ألي
أ - ل - ي
جذر- الورود: ٢٨٩
- الآيات: ٢٦٨
- الصيغ: ١٣
- المعاجم: ١
معناه في القرآن: Onlar
هذا الجذر أداة؛ مجاوراته عامة وضعيفة الدلالة.
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: ءلي · ألو/ي
ملاحظاتي
المعاجم(١)
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٩٬٨٠٣المدخل: ألو/ي(باب الهمزة واللام وما يثلثهما)
(ألم) الهمزة واللام والميم أصل واحد، وهو الوجع. قال الخليل: الألم: الوجع، يقال وجَع ألِيمٌ، والفعل من الألم ألِمَ. وهو ألِمٌ، والمجاوز ألِيمٌ، فهو على هذا القياس فَعِيل بمعنى مُفْعِل. وكذلك وجِيعٌ بمعنى مُوجِع. قال([1]):
* أمِنْ رَيحانة الدّاعي السميعُ *
فوضع السميع موضع مُسْمِع. قال ابن الأعرابي عذاب أليم أي مؤلم ورجل ألِيمٌ ومُؤْلَمٌ أي موجَعٌ. قال أبو عبيد: يقال
الصيغ(١٣)
- أُولَئِكَOnlar(أُولَئِكَ)×١٣٣
- فَأُولَئِكَÖyleyse onlarمعانٍ أخرى: ١(فَأُولَئِكَ)×٤٦
- هَؤُلَاءِBunlar(هَؤُلَاءِ)×٤٠
- آلَاءِOlgular(أَفْعَالِ)×٣٢
- وَأُولَئِكَVe onlarمعانٍ أخرى: ١(وَأُولَئِكَ)×٢٥
- أَهَؤُلَاءِBunlar mı?(أَهَؤُلَاءِ)×٤
- آلَاءَOlgular(أَفْعَالَ)×٢
- أُولَاءِBunlar(أُفْعَالِ)×٢
- أُولَئِكُمْOnlar(أُولَئِكُمْ)×١
- لِهَؤُلَاءِBunlar için(لِهَؤُلَاءِ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٢٢١ (الإجمالي: ٥٢٦)
- كذب
الآيات المشتركة: ٤٧ · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
- صحب
الآيات المشتركة: ٢٣ · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
- أيي
الآيات المشتركة: ٦٣ · Evye kuş yuvası demektir
- خلد
الآيات المشتركة: ٢٢ · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
- فلح
الآيات المشتركة: ١٣ · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
- خسر
الآيات المشتركة: ١٥ · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
- حبط
الآيات المشتركة: ٨ · Habte suyu kurumuş kuyu demektir
- نور
الآيات المشتركة: ٢٥ · Ateş demektir
- أمن
الآيات المشتركة: ٦٠ · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- هجر
الآيات المشتركة: ٩ · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
- شري
الآيات المشتركة: ٨ · Satın aldılar
- عمل
الآيات المشتركة: ٣٢ · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
الآيات التي ورد فيها(٢٦٨)
أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ
Onlar
أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى فَمَا رَبِحَتْ تِجَارَتُهُمْ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ
Onlar
الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ
Onlar
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ
Onlar
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ
Onlar
أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ
Onlar
… اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ لَهُمْ …
Onlar
الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ
Onlar
أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ
Onlar
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ
Onlar
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ألي |
| Yapı | Üçlü (nakıs / lefif ve işlevsel türevleri barındıran kök yapısı) |
| Özel Durum | İlletli (lâmul-fiil ي / و dönüşümlü) ve mehmûzül-fâ |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حلف, قسم, قصر |
| Zıt Kök | برر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir işi yapmaya veya yapmamaya kesin sınır koyarak bağlanmak, yemin etmek; geri durmak veya aksatmak |
| Çekirdek Özet 2 | Yeminle bağlanma (îlâ), sorumluluktan kaçınmama veya nîmet bilinci ekseninde bağlayıcılık üretme |
| Çekirdek Özet 3 | İradenin kendi üzerine bağlayıcı bir sınır çekmesi ve bu sınırın hukukî ya da ahlâkî netice doğurması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yemin ve bağlayıcılık yönünün yalnızca şeklî bir lafız sayılması veya nîmet/işlevsel bağlamlardan koparılması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أل | Bir noktaya yönelme, parlama, toplanma, belirginleşme ve işaret etme; أله, ألو, ألف, ألت köklerinde görüldüğü üzere yöneliş, sığınma, bağlanma ve sınır koyma | ي | Çekirdeğin yöneliş ve bağlanma anlamını şahsî iradeye, yemine (îlâ), işi durdurup sınırlandırmaya ve nimetin kişiye yönelen lütfuna tahsis etmiştir |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | İradeyi başlatan ana güç, hüküm koyucu ilk yönelim ve başlangıç kararlılığı |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | İradeyi belirli bir hedefe doğru sevk etme, sınır çizme ve kontrol altına alarak bağlama |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Yönelimi fiiliyata dökme, elle işaret etme, akdi ve yemini bizzat yürürlüğe koyma |
| ألي | Gücün değnekle sınırlanıp el ile yürürlüğe konması | İradenin kendi kendini bağlayıcı bir ahit veya yeminle sınırlaması, belirli bir fiilden geri durması veya nimeti muhataba yöneltmesi hareketidir |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir sınır çizgisi çekerek durmak, hayvanı gütmede gevşemek veya bir fiili yapmaktan geri durup çekilmek; kişinin iradesini kesin bir bağla bağlaması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairi Züheyr b. Ebî Sülmâ muallakasında yemini ve ahdi ifade ederken kökün türevi olan yemini şu mısrada zikreder: فَتُقْسِمُوا / فَلَا تَكْتُمُنَّ اللَّهَ مَا فِي نُفُوسِكُمْ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi kullanımında kişinin hanımına yaklaşmamaya yemin etmesi durumu آلى fiiliyle ve yemin anlamındaki ألية lafzıyla yerleşik bir hukuki-örfi terim halini almıştır |
المصدر Kitâbü’l-ʿAyn, Lisânü’l-Arab, Dîvânu Züheyr b. Ebî Sülmâ.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dillerinde ألي veya ألو kök biçimleri yönelme, işaret etme, ilahî/bağlayıcı kudrete dayanma ve yemin etme alanlarıyla semantik kesişim gösterir. İbranicede yemin ve lanetleşme bildiren ālāh (אָלָה) kökü ile Süryanicede benzer şekilde ahit ve yeminle bağlanmayı bildiren formlar fonetik ve anlamsal açıdan doğrudan akrabadır. Bu dilsel katmanda kök, salt bir söz söyleme eylemi olmayıp, ilahî bir şahidi araya koyarak iradeyi bağlama veya aksi halde cezayı kabul etme anlamını taşır. Arapçada nakıs yapı üzerinden gelişen ألي kökü hem yemin ve ilâ (bir işi terk etmeye and içme) hem de taksîr (geri durma, eksik bırakma) anlamlarını muhafaza etmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, Lisânü’l-Arab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ألي / ألو | Yemin etmek (آلى / ائتلى), geri durmak ve gevşemek (ألا / يألو) anlamlarında nakıs kök gelişimi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ālāh (אָלָה), Süryanice alyā / alā | Yemin etme, iradeyi ilahî otoriteye bağlama ve ahitleşme ile doğrudan soydaş | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik işaret ve yönelme kökleri | Uzak işaretleme ve yönelme fonksiyonu taşıyan ilksel işaret parçacıklarıyla temas | Muhtemel |
المصدر David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Gesenius Hebrew Grammar.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ألي | Anlamlı | Yemin etmek, geri durmak, bağlamak | Hedef köktür; yemine bağlanma, fiili kısıtlama ve nimet anlamlarını içerir | Kur'an'da geçer |
| أيل | Anlamlı | Öne geçmek, yönetmek, dönmek | Geri dönme, aslına rücu etme ve yönetme anlamı taşır | Kur'an'da geçmez |
| لأي | Anlamlı | Yavaşlamak, güçlük çekmek | Bir işte zorlanma, ağırlık ve meşakkat anlamı taşır | Kur'an'da geçmez |
| ليأ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız müsta'mel kök olarak tescil edilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| يأل | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügat geleneğinde terk edilmiş (mühmel) dizilişlerdendir | Kur'an'da geçmez |
| يلأ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Kullanımı bulunmayan permütasyondur | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ألي | Merkez | Yeminle bağlanma ve sınır koyma | Kişinin iradesini belirli bir eylemi terk etmeye veya yapmamaya kesin olarak kilitlemesidir | Merkez köktür |
| حلف | Komşu | Yemin ve bağlaşma | İki taraf arasında dostluk, sadakat ve bağlılık yeminiyle bir araya gelmeyi öne çıkarır | Karşılıklı ittifak vurgusu taşır |
| قسم | Komşu | Paylaşım ve and içme | Varlığı parçalara ayırarak paylaştırma ve kesin ayrım üzerinden yemin etme nüansı içerir | Hükmün kesinliğini vurgular |
| قصر | Komşu | Kısaltma ve kusur etme | Bir şeyin sınırını daraltarak eksik bırakma yönüyle kökün geri durma anlamına yaklaşır | Eylemi eksiltme nüansıdır |
| برر | Zıt | Sözünde durma, iyilik ve genişlik | Yeminin kısıtlayıcı veya engelleyici baskısını aşarak hayırda ve taahhütte tam vefa göstermektir | Kısıtlamanın zıddı olan vefadır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ألي | Yemin etmek, geri durmak | İradeye sınır koyarak taahhüt altına girme veya bir fiili yapmaktan imtina etme | Kesin |
| Latince | iurare, devovere | Yemin etmek, adanmak | Hukuki ve dini olarak kendini bir yasak veya bağla sınırlandırma eylemini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to swear, to abstain by oath | Yeminle bağlanmak, geri durmak | Yemin yoluyla bir şeyi terk etmeyi veya sorumluluk sınırını belirlemeyi ifade eder | Güçlü |
| Almanca | schwören, sich beeidigen | Yemin etmek, ahdetmek | Resmi veya ahlaki bir taahhüt altına girerek iradeyi bağlama boyutunu karşılar | Güçlü |
| Fransızca | jurer, faire serment | Yemin etmek, ant içmek | Kendi eylemini sınırlayacak biçimde söz verme ve bağlanma fiilini anlatır | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُؤْلُونَ | Eşine yaklaşmamaya yemin etmek (îlâ) | Hukukî-ailevî bağlamda evlilik ilişkisine yeminle sınır koyma durumu (Bakara 2:226) |
| وَلَا يَأْتَلِ | Yemin edip geri durmamak, yardımı kesmemek | Ahlâkî-ictimâî bağlamda infak ve yardımdan el çekmeme ikazı (Nûr 24:22) |
| لَا يَأْلُونَكُمْ | Çaba ve kötülükten geri durmamak, kusur etmemek | Düşmanlık ve toplumsal ilişki bağlamında zararı esirgememe tavrı (Âl-i İmrân 3:118) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi irade ve ahit | Kulun kendi üzerine koyduğu yeminlerin ilahi kudret ve kader karşısındaki bağlayıcılığı | İradenin kendi kendini kısıtlama gücü |
| Fıkıh | Îlâ ve eymân bahsi | Kocanın hanımına dört aydan fazla yaklaşmayacağına yemin etmesinin evlilik bağına etkisi | Hukukî ayrılık doğuran süre kısıtlaması |
| Tefsir | İnfaktan el çekmeme uyarıları | Hz. Ebû Bekir'in akrabasına yardımı kesmeme yemini üzerinden ayetin nüzul ortamı | Hayırdan alıkoyan yeminin bozulması gereği |
| Hadis | Yemin ve keffaret hükümleri | Bir hayır gördüğünde yeminini bozup keffaret verme prensibinin hadislerle tespiti | Hayrın yemine feda edilmemesi ilkesi |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlâkî taahhüt | Yemin ve adak | İradeyi ilahi denetim altına sokma | Kişi yemin ederek nefsine meşru sınırlar çizer veya taahhütte bulunur | Güçlü |
| İlmi | Metodolojik kısıtlama | Kapsam daraltma | Araştırma sahasına sınır koyma | Bilimsel araştırmada metodun kendi sınırlarını belirleyip dışına taşmaması | Muhtemel |
| Siyasi | Hukukî sınırlılık | Anayasal tahdit | İktidarın yetkilerini sınırlaması | Yöneticinin keyfi tasarruflardan kendi iradesiyle el çekmesi ve ahde uyması | Güçlü |
| İktisadi | Pazar kısıtlaması | Boykot veya infaktan çekilme | Kaynak akışını iradi olarak durdurma | Piyasa aktörlerinin sermaye veya yardımı belirli bir alandan kasten geri çekmesi | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kısıt fonksiyonu (constraint function) | Bir sistemin alabileceği değer kümesini dışarıdan veya içeriden bir sınırla kısıtlayarak serbestiyeti daraltma | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kendini bağlama teorisi (self-binding / precommitment) | Bireyin veya kurumun gelecekteki irrasyonel veya zararlı eylemlerini önlemek için bugünden kendi iradesine yasal/ahlaki pranga vurması | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün केवल eski fıkıhtaki dört aylık "îlâ" meselesine hapsedilerek genel irade kısıtlama ve ahlaki sorumluluktan geri durmama boyutunun göz ardı edilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yalnızca evlilik hukuku değil; kişinin yakınlarına, yoksullara yaptığı iyilikleri yemin bahanesiyle durdurmasını yasaklayan kuşatıcı bir ahlak nizamı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yeminin meşru bir mazeret sayılarak hayır faaliyetlerinden çekilmeye alet edilmesi ve hukuki şekilciliğin adaletin önüne geçirilmesi |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın kendi iradesiyle kurduğu sözsel bağların (yeminlerin) mutlak olmadığını, hayır ve adaletin şahsi yeminlerden daima üstün tutulduğunu öğretir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile hukukunda kadının mağdur edilmesini engelleyen ayetlerde ve infak ahlakını zedeleyen yeminlerin geçersizliğini bildiren uyarılarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | "Yemin ettim, artık yardım edemem" şeklindeki dindarlık kisvesine bürünmüş bireysel bencillikleri ve eşi askıda bırakma zulmünü kökten tasfiye eder |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir sınır çizgisi çekerek durmak, hayvanı sürmede veya bir fiili yapmada gevşeklik gösterip geri durmak, iradeyi bağlamak.
- Soyut anlamÖznenin kendi iradesine sınırlayıcı bir kural koyarak bir fiil alanını kapatması ve bu kısıtın ahlaki/hukuki sonuç üretmesi.
- Sistematik karşılıkİradenin kendi serbestiyet alanını dışsal veya içsel bir taahhüt katsayısıyla daraltması; ancak bu daralmanın mutlak hayır ilkesi karşısında feshedilebilir olması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde öznenin potansiyel eylem alanını, yemin veya kısıtlama neticesinde daraltılmış izinli eylem kümesini, ise iradenin kendi üzerine koyduğu kısıt sınırını simgeler. durumu bir eylemden geri durmayı (kusur etmeyi / infakı kesmeyi) temsil ederken, bu kısıtlamanın gerektirdiği ahlaki-hukuki keffaret veya sorumluluk fonksiyonunu ifade eder.