على أصلٍ واحد، وهو البطء والتأخُّر. يقال ناقة آثِمةٌ أي متأخِّرة. قال الأعشى: * إذا كَذَبَ الآثِماتُ الهَجِيرا([23]) * والإثم مشتقٌّ من ذلك، لأنَّ ذا الإثمِ بطيءٌ عن الخير متأخّر عنه. قال الخليل: أثِمَ فلانٌ وقع في الإثم، فإذا تَحَرَّج وكَفّ قيل تأثّم كما يقال، حَرِجَ([24]) وقع في الحَرج، وتحرّج تباعد عن الحَرَج. وقال أبو زيد: رجل أثيمٌ أثُومٌ. وذكر ناسٌ عن الأخفش- ولا أعلم كيف صحّتُه- أنّ الإثم الخمر، وعلى ذلك فسّر قولـه تعالى: ﴿قُلْ إنّما حَرَّمَ رَبِّيَ الفَوَاحِشَ ما ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ والإثْمَ﴾ [الأعراف 33]. وأنشد: شَرِبْتُ الإثْمَ حتّى ضَلَّ عَقْلِي *** كذاك الإثْمُ تفْعَلُ بالعُقولِ([25]) فإنْ كان هذا صحيحاً فهو القياس لأنّها تُوقِع صاحبها في الإثم. (أثن) الهمزة والثاء والنون ليس بأصلٍ، وإنما جاءت فيه كلمةٌ من الإبدال، يقولون الأُثُن لغة في الوُثُن([26]). ويقولون الأُثْنَة حَرَجة الطَّلْح. وقد شَرَطْنا في أوّلِ كتابنا هذا ألاّ نقيس إلاّ الكلامَ الصحيح. (أثو/ي) الهمزة والثاء والواو والياء أصلٌ واحدٌ، تختلط الواو فيه بالياء، ويقولون أثَى عليه يَأثي إثَاوَةً وإثَايَةً وأثْوًا وأثْياً، إذا نَمَّ عليه. وينشدون: * ولا أكون لكم ذا نَيْرَبٍ آثِ * والنيرب: النميمة. وقال: وإنّ امرأً يأثُو بسادةِ قَومِهِ *** حَرِيٌّ لَعَمرِي أن يُذَمَّ ويُشتَما --------------ـــ ([1]) في الأصل: "أخرت" صوابه من اللسان. ([2]) في اللسان: "وأثر خف البعير يأثر أثراً وأثره: حزه" يجعلون له في باطن خفه سمة ليعرف أثره في الأرض إذا مشى. ([3]) فرسن البعير: خفه. وفي الأصل: "فرس"، تحريف. ([4]) في الأصل: "رجل أثر على فعل وجماعة أثرون… وجمع الأثر أثراء"، والوجه ما أثبت. انظر اللسان (5: 62 س14-15). ([5]) في الحيوان (1: 335): "وجاء عن عمر ومجاهد وغيرهما النهي عن قول القائل: استأثر الله بفلان". ([6]) كذا ضبط بالأصل. ويقال أيضاً "أثر" بكسر الثاء وإسكانها، كما في اللسان. ([7]) البيت في اللسان (5: 63). ([8]) البيت للحطيئة من شعر يمدح به عمر، انظر ديوانه 81 واللسان (5: 62) ونوادر أبي زيد 87. ([9]) روي البيت في اللسان (أثر 62) للشماخ وقافيته فيه "ففارا" والبيت بروايته ليس في ديوان الشماخ. ([10]) أي مقصور الهمزة لا ممدودها. ([11]) البيت لخفاف بن ندبة كما في اللسان. يتقي، مخفف يتّقي. ([12]) ويروى : "غضب مضاربها" و"بيض مضاربها" كما في اللسان. ([13]) اختفيت بالبناء للمفعول: استخرجت وأظهرت. ([14]) في الغريب المصنف 87: "من الثفل". وفي اللسان (5: 64): "وقيل هو اللبن إذا فارقه السمن". ([15]) الرفد: جمع رفدة. وصدر البيت: * لا تقذفني بركن لا كفاء له * ([16]) من رجز للخطام المجاشعي. انظر الخزانة (1: 367/ 2: 353/ 4: 173) واللسان (ثفى). ([17]) انظر الأزمنة والأمكنة (1: 189س 1-2 و 316) وهي التي تسمى الهقعة. ([18]) في الأصل: "أثلته" صوابه في اللسان. وانظر ديوانه 46 والمعلقات 248. ([19]) خندفي: منسوب إلى خندف. والفدغم: الضخم. ([20]) ديوان الأخطل 66 يخاطب بالشعر جريراً. ([21]) اللسان (13: 9). ([22]) عني بالقليب ها هنا القبر. سقاها: ترابها. وفي الأصل: "أسقاها" صوابه في الديوان 122 واللسان (13: 9). ([23]) أنشده في اللسان (أثم) وكذا في (كذب) وقال: "وكذب البعير في سيره، إذا ساء سيره". وصدره كما في اللسان والديوان ص70: * جمالية تغتلي بالرداف * ([24]) في الأصل: "تحرج"، صوابه من المجمل لابن فارس. ([25]) رواية اللسان (أثل): "تذهب بالعقول" ([26]) في اللسان (وثن): "وقد قرئ: إن يدعون من دونه إلا أثنا، حكاه سيبويه" قلت: هي قراءة ابن المسيب، ومسلم بن جندب، ورويت عن ابن عباس، وابن عمر، وعطاء. انظر تفسير أبي حيان (3: 352) وفيه باقي القراءات الثماني في الآية.
-
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٤٥- قال تعال: ﴿ذواتي أكل خمط وأثل وشيء من سدر قليل﴾ [سبأ/16].
أثل: شجر ثابت الأصل، وشجر متأثل: ثابت ثبوته، وتأثل كذا: ثبت ثبوته.
وقوله صلى الله عليه وسلم في الوصي: (غير متأثل مالا) (الحديث أخرجه البخاري في الشروط 5/263 والوصايا؛ ومسلم في الوصية رقم (1632) ؛ وراجع شرح السنة 2/288، 305؛ وأخرجه النسائب بلفظ: (كل من مال يتيمك غير مسرف ولا مباذر ولا متأثل) 6/256) أي: غير مقتن له ومدخر، فاستعار التأثل
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٤٠٢أ ث ل
الأثلة السمرة وقيل شجرة مـن العضـاه طويلـة مستقيمـة الخشبـة تعمـل منهـا القصـاع والأقـداح فوقعت مجازاً في قولهم تحت أثلته إذا تنقصه وفلان لا تنحت أثلته.
قال الأعشى: ألست منتهياً عـن نحـت أثلتنـا ولست ضائرها ما أطت الإبل ولفلان أثلة مال أي أصل مال.
ثم قالوا: أثلت مالاً وتأثلته وشرف مؤثل وأثيل.
وقد أثل أثالة حتى سمي المجد بالأثال، بالفتح. تقول: له أثال كأنه أثال، أي مجد كأنه
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٤٬٠٥٥أَثْلَةُ كل شيء: أَصله؛ قال الأَعشى:
أَلَسْتَ مُنْتَهياً عن نَحْتِ أَثْلَتِنا؛
ولَسْتَ ضائِرَها، منا أَطَّتِ الإِبلُ
يقال: فلان يَنْحَِتُ أَثْلَتَنا إِذا قال في حَسبَه قبيحاً. وأَثَلَ يأْثِل أُثولاً وتَأَثَّل: تأَصَّل. وأَثَّل مالَه: أَصَّله. وتَأَثَّل مالاً: اكتسبه واتخذه وثَمَّره. وأَثَّل اللهُ مالَه: زكاه. وأَثَّل مُلْكَه: عَظَّمه. وتَأَثَّل هو: عَظُم.
وكلُّ شيء قديم مُؤَصَّلٍ: أَثيلٌ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٧٠* أ ث ل * * الأَثْلُ * شجر وهو نوع من الطرفاء الواحدة * أَثْلَةٌ * والجمع أثلات و * التأثُّلُ * اتخاذ أصل مال وفي الحديث في وصي اليتيم ﴿أنه يأكل من ماله غير متأثل مالا﴾
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٦٬٥١٩أثل يأثل أثولا بالضم وتأثل أي: تأصل.
وآثل الله تعالى ماله تأثيلا: زكاه، وقيل: أصله وهو مجاز، ومنه مجد مؤثل، قال امرؤ القيس:
ولكنما أسعى لمجـد مـؤثـل وقد يدرك المجد المؤثل أمثالي وقيل: المجد المؤثل: هو القديم.
وأثل الله ملكه، أي: عظمه.
وأثل الأهل: إذا كساهم أفضل كسوة وأحسن إليهم.
وأثل الرجل: كثر ماله وهو مجاز.
وتأثل: عظم.
وتأثل المال: اكتسبه وجمعه
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٬٥٠١المدخل: اثلأَثَلَ
1 أَثَلَ ذ , aor. اَثِلَ , inf. n. أُثُولٌ, It (anything, M) had, or came to have, root, or a foundation; or it was, or became, firm, or established, and firmly rooted or founded; as also ↓ تأثّل. (M, K.) ― -b2- Also, inf. n. as above, It (dominion) was, or became, great; (TA;) and so ↓ the latter verb. (M, K. *) ― -b3- And أَثُلَ, inf. n. أَثَالَةٌ, said of high rank, or nobility, It was,
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٥٣٩المدخل: ءثلأَثَلَ
أَثَلَ I ( n. ac. أُثُوْل 27 ) أَثُلَ U ( n. ac. أَثَاْلَة 22t )
a. Had or took root; was founded; became firm, well-established; became great.
أَثَّلَ
أَثَّلَ II ,
a. Was wealthy.
b. [ Ila ], Gave away the legal alms to, was benevolent to.
تَأَثَّلَ
تَأَثَّلَ V ,
a. see I .
b. Was gathered; was gained, amassed ( wealth ).
c. Was dug ( well ).
أَثْل
أَثْل 1 ,
a. Species of
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١٢٬٢٢٢المدخل: ءثلءثل
أَثَلَ - يَأْثِلُ - أَثْل
أَثَلَ - يَأْثِلُ + الكائن أو الأمر(الشجر أو المال) + في مكان أو أمر: يجتمع ويقوى ثم يضرب أصوله وجذوره عميقاً في المكان أو الأمر فيرسخ ويثبت بشدة
أَثْل: على وزن " فـَعـْل": اسم فعل: وهو اسم آلة منه: الضارب جذوره بعمق: وهواصطلاحاً نوع من الشجر يتصف يثباته وضرب جذوره عميقاً
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التجذر
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٢ (الإجمالي: ١٤)
- خمط
الآيات المشتركة: ١ · Hamt meyvesi zor yutulan, tadı acımsı olan sedire benzeyen…
- عرم
الآيات المشتركة: ١ · Bent, yığıntı demektir
- سيل
الآيات المشتركة: ١ · Sel demektir
- سدر
الآيات المشتركة: ١ · Kiraz ağacı demektir
- بدل
الآيات المشتركة: ١ · Bedr dolunay demektir
- عرض
الآيات المشتركة: ١ · Ön dişler demektir
- قلل
الآيات المشتركة: ١ · Az
- أكل
الآيات المشتركة: ١ · Ekel pas demektir
- ذو
الآيات المشتركة: ١ · Sahip
- جنن
الآيات المشتركة: ١ · Bahçe demektir
- رسل
الآيات المشتركة: ١ · Saçak demektir
- شيأ
الآيات المشتركة: ١ · Şey
الآيات التي ورد فيها(١)
فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ
Ve ılgın ağacı
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أثل |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | أصل, رسخ, أثث |
| Zıt Kök | جثث |
| Çekirdek Özet 1 | Kök salıp sabitleşen, derinleşen ve gövde oluşturan sert ağaç; bir şeyin aslı, kökü ve maddî dayanağı. |
| Çekirdek Özet 2 | Verimli ve mamur nimetlerin kaybedilip yerine kökü derin fakat meyvesiz, çorak ve faydası sınırlı bir bitki örtüsünün yerleşmesi. |
| Çekirdek Özet 3 | Zaman içinde birikerek kalıcı sermaye, asıl mülk veya köklü şeref/itibar haline gelen müesseseleşmiş yapı. |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir botanik terim (ılgın ağacı) sayarak kelimenin asıl, kökleşme, sermaye edinme ve verimsizleşme semantiğini göz ardı etmek. |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أث | Birikme, kabarma, yoğunlaşma ve zeminde yer tutma; bu çekirdek أثث kökünde eşya ve varlığın birikip kabarmasını, أثر kökünde zeminde iz ve kalıntı bırakmayı, أثم kökünde ise yükün birikerek insanı yerinde bağlamasını gösterir. | ل | Çoban değneği ve raptetme imgesiyle biriken ve kabaran kütleyi dikey bir eksene, sert bir gövdeye ve zemine sımsıkı bağlanan müstakil bir kök yapısına dönüştürmüştür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ا | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Hareketi başlatan ilk güç, zemine oturan öncül taban ve asıl olma niteliği. |
| ث | İşaret, sınır (ت harfinden türetme, pelteklik yoğunlaşması taşır) | Belirli bir yerde kalıcılık kazanma, iz bırakma ve zaman içinde sınırlarını tahkim etme. |
| ل | Çoban değneği; yöneltme, bağlama, dikilme | Göğe doğru yönelen dikey gövde, köklerin zemine bağlanması ve tutunma. |
| أثل | Güçlü bir başlangıcın zeminde sınırlarını tahkim ederek dikey bir gövde ve kökleşmiş bir yapı kurması | İlk unsurun dağılmadan birikmesi, köklerini derinlere salarak sarsılmaz bir dayanak ve sabit bir varlık (asıl) inşa etmesi hareketi. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl vadi yataklarında yetişen, kökleri suya ulaşmak için derinlere inen, sert ve dayanıklı odunundan kapkacak, kadeh ve çanak yapılan ılgın ağacı; buradan hareketle her şeyin sarsılmaz kökü, esası ve asıl sermayesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ bir beytinde bir kimsenin soyuna ve asaletine dil uzatılmasını ağacın kökünü yontmaya benzeterek şöyle der: ألَسْتَ مَنْتَهِياً عن نحتِ أثلتِنا / وَلَسْتَ ضائِرَها ما أطَّتِ الإبلُ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber’in yetim malını gözeten vasi hakkındaki hadisinde mal edinme ve sermaye yapma eylemini anlatmak üzere şöyle geçer: غَيْرَ مُتَأَثِّلٍ مَالاً |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânu’l-A‘şâ.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça أثل kökü, Batı ve Doğu Sami dillerinde sert dokulu, derin köklü çöl ağacını ve buna bağlı olarak sabit temeli ifade eden arkaik bir sözcükle doğrudan örtüşür. İbranicede Tekvin ve Samuel kitaplarında geçen אֵשֶׁל (ʾēšel) kelimesi, Hz. İbrahim’in diktiği ve altında yakardığı ılgın ağacını ve gölgelikli kutsal/tarihî koruyu adlandırır. Aramicede אֲשָׁלָא (ʾašālā) biçimiyle korunan kelime, Akadcadaki ašlu / ašalu (belirli bir saz, urgan, ölçü veya çalı türü) ile fonetik paralellik taşır. Sami dillerindeki ses denklikleri kurallarına göre Proto-Sami kök sesi \ṯ, İbranicede düzenli olarak שׁ (š*), Aramicede ise bazen ת (t) veya שׁ (š) sesine dönüşürken Arapçada özgün ث (ṯ) sesini korumuştur. Bu dilsel katman, sözcüğün yalnızca soyut bir asıl fikrini değil, kurak coğrafyada hayatta kalmayı başaran, derin kökleriyle sabitleşen ve gövdesiyle asalet timsali olan bir ağacın somut imgesini miras bıraktığını doğrular.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أثل fiil ve isim türevleri | Ağacın sertleşip kök salmasından hareketle birikmiş kalıcı mal (mâlün müessel), köklü şeref (mecdün esîl) ve sermaye edinme (teessül) anlamları gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice אֵשֶׁל (ʾēšel), Aramice אֲשָׁלָא (ʾašālā) | Düzenli Proto-Sami \*ṯ > İbranice שׁ ses denkliğiyle hem botanik tür (ılgın) hem de korunaklı, köklü ağaç anlamında ortak mirastır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Akkadca ašlu ile fonetik benzerlik | Mezopotamya metinlerinde geçen bitki ve ölçü terimiyle uzak semantik temas muhtemeldir ancak doğrudan morfolojik soydaşlık sınırlıdır. | Muhtemel |
المصدر David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أثل | Anlamlı | Asıl, kök salma, ılgın ağacı | Kökü derine inen ağaç; birikerek sermaye veya asıl mülk haline gelen değer. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| ألث | Anlamlı | Birbirine karışma, sarmalanma, yavaşlama | Suyun veya otun birbirine girmesi; gevşeklik ve zayıflık hali. | Kur'an'da geçmez; hedef kökteki sertlik ve bağımsız duruşun zıddı bir gevşeme taşır. |
| ثأل | Anlamlı | Siğil, çıkıntı, pütür | Deride veya ağaç kabuğunda oluşan sert düğüm ve pütürlü şişkinlik. | Kur'an'da geçmez; maddî kabarıklık ve düğümleşme nüansı ortaktır. |
| ثلأ | Anlamlı | Dökme, yayma, içini boşaltma | Kabın içindekini veya karnındakini bir defada yere boşaltmak. | Kur'an'da geçmez; birikimin dağıtılması yönünde zıt yönlü bir hareket taşır. |
| لأث | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Veri bulunamadı. |
| لثأ | Anlamlı | Islanma, çamurlaşma, yapışkanlık | Toprağın suyla cıvıklaşması, yapışkan çamur haline gelmesi. | Kur'an'da geçmez; zeminin yumuşaması ve biçimsizleşmesi durumudur. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أثل | Merkez | Kök salma, gövdeleşme, asıl | Hem derin köklü sert ağacı hem de birikimle oluşan asıl mülkiyeti ve soy temelini ifade eder. | Fiziksel dayanıklılık ile kurumsal/maddî birikimin zeminini birleştirir. |
| أصل | Komşu | Temel, dip, dayanak | Her şeyin üzerine bina edildiği zemin ve başlangıç noktasıdır; bitkisel gövde şartı aranmaz. | أثل kelimesine göre daha soyut, felsefi ve kurallı bir başlangıç bildirimine sahiptir. |
| رسخ | Komşu | Sabitlenme, derinleşme | Bir şeyin zemine iyice nüfuz ederek yerinden oynamaz hale gelmesidir. | Kökün kendisinden ziyade sabitleşme niteliğini ve derinlikteki kararlılığı öne çıkarır. |
| أثث | Komşu | Birikme, kabarma, yoğunluk | Ev eşyasının, malın veya saç/bitki örtüsünün sıklaşıp kabarmasıdır. | Gövdesel sertlikten ziyade hacimsel dolgunluk ve taşınabilir servet yönünü temsil eder. |
| جثث | Zıt | Kökünden sökülme, koparılma | Bir bitkinin veya yapının toprakla olan bağının bütünüyle kesilip devrilmesidir. | Kur'an'da köksüz ve dayanıksız kötülük ağacını anlatırken أثل kökünün zıddı bir akıbet gösterir. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أثل | Kök salmış ağaç; asıl mal ve şeref | Bitkisel varlıkla iktisadi ve soy kütüğüne ait sermayeyi tek kökte birleştirir. | Kesin |
| Latince | Tamarix / Radix, Stirps | Ilgın ağacı / Kök, gövde, asil soy | Botanik cins adını tam karşılarken mecazi soy ve kök anlamı radix/stirps kelimeleriyle karşılanır; sermaye boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Tamarisk / Fixed capital, deep-rooted lineage | Ilgın ağacı / Kalıcı sermaye, köklü asalet | Ağaç adı tekil kalır; teessül anlamı iktisadi literatürdeki sermayeleşme (capital accumulation) ile verilebilir. | Güçlü |
| Almanca | Tamariske / Stammvermögen, Urstamm | Ilgın ağacı / Ana sermaye, köklü soy | Maddî bitki adı ile iktisadi ve soybilimsel kök mefhumu ayrı sözcüklerle aktarılır. | Güçlü |
| Fransızca | Tamaris / Patrimoine, souche enracinée | Ilgın ağacı / Mal varlığı, kökleşmiş soy | Kelimenin tek başına taşıdığı hem çalımsı ağaç hem de kurumsal temel anlamı parçalı olarak ifade edilir. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İsim: أثل | Kökleri derin, sert gövdeli fakat meyvesiz ılgın ağacı | Nimetin elden çıkması, helak ve ceza bağlamında Sebe kavminin verimli bahçelerinin kurak, yabani ve faydası sınırlı bir bitki örtüsüne dönüşmesi (Sebe 34:16). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Veri bulunamadı | Doğrudan bir itikadî ihtilaf veya kelamî kavram üretmemiştir. | Veri bulunamadı |
| Fıkıh | Yetim malı ve vesayet hukuku | Vasinin yetim malından ne ölçüde istifade edebileceği; malı kendi şahsına kalıcı sermaye (teessül) yapmasının yasaklığı. | Geçici ve zaruri tüketim ile kalıcı birikim/sermaye edinme arasındaki kesin sınır. |
| Tefsir | Nimetin zevali ve tebdili | Sebe halkına verilen iki verimli cennetin cezalandırma sonucu ekşi meyveli, ılgınlı ve az sidirli bir harabeye dönüşmesi. | Nankörlüğün tabii çevrede ve ekonomik üretimde meydana getirdiği kuraklaşma ve nitelik kaybı. |
| Hadis | Ahlak ve emanet fıkhı | Vasinin emeği karşılığı yemesine izin verilirken malı biriktirip mülk edinmeme şartının getirilmesi. | Haksız iktisap ve sermaye temerküzünün menedilmesi. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Şükür ve nankörlük dengesi | Ameli köreltilmiş sabit yapı | İlahi cezanın tabiat üzerindeki tecellisi | Nimetin kıymeti bilinmediğinde bereketli üretimin yerini köklü fakat bereketsiz bir kuruluğa bırakması. | Kesin |
| İlmi | Botanik ve ekoloji | Çölleşmeye dirençli derin köklü bitki | Toprağı tutma ve taban suyuna erişim | Su çekilse bile yerinde kalabilen fakat insan beslenmesine zengin ürün sunmayan dayanıklı vejetasyon. | Güçlü |
| Siyasi | Hanedan ve güç sürekliliği | Asalet ve köklü iktidar (mülk-i müessel) | Meşruiyetin köklere dayandırılması | Arap siyaset dilinde iktidarın ve şerefin sarsılmaz bir geleneğe ve köke istinat etmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve sermaye teorisi | Asıl sermaye, sabit kıymet (aslü'l-mâl) | Gelir getiren ana malın korunması ve teessülü | Hadisteki teessül yasağı gereğince emanetin sermayeleştirilmemesi; Sebe kıssasında ise sermaye altyapısının çöküşü. | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Durgun/potansiyel enerji rezervuarı ve taban sabiti | Bir sistemde akışkan ve üretken dinamizmin sönümlenerek yapının yalnızca minimum entropide varlığını sürdüren sabit bir iskelete indirgenmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal atalet ve sabit sermaye kilitlenmesi | Kurumların veya ekonomilerin dinamik artı değer üretme kabiliyetini yitirip yalnızca kendi köklü mevcudiyetini koruyan katı ve verimsiz yapılara dönüşmesi. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi Sebe 34:16 bağlamında yalnızca botanik bir bitki türü (ılgın) olarak görüp, kökün asıl, sermaye, kökleşme ve kalıcılık boyutunu ihmal etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kelime, yüksek verimliliğe ve refaha dayalı bir ziraî-iktisadi nizamın yıkılarak yerini tüketilemeyen, kökleri derinde fakat meyvesi olmayan dayanıklı bir çoraklığa bırakışını simgeler. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki değişimi alelade bir ağaç değişimi sanmak; nankörlüğün cezası olarak toplumun iktisadi üretkenliğinin elinden alınıp sadece hayatta kalmaya yeten kısır bir kurumsal yapıya mahkûm edilişindeki ibret dersini kaçırmak. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın lügat zenginliğinde bir kelimenin hem fiziksel bir tabiat unsurunu hem de derin bir medeniyet ve iktisat felsefesini nasıl bünyesinde barındırdığını gösterdiği için önemlidir. Sebe halkının iki bahçesinin elden çıkması sadece fiziksel bir felaket değil, üretken sermayenin verimsizleşmesidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sebe Suresi 15-17. ayetleri başta olmak üzere, toplumsal refahın, ziraî nizamın, ilahi nimetlerin nankörlükle tebdil edilmesini ve helak sahnelerini anlatan ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sebe kıssasındaki cezanın bütünüyle yok oluş değil, niteliksel bir dönüşüm olduğunu; refahın yerini dayanıklı fakat besleyici olmayan bir yoksulluk düzeninin aldığını fark ettirerek mucize ve ceza tasavvurundaki basitleştirmeleri düzeltir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamKökü yerin derinliklerine inen, çöl şartlarına dirençli, sert ve dayanıklı gövdesi bulunan fakat insan için besleyici meyve vermeyen ılgın ağacı.
- Soyut anlamBir şeyin zaman içinde birikerek kalıcı hale gelmesi, asıl teşkil etmesi, sermaye veya köklü şeref hüviyeti kazanması.
- Sistematik karşılıkİktisadi ve ictimai nizamda dinamik, bereketli ve akışkan refahın çekilip sistemin yalnızca hayatta kalmayı sağlayan sert, verimsiz ve sabit bir iskelet düzeyine gerilemesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , anındaki kökleşmiş sabit varlığı (asıl ve teessül etmiş yapıyı) temsil eder. , zemine çakılı olan ve yok olmayan temel iskeleti (derin köklü gövdeyi), gösterge fonksiyonu ise üretken çıktının ve verimli meyvenin sıfırlandığı ceza durumunu gösterir. fonksiyonu bu sabit yapının topluma sağladığı besleyici/faydalı hasılayı ifade etmekte olup bu hasılanın sıfıra yakınsaması, Sebe kıssasında bereketli bahçelerin yerini alan verimsiz fakat köklü ılgın yapısını simgeler.