أدد
أ - د - د
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٠
Eddu çekildiği zaman uzayabilen ip, lastik ve benzeridir. Çekip uzatmadan zorlamak anlamında kullanılmaktadır. İd, gerilmiş ip demektir. Gerginlik meydana getiren söz veya olay için kullanılır.المزيد ›
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: ءدد · أدّ
ملاحظاتي
المعاجم(١٠)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Eddu çekildiği zaman uzayabilen ip, lastik ve benzeridir. Çekip uzatmadan zorlamak anlamında kullanılmaktadır. İd, gerilmiş ip demektir. Gerginlik meydana getiren söz veya olay için kullanılır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٩٬٨٨٨باب اللفيف من الدال
د د، د و د، د ي د، د أ د، د و و، د و أ، د أ ي، أ د و، أ و د، و د أ، و أ د، أ ي د، أ د ي، و د ي، و د د، أ د د، د ا د ا، د و د ى، ي د ي مستعملات
دد:
حِكاية الاستنان للطَّرَب، وضَرْبِ الأصابع في ذلك، وإن لم تُضْرَب بعد أن يَجْري في بَطالةٍ فهو دَدٌ، قال الطرمّاح:
واستَطْرَبَتْ ظُعْنُهم لمّا احْزَأَلَّ بهم آلُ الضُّحَى ناشِطاً من داعِيات دَدِ
ويُروَى أيضاً: من داعِبٍ دَدَدِ.
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٨٨أَدَّتِ الناقة تَؤُدُّ أَدّاً، إذا رَجَّعَتْ الحنينَ في جوفها. والأَديدُ: الجلبةُ. وشديدٌ أَديدٌ اتباع له. والإدُّ بالكسر والإدَّةُ: الداهيةُ، والأمر الفظيع. ومن قوله تعالى: "لقد جِئتم شيئاً إدّاً"، وكذلك الآدُّ مثل فاعل. وجمع الإدَّةِ إدَدٌ. وأَدَّتْ فلاناً داهية تَؤُدُّهُ أَدّاً، بالفتح. والأَدُّ أيضاً: القوة. قال الراجز:
نَضَوْتُ عنـي شِـرَّةً وأَدَّامِن بعدِ ما كنتُ صُمُلاًّ نَهْدا
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١بلا ترجمةالحروف: ٣١٬٦٥٨المدخل: أدّ(باب الهمزة في الذي يقال له المضاعف)
(أبّ) اعلم أن للهمزة والباء في المضاعف أصلين: أحدهما المرعَى، والآخر القَصْدَ والتهيُّؤ. أما الأول فقول الله عزّ وجلّ: ﴿وفَاكِهَةً وَأَبّاً﴾ [عبس 31]، قال أبو زيد الأنصاريّ: لم أسمع للأبِّ ذكراً إلاّ في القرآن. قال الخليل وأبو زيد: الأبُّ: المرعى، بوزن فَعْل. وأنشدَ ابنُ دريد:
جِذْمُنا قيسٌ ونجدٌ دارُنا *** ولنا الأبُّ به والمَكْرَعُ
وأنشدَ شُبيل بن عَزْرَة
(باب الهمزة في الذي يقال له المضاعف) (أبّ) اعلم أن للهمزة والباء في المضاعف أصلين: أحدهما المرعَى، والآخر القَصْدَ والتهيُّؤ. أما الأول فقول الله عزّ وجلّ: ﴿وفَاكِهَةً وَأَبّاً﴾ [عبس 31]، قال أبو زيد الأنصاريّ: لم أسمع للأبِّ ذكراً إلاّ في القرآن. قال الخليل وأبو زيد: الأبُّ: المرعى، بوزن فَعْل. وأنشدَ ابنُ دريد: جِذْمُنا قيسٌ ونجدٌ دارُنا *** ولنا الأبُّ به والمَكْرَعُ وأنشدَ شُبيل بن عَزْرَة لأبي دُواد: يَرعى بروْضِ الحَزْنِ من أبِّهِ *** قُريانه في عانةٍ تصحبُ([1])أي تحفظ. يقال: صَحِبَكَ الله أي حفِظك. قال أبو إسحاق الزجَّاج: الأبّ جميع الكلأ الذي تعتلفه الماشية، كذا رُوِيَ عن ابن عبّاس رضي الله عنه. فهذا أصلٌ وأما الثاني فقال الخليل وابن دُريد: الأبّ مصدر أبَّ فلانٌ إلى سيفه إذا ردَّ يدَه إليه ليستلّه. الأبّ في قول ابن دريد: النزاع إلى الوطن، والأبّ في روايتهما التهيّؤ للمسير. وقال الخليل وحدَه: أبّ هذا الشيءُ، إذا تهيّأ واستقامت طريقته إبابةً([2]). وأنشد للأعشى: صَرَمْتُ ولم أصرمْكُمُ وكصارمٍ *** أخٌ قَدْ طوى كشحاً وأبّ ليذْهَبا([3])وقال هشام بن عقُبة([4])* في الإبابة: وأبّ ذُو المحضَرِ البَادِي إبابَتَهُ *** وقوّضَتْ نِيّةٌ أطنَابَ تَخْييمِ وذكر ناسٌ أنّ الظِّبَاء لا ترِدُ ولا يُعرَف لها وِرد. قالوا: ولذلك قالت العَرَب في الظِّبَاء: "إن وَجَدَتْ فلا عَبَاب، وإن عَدِمت فلا أَباب"، معناه إنْ وجدَتْ ماءً لم تعُبَّ فيه، وإن لم تجِدْه لم تأبُبْ لطلبهِ([5]). والله أعلم بصحّة ذلك. والأبّ: القصدُ، يقال أببت أبّه، وأممت أمَّهُ، وحَمَمت حمَّهُ، وحرَدْتُ حردهُ، وصمَدتُ صَمْده. قال الراجز يصفُ ذئباً: مَرَّ مُدِلٍّ كرِشاء الغَرْبِ *** فأبَّ أَبَّ غنَمِي وأبِّي أي قصدَ قصْدَها وقصدِي. (أتّ) قال ابن دريد: أتّه يؤتُّه، إذا غلبه بالكلام، أو بكته بالحجة، ولم يأت في الباب غيرُ هذا، وأحسب الهمزة منقلبة عن عين. (أثّ) هذا بابٌ يتفرع من الاجتماع واللين، وهو أصلٌ واحد. قال ابن دريد: أثّ النبتُ أثّاً إذا كثُر. ونبتٌ أثيث، وكلُّ شيء موطّأٍ أثيثٌ، وقد أُثِّثَ تأثيثاً. وأثاث البيت من هذا، يقال إنّ واحده أثاثة، ويقال لا واحدَ له من لفظه. وقال الرّاجز في الأثيث: يَخْبِطنَ منه نبتَه الأثيثا *** حَتّى ترى قائِمَه جثيثا أي مجثوثاً مقلوعاً. ويقال نساءٌ أثائث، وثيرات اللحم. وأنشد: ومِنْ هَوَايَ الرُّجُحُ الأثائثُ *** تُمِيلُهَا أعجازُها الأواعِثُ([6])وفي الأثاث يقول الثقفي: أشاقَتْكَ الظَّعائنُ يومَ بانُوا *** بذي الزّيِّ الجميلِ من الأثاثِ([7])(أجّ) وأما الهمزة والجيم فلها أصلان: الحَفيف، والشدّة إمّا حرّاً وإمّا ملوحة. وبيان ذلك قولهم أجَّ الظليمُ إذا عدا أجيجاً وأجّاً، وذلك إذا سمعت حَفيفه في عَدْوه. والأجيج: أجيج الكير من حفيف النّار. قال الشاعرُ يصف ناقة: فراحتْ وأطرافُ الصُّوَى مُحزئلّةٌ *** تئجُّ كما أجّ الظّليمُ المفَزَّعُ([8])وقال آخر يصف فرساً: كأنَّ تردُّدَ أنفاسِه *** أجيجُ ضِرامٍ زَفَتْهُ الشَّمالُ وأجَّةُ القومِ: حفيفُ مشيِهم واختلاطُ كلامِهم، كلُّ ذلك عن ابن دريد. والماء الأُجاج : الملح. وقال قومٌ: الأجاج: الحارّ المشتعل المتوَهِّج، وهو من تأجّجَت النار. والأجَّة: شدّة الحرّ، يقال منه ائتج النّهار ائتجاجاً. قال حُميد: * ولهَبُ الفِتنةِ ذو ائتجاجِ * وقال ذو الرُّمّة في الأجّة: حتَّى إذا مَعْمعانُ الصَّيف هبَّ لـه *** بأجَّةٍ نشَّ عنها الماءُ والرُّطُبُ([9])وقال عُبيد بن أيوب العنبريّ يرثي ابنَ عمٍّ له: وغبتُ فلم أشْهَدْ ولو كنتُ شاهداً *** لخفّفَ عَنّي من أجيجِ فؤادِيَا (أَحّ) وللهمزة والحاء أصلٌ واحد، وهو حكاية السُّعال وما أشبهه من عطَشٍ وغيظٍ، وكلُّه قريبٌ بعضه من بعض. قال الكسائيّ: في قلبي عليه أُحاح أي إحنةٌ وعَداوة. قال الفرّاء: الأُحاح العطش. قال ابن دريد: سمعتُ لفلان أُحاحا وأحيحاً، إذا توجَّعَ من غيظٍ أو حُزن. وأنشد: * يطوي الحيازيمَ على أُحاحِ * وأحيحة اسم رجلٍ، مشتقٌّ من ذلك. ويقال في حكاية السُّعال أحّ أحّاً. قال: يَكادُ مِنْ تنحنُحٍ وأَحِّ *** يَحكي سُعالَ الشَّرِق الأبَحِّ([10])وذكر بعضهم أنّه ممدودٌ: آح. وأنشد: كأنّ صوتَ شَخْبِها المُمتاحِ *** سُعالُ شيخٍ من بني الجُلاحِ يقولُ مِن بَعْدِ السُّعالِ آحِ (أخّ) وأما الهمزة والخاء فأصلان: [أحدهما] تأوُّه أو تكرُّه، والأصل الآخَر طعامٌ بعينه. قال ابن دُريد: أَخِّ([11]) كلمة تقال عند التأوُّه، وأحسبُها مُحدَثة. ويقال إنّ أخِّ كلمة تقال عند التكرُّه للشيء. وأنشد: * وكانَ وصْلُ الغانيات أخَّا([12]) * وكانت دَخْتَنُوس بنتُ لَقيطٍ، عند عمرو بن عمرو بن عُدُس، وهو شيخٌ كبير، فوضع رأسَه في حجرها فنفخ كما ينفخ النائم، فقال أخِّ! فقالت أخِّ واللهِ منك! وذلك بسَمْعه، ففتح عينيه وطلّقها، فتزوّجها عمرو بن معبد بن زُرارة، وأغارت عليهم خيلٌ لبكر بن وائل فأخذوها* فيمن أُخذ، فركب الحيُّ ولحق عمرُو بنُ عمروٍ فطاعَنَ دونَها حتى أخَذَها، وقال وهو راجعٌ بها: أيَّ زَوْجَيكِ رأيتِ خَيْراً *** أألعظيمُ فَيْشةً وأيرَا أم الذي يأتِي الكُماةَ سَيْرَا
فقالت: ذاك في ذاك، وهذا في هذا. والأَخيخة: دقيقٌ يصبُّ عليه ماء فيُبرَق بزيتٍ أو سمن ويُشْرَب([13]). قال: * تجَشُّؤ الشيخِ عن الأخِيخهْ * (أدّ) وأمّا الهمزة والدال في المضاعف فأصلان: أحدهما عِظَم الشيء وشدّته وتكرُّره، والآخر النُّدود. فأمّا الأوّل فالإِدُّ، وهو الأمر العظيم. قال الله تعالى: ﴿لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إدّاً﴾ [مريم 89]، أي عظيماً من الكفر. وأنشد ابنُ دريد: يا أُمّتَا رَكبتُ أمراً إدّا *** رأيتُ مَشْبوحَ اليدينِ نَهْدَا أبيض وضاحَ الجَبين نَجْدَا *** فَنِلتُ منه رشَفاً وبَرْدَا([14])وأنشد الخليل: ونتّقِي الفحشاءَ والنَّآطِلا *** والإدَدَ الإداد والعَضائلا([15])ويقال أدّتِ الناقة، إذا رجّعت حَنينَها. والأَدُّ: القُوّة، قاله ابن دريد وأنشد: من بَعدِ ما كنتُ صُمُلاًّ نَهْدَا *** نَضَوْنَ عَنّى شِرَّةً وأَدَّا([16]) فهذا الأصل الأوَّل. وأمَّا الثاني فقال ابن دريد: أدَّتِ الإبل، إذا نَدّت. وأما أُدُّ بن طابخة بن إلياس بن مضر فقال ابن دريد: الهمزة في أدّ واوٌ، لأنه من الوُدّ وقد ذكر في بابه. (أذّ) وأما الهمزة والذال فليس بأصلٍ، وذلك أنّ الهمزة فيه محوَّلة من هاء، وقد ذكر في الهاء. قال ابن دريد: أذَّ يَؤُذُّ أذّا: قطع، مثل هَذَّ. وشَفْرةٌ أذُوذٌ: قَطّاعة. أنشد المفضّل: يَؤُذُّ بالشَّفْرَةِ أيَّ أذِّ *** مِنْ قَمَعٍ ومَأْنَةٍ وفَلْذِ (أرّ) أصلُ هذا البابِ واحد، وهو هَيْج الشيء بتَذكيةٍ وحَمْيٍ، فالأرُّ: الجِماع ، يقال أرَّها يؤُرُّها أرّاً، والمِئَرُّ: الكثير الجماع. قال الأغلب: ضَخْمَ الكراديس وَأَىً زِبرَّا *** بَلَّتْ به عُلابِطاً مِئَرَّا([17])
والأرُّ: إيقاد النار، يقال أرَّ الرجلُ النَّارَ إذا أوقدها. أنشدنا أبو الحسن علي ابن إبراهيم القطّان، قال أملى علينا ثعلبٌ: قد هاج سار لسارِي ليلةٍ طربا *** وقد تصَرَّم أو قد كاد أو ذَهباً كأنَّ حِيريّةً غَيْرَى مُلاَحِيَةً *** باتَتْ تَؤُرُّ به من تَحتِه لَهَبَا([18]) والأرُّ أن تُعالج الناقة إذا انقطع وِلادها، وهو أنْ يُؤخذَ غصنٌ من شوك قَتَادٍ
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٤٨أ د د
بقيت منه في داهية إده ولقيت منه كل شده.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٢٬١٦٦الإِدُّ والإِدَّةُ: العَجبُ والأَمر الفظيع العظيم والداهية، وكذلك الآدّ مثل الفاعل، وجمعُ الإِدَّة إِدَدٌ؛ وأَمر إِدٌّ وصف به؛ هذه عن اللحياني. وفي التزيل العزيز: لقد جئتم شيئاً إِدّاً؛ قراءة القراء إِدّاً، بكَسر الأَلف، إِلا ما روي عن أَبي عمر وأَنه قرأَ: أَدّاً. قال: ومن العرب من يقول لَقد جئت بشيء آدّ مثل مادّ، قال: وهو في الوجوه كلها بشيء عظيم؛ وأَنشد ابن دريد:
يا أُمّنا ركبتُ أَمراً إِدّا،
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٧٣* أ د د * * الإدُّ * و * الإدَّةُ * بالكسر والتشديد فيهما الداهيةوالأمر الفظيع ومنه قوله تعالى ﴿شيئا إدّا﴾ و * أدَدٌّ * أبو قبيلة من اليمن والعرب تصرفه وجعلوه كثقب لا كعمر
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٬٨١٦الإد والإدة بكسرهما: العجب والأمر الفظيع العظيم والداهية. والأمر المنكر، كالأد، بالفتح هكذا في سائر النسخ، والذي في اللسان: وكذلك الآد، مثل فاعل فلينظر. ج أي جمع إد إداد، بالكسر، وجمع إدة إدد، بكسر ففتح. والأد، مثل فاعل: الغلبة والقهر والقوة، قال:
نضون عني شـدة وإدا من ما كنت صملا نهدا
وأمر إد. وصف به، كذا عن اللحياني. وفي التنزيل لقد جئتم شيئا إدا قراءة
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٣٣المدخل: ءددأَدَّ
أَدَّ I , U ( n. ac. أَدّ 1 ),
a. Befell.
b. Carried off.
أَدّ
أَدّ 1 ,
a. Strength, power.
اِدّ
اِدّ 2 , اِدَّة 2t , ( pl. اِدَد 7 ),
a. Calamity, evil.
b. Wonder, marvel.
أَدِيْد
أَدِيْد 25 ,
a. Strong, powerful.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٢١٬٩٠٨المدخل: ءددءدد
1.BAB
أدَّ - يَؤُدُّ (أَدَّ - يَئِدُّ) - إدّ - إدّا
أدَّ - يَؤُدُّ (أَدَّ - يَئِدُّ) + كائن + شيئاً أو أمراًً: يفبركه ويختلقه بشكل عجيب ومنكر وفظيع وشنيع: يصنع شيئاً ممسوخاً ومشوهاً ومنكراً فاسداً وغير صالح، يصعب قبوله والتعامل معه
إدّ: على وزن " فـِعل": اسم فعل من " أدَّ - يَؤدُّ ": وهو أيضاً ما يكون بفعل " أدَّ - يَؤُدُّ ": الشيء المنكر
الصيغ(١)
الآيات التي ورد فيها(١)
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أدد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli ve muzaaf |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فظع, عظم, نكر |
| Zıt Kök | سدد |
| Çekirdek Özet 1 | Ağır bir yük veya gerilim altında çatlama ve kırılma noktasına gelme, tahammül sınırını aşan dehşet verici hadise |
| Çekirdek Özet 2 | Tevhid eksenini kıran, kozmik düzeni sarsacak ölçüde korkunç ve haddi aşan isnat |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık düzeninin fıtri dengesini bozan iftira ve sapmaların ontolojik düzeyde yarattığı kırılma ve dehşet |
| Kritik Hata Riski | İfadenin yalnızca basit bir çirkinlik veya sıradan bir günah sayılarak kozmik fecaat boyutunun gözden kaçırılması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أد | Yüklenme, gerilme, öne doğru bükülme ve baskı uygulama; nitekim أدم kökünde unsurları birbirine katıp uydurma ve kaynaştırma, أدي kökünde ise bir yükü veya borcu zorlayarak yerine ulaştırma anlamı görülür | د | İkinci bir د harfinin eklenmesiyle gerilim ve yük katlanarak sabitlenmiş, baskının nesneyi kırma ve patlatma derecesine ulaştığı dehşet verici bir felaket ve fecaat haline dönüşmüştür |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ا | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Gerilimi başlatan temel yöneliş, ortaya çıkan ilk itici güç ve sarsıcı hamle |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Gücün dayandığı ilk eşik, geçiş hattındaki baskı ve zorlanma |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Eşiğin ardı ardına iki kez zorlanması, tutulamaz hale gelen dayanılmaz direnç ve nihai kırılma |
| أدد | Gücün varlık eşiğini şiddetle zorlayıp ardışık engelleri parçalaması | Sınırları aşan bir baskı ve cüretle varlığın taşıma eşiğini çatlatıp gerilimi dehşet verici bir fecaate dönüştüren sarsıcı hareket |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Taşınması imkânsız derecede ağır bir yükün veya gerginliğin devenin belini büküp kırması, devenin sırtında ağır yaralar açan ezici ağırlık |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İbn Düreyd tarafından nakledilen anonim kadim beyitte kök, tahammülü zor, haddi aşan korkunç ve dehşetli bir hadiseyi nitelemek üzere şöyle geçer: يا أُمّنا ركبتُ أَمراً إِدّا / رأَيتُ مشبوحَ الذِّراع نَهْدا / فنِلتُ منه رَشْفَاً وبَرْدا |
| Erken Arapça kullanım | Ru'be b. el-Accâc bir beytinde felaket ve musibetleri tasvir ederken bu kökü kullanır: والإِدَدَ الإِدادَ والعَضائِلا; ayrıca Hz. Ali'nin bir rivayette Peygamber'e hitaben sarf ettiği ما لقيت بعدك من الإِدَدِ والأَوَدِ ifadesinde ided, ümmetin maruz kaldığı ağır fitne ve felaketleri anlatır |
المصدر Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha ve Kitābü'l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça kök أدد, Sami dillerinde baskı, gerilim, şiddet, yıkıcı felaket ve boyun eğdiren ağırlık bildiren fonetik köklerle akrabalık taşır. Erken Sami katmanında kökün çekirdeğini oluşturan ses grubu, bir varlığın taşıma kapasitesini aşarak onu bükülmeye zorlayan mekanik veya sembolik zorbalığı temsil eder. Akadca dilinde korku, dehşet, kararma ve kasvet anlamlarına gelen adāru fiili ile kavramsal ve fonetik bir yakınlık sezilir; ancak Arapçada kök ikizleşerek (muda'af yapıya bürünerek) daha ziyade akıl almaz büyüklükte bir fecaat, dehşetengiz bir iddia ve fıtratı sarsan cürüm manasında özelleşmiştir. İbranice ve Süryanicede doğrudan düzenli bir ses denkliğiyle birebir aynı formu karşılayan bağımsız bir üçlü kök kaydı sınırlıdır; kavram daha çok Arap dilinin kendi iç fonetik dinamiğinde hemzenin sarsıcı çıkışı ile dal harfinin sert ve kesici vuruşunun birleşimi üzerinden dehşet uyandıran aşırılığı ifade edecek bir semantik matrise kavuşmuştur.
درجة الثقة Muhtemel
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane's Lexicon ve David Cohen Semitik Kökler Sözlüğü.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أد çekirdeğinden türeyen muzaaf form | Güç, bükülme ve gerilme bildiren çekirdeğin ikizleşerek taşınması imkânsız bir ağırlık ve dehşet verici cürüm kalıbına dönüşmesi | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca adāru (kasvet, korku, dehşete düşme) ile kavramsal yakınlık | Varlığı sarsan ve içsel bir dehşet uyandıran durumların adlandırılmasında ortak Sami duyarlılığı | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ve doğrudan bir akrabalık tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
المصدر Lane's Lexicon ve David Cohen Semitik Kökler Sözlüğü.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أدد | Anlamlı | Dehşet verici büyüklük, fecaat, tahammül edilmez ağırlık | Akıl almaz cürüm, korkunç iddia ve varlığı sarsan musibet | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| دأد | Anlamlı | Zifiri karanlık, ıssızlık, ayın son geceleri | Ayın görünmez olduğu en karanlık geceler (ed-de'dâ') ve ıssız çöl yolu | Ters dizilim; Kur'an'da geçmez |
| ددأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada müstakil bir kök olarak kullanılmaz |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أدد | Merkez | Kozmik fecaat, dehşet verici aşırılık | Varlığın ontolojik dengesini sarsacak derecede tahammül edilmez ve haddi aşan korkunç iddia | Çatlama noktasına getiren dehşetli ağırlık |
| فظع | Komşu | İğrençlik, dehşet, çirkinlik | أدد kökünde haddi aşma ve gerilim baskınken, bu kökte hislerin ve aklın nefret ettiği çirkinlik öne çıkar | Hissedilen tiksindirici dehşet |
| عظم | Komşu | Büyüklük, azamet, vahamet | عظم hem olumlu hem olumsuz büyüklüğü kapsarken, أدد yalnızca yıkıcı ve tahammül edilmez fecaate özgüdür | Nötr veya mutlak büyüklük |
| نكر | Komşu | Yabancılık, tanınmazlık, çirkinlik | نكر fıtrata yabancı ve kabul edilemez olanı anlatırken, أدد doğrudan varlığı sarsan bir patlama potansiyeli taşır | Bilinmeyen ve reddedilen kötülük |
| سدد | Zıt | Doğruluk, denge, isabet, gedikleri kapama | أدد sınırları çatlatıp yıkan bir fecaat iken, سدد her şeyi yerli yerine koyan ve yarığı kapatan dengedir | Ölçülü, isabetli ve yıkımı engelleyen tutum |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أدد | Korkunç fecaat, haddi aşan dehşetli iddia | Varlığı taşıma sınırında çatlatacak ağırlıkta akıl almaz cürüm | Kesin |
| Latince | Monstrum, nefandum | Canavarca fecaat, dile getirilemez dehşet | Ahlaki ve kozmik düzeni sarsan konuşulamaz cürmü karşılar; mekanik gerilim nüansı eksiktir | Güçlü |
| İngilizce | Monstrous thing, atrocious enormity | Dehşet verici cürüm, korkunç hadsizlik | Toplumsal ve ahlaki dehşeti iyi verir; ontolojik kozmik çatlama boyutunu kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Ungeheuerlichkeit, Frevel | Akıl almaz fecaat, hadsiz cürüm | Normları ve sınırları altüst eden korkunç küstahlığı anlatır | Güçlü |
| Fransızca | Chose monstrueuse, énormité | Korkunç fecaat, tahammül edilmez aşırılık | Mantığı ve vicdanı sarsan büyüklüğü ifade eder | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary ve Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İddan (إِدّاً) | Belirgin anlam ayrışması tespit edilmedi | Kur'an'da tek bir yerde, Rahman'a çocuk isnat edenlerin sözünün gökleri, yeri ve dağları sarsacak büyüklükte bir fecaat olduğunu beyan eden bağlamda geçer (Meryem 19:89) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tenzihi zedeleyen iddiaların tekfiri ve tenkit bağlamı | Allah'a veled veya cüz isnadının ontolojik ve akli imkânsızlığı; tevhidi yıkan bu isnadın alemin fesadına yol açacak fecaatte bir şirk oluşu | Mutlak tenzih zıddı en dehşetli cürüm |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Meryem 19:89 ayetinin lafız ve belağat tahlili | Şey'en idden ifadesinin ardından gelen göklerin çatlaması, yerin yarılması ve dağların yıkılması tasvirinin hakiki mi mecazi mi olduğu tartışması | Kozmosu infiale sürükleyen yıkıcı söz |
| Hadis | Fitne ve ahir zaman musibetleri rivayetleri | Hz. Ali'nin Peygamber'e hitabındaki ided ve eved kelimeleri ekseninde, İslam toplumunu sarsan büyük fitnelerin ve yıkıcı olayların nitelenmesi | Toplumu sarsan tahammülsüz felaketler |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve şirk çatışması | Ontolojik sınır aşımı ve hadsiz isnat | Tenzih ilkesini yerle bir ederek varlığın yaratılış gayesini tahrip etme | Mutlak Bir olan Yaratıcı'ya parça ve nesil nispet etmenin meydana getirdiği en üst düzey inanç cinayeti | Kesin |
| İlmi | Temel aksiyomların ve epistemik temelin inkârı | Aksiyomatik çöküşe yol açan paradigma tahrifatı | Bilgi sisteminin dayandığı en temel mantıksal sütunları kırma | Bir sistemin kurucu aksiyomuna taban tabana zıt bir safsatayı merkeze yerleştirip aklı felç etme | Muhtemel |
| Siyasi | Meşruiyet zemini ve anayasal nizam | Meşruiyet zeminini dinamitleyen yıkıcı cürüm ve hıyanet | Toplumsal sözleşmeyi ve adalet sütunlarını parçalama | Otoritenin kurucu ahlaki ve hukuki zeminini yıkarak sistemi anarşi ve kaos uçurumuna sürükleme | Muhtemel |
| İktisadi | Mülkiyet ve değişim dengesi | Sistemi iflasa ve hiper-krize sürükleyen yapısal gasp | Değer ölçüsünü ve piyasa güvenini kökünden sarsma | Sözleşmelerin ve meşru mübadelenin temelini yok eden, tahammülü imkânsız bir soygun ve yıkım mekanizması üretme | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fizikte malzemenin kırılma noktası (ultimate tensile strength) ve tekillik (singularity) | Bir nesneye uygulanan mekanik gerilim ve baskının taşıma eşiğini aşarak maddenin yapısını patlatması veya matematiksel modelin tanımsızlık üreterek çökmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuk felsefesinde insanlığa karşı suçlar ve ontolojik kriz | Hukuk düzeninin ve ahlakın taşıyabileceği sınırların ötesine geçen, toplumsal varoluşu kökünden dinamitleyen akıl almaz cürümler | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin sıradan bir 'kötü söz', 'büyük ayıp' ya da basit bir 'yanlış kanaat' olarak algılanması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kelime, evrenin fiziksel varoluşunu ayakta tutan adalet ve tevhid dengesini çatlatacak, gökleri parçalanmaya, yeri yarılmaya ve dağları çökmeye sevk edecek ontolojik bir fecaati niteler |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Şirkin ve Allah'a çocuk isnat etmenin yalnızca teolojik bir kanaat farkı olarak görülüp evrensel düzen ve varlık hiyerarşisi üzerindeki dehşet verici sarsıntısının gözden kaçırılması |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın tevhid anlayışının ne derece mutlak ve tavizsiz olduğunu gösterir; Allah'a çocuk isnat etme sapkınlığının sıradan bir söz olmayıp varlığın sütunlarını sarsan en dehşetli cürüm olduğunu kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Meryem Suresi'nin son bölümünde yer alan ve Hristiyan teolojisinin teslis veya veled iddialarını yerle bir eden kozmik tepki ayetlerinde (Meryem 19:88-93) doğrudan belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şirki ve teolojik sapmaları sadece bireysel bir vicdan tercihi gibi gören yüzeysel bakışı düzeltir; inançtaki fıtrat dışı sapmanın tüm kozmosu infiale sürükleyen ontolojik bir hadsizlik olduğunu ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamAğır bir yük veya çekme kuvveti altında malzemenin esneme sınırını aşarak kırılma ve patlama noktasına gelmesi.
- Soyut anlamFıtrat ve hakikat eksenini yerinden oynatan, varlığın taşıma kapasitesine sığmayan akıl almaz hadsizlik ve dehşetli iddia.
- Sistematik karşılıkBir sistemin ana taşıyıcı sütununu çökerten, varlık düzeninde yapısal felakete yol açan kozmik sapma noktası.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde sisteme uygulanan dış gerilimi ve sapma baskısını, sistemin dayanabileceği nihai kritik eşiği temsil eder. Gerilimin bu kritik sınırı aşması (), dış etki alanının ıraksamasını () yani sistemin ontolojik yapısında tam bir çöküş, patlama ve kozmik infial meydana gelmesini sembolize eder. Bu matematiksel durum, kökün ayette ifade ettiği göklerin çatlaması, yerin yarılması ve dağların yıkılması biçimindeki yapısal dağılmayı simgeler.